Sąd Najwyższy nie przyjął skargi ubezpieczonej i zasądził od niej 240 zł kosztów

Sąd Okręgowy w Gdańsku, wyrokiem z 27 marca 2025 r., oddalił apelację I.W.

od wyroku Sądu Rejonowego Gdańsk-Południe w Gdańsku z dnia 18 listopada 2024

r., którym to oddalono odwołanie I.W. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

Oddział w Gdańsku z dnia 13 maja 2019 r. odmawiającej wnioskodawczyni prawa

I USK 545/26

2

do zasiłku chorobowego, zasiłku opiekuńczego, świadczenia rehabilitacyjnego oraz

zasiłku macierzyńskiego w oznaczonych w decyzji okresach.

I.W. wniosła skargę kasacyjną od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku,

zaskarżając wyrok w całości i opierając skargę kasacyjną na podstawach naruszenia

prawa materialnego oraz przepisów postępowania mającego istotny wpływ na wynik

sprawy tj.

(-) art. 84 ust. 1 w związku z art. 84 ust. 2 pkt 2 w związku z art. 84 ust. 7a ustawy z

dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst:

Dz. U. z 2026 r., poz. 199 ze zm.) przez uznanie, że skarżąca w okresach

wskazanych w decyzji organu rentowego pobrała w sposób świadomy i

wprowadzając w błąd ZUS jakiekolwiek nienależne jej świadczenia, gdy w

rzeczywistości świadczenia te winny zostać ujęte jako błędnie wypłacone przez

organ rentowy, a nie jako nienależnie pobrane przez skarżącą.

(-) art. 5 k.c. w związku z art. 2a ust. 1 i 2 w związku z art. 84 ust. 1 oraz art. 84 ust.

2 pkt 2 a także art. 82 ust. 7a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez ich

niezastosowanie, gdy w przedmiotowej sprawie organ rentowy swoją biernością oraz

zaniechaniem jakiejkolwiek weryfikacji zadeklarowanej przez skarżącą wysokości

składek doprowadził do sytuacji, że zażądał od skarżącej wpierw zwrotu kwoty

330 352,32 zł tytułem nienależnie pobranych świadczeń.

(-) art. 58 § 1 w związku z art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 84 ust. 1 w związku z art.

84 ust. 2 pkt 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych przez ich błędną

wykładnię oraz uznanie, że skarżąca pobrała jakiekolwiek nienależne jej świadczenie

wprowadzając organ rentowy w błąd dokonując rzekomo pozornej czynności prawnej

założenia z dniem 1 maja 2015 r. działalności gospodarczej będąc w ciąży.

(-) art. 2 Konstytucji RP i wywodzącej się z niej zasady solidarności społecznej w

systemie ubezpieczeń społecznych przez jej błędną wykładnię a w konsekwencji

niezastosowanie w sprawie i uznanie, że skarżąca pobierając należne jej

świadczenia naruszyła swoim zachowaniem zasadę ekwiwalentności opłacanych

składek w stosunku do uzyskiwanych przychodów.

(-) art. 227 k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c. i art. 391 k.p.c. w

związku z art. 365 k.p.c. przez dokonanie rażąco wadliwej i oczywiście błędnej

wykładni prawa materialnego w odniesieniu do dokonanych ustaleń faktycznych oraz

dokonanej z przekroczeniem granic swobodnej oceny dowodów wykładni przepisów

prawa materialnego.

I USK 545/26

3

Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku

Sądu Okręgowe w Gdańsku przez rozstrzygnięcie co do istoty sprawy oraz

zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącej zwrotu kosztów procesu, w tym

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych za postępowanie

apelacyjne, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca powołała

się na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości w

praktyce przy ich stosowaniu wobec występowania istotnego zagadnienia prawnego.

Wyjaśnieniu podlega wykładnia przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości, w zakresie: w jaki sposób sądy powszechne, winny dokonywać wykładni

pojęcia nienależnie pobranego świadczenia w rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy

systemowej w odniesieniu do świadomego wprowadzania w błąd organu

wypłacającego świadczenia przez osobę pobierającą świadczenia w innych

przypadkach niż świadczenia przyznane lub wypłacone na podstawie

nieprawdziwych zeznań lub fałszywych dokumentów, gdzie „innym przypadkiem

wprowadzenia w błąd” w rozumieniu art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej jest:

rozpoczęcie przez kobietę ciężarną prowadzenia działalności gospodarczej i

zadeklarowanie wysokiej podstawy wymiaru składek, pobierania przez nią następczo

zasiłków z ubezpieczenia społecznego (macierzyńskiego, opiekuńczego,

chorobowego) czy innych świadczeń (rehabilitacyjnych), w sytuacji wieloletniego

wypłacania świadczeń z ubezpieczeń społecznych przez organ rentowy przy

jednoczesnym wieloletnim zaniechaniu przez organ rentowy dokonania weryfikacji

zadeklarowanego przez przedsiębiorcę tytułu do świadczeń z ubezpieczenia

społecznego; zaniechania stanowiącego przyczynę żądania zwrotu przez organ

rentowy świadczeń nienależnie pobranych, gdzie wieloletnie wypłacanie świadczeń

z ubezpieczenia społecznego przez organ rentowy utrwala osoby pobierające te

świadczenia, że pobierają te świadczenia jako całkowicie im należne, w odniesieniu

do możliwości weryfikacji prawidłowości wypłacania świadczeń przez organ rentowy

w związku ze stałym rozwojem posiadanego przez organ rentowy systemu

teleinformatycznego; przy jednoczesnym wskazaniu, że po dokonaniu przez płatnika

składek przystąpienia do ubezpieczenia społecznego, ZUS dokonał czynności

kontrolnych wobec płatnika i nie stwierdzając żadnych nieprawidłowości w

dokonanym zgłoszeniu, rozpoczął wypłacanie świadczeń?

I USK 545/26

4

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o wydanie

postanowienia o odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz o

zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego za postępowanie kasacyjne według

norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia jej do merytorycznego

rozpoznania.

Na wstępie warto podkreślić, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest

sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem

zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji

kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze

skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi

kasacyjnej, jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych,

wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego, w art. 3984 § 2 k.p.c.

wśród istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek

złożenia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg ten

wiąże się z tzw. przedsądem, polegającym między innymi na możliwości odmowy

przez Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania (art. 3989 § 2 k.p.c.),

a jego spełnienie powinno przybrać postać wyodrębnionego wywodu prawnego, w

którym skarżący wykaże, jakie występujące w sprawie okoliczności pozwalają na

uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jednocześnie

uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one ustawowemu katalogowi przesłanek

przedsądu.

Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do

rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.

Pełnomocnik skarżącej myli dwie odrębne przesłanki przedsądu. Powołując

się na potrzebę wykładni przepisów prawa formułuje także zagadnienie prawne.

Przyjmując, że treść wniosku odnosi się wprost do przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 2

k.p.c., argumentacja przytoczona przez pełnomocnika skarżącej na uzasadnienie

I USK 545/26

5

wniosku zostanie oceniona w kontekście przesłanki potrzeby wykładni przepisów

prawa budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądowym.

Oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na przesłance

określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., to jest istnieniu potrzeby wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że określony przepis prawa, będący

źródłem poważnych wątpliwości interpretacyjnych, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w odniesieniu do identycznych lub

podobnych stanów faktycznych. Wątpliwości te i rozbieżności należy przytoczyć,

przedstawiając ich doktrynalne lub orzecznicze źródła (postanowienia Sądu

Najwyższego: z dnia 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365 i z dnia 18

lutego 2015 r., II CSK 428/14, LEX nr 1652383). Konieczne jest wskazanie

argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen prawnych, a także przedstawienie

własnej propozycji interpretacyjnej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13

grudnia 2007 r., I PK 233/07, OSNP 2009 nr 3-4, poz. 43). Powołanie się na

rozbieżności w orzecznictwie wymaga ponadto przytoczenia i poddania analizie

rozbieżnych orzeczeń sądów w celu wykazania, że rozbieżności te mają swoje źródło

w różnej wykładni przepisu, bądź też przedstawienia argumentów wskazujących, że

wykładnia przeprowadzona przez sąd drugiej instancji sprzeczna jest z jednolitym

stanowiskiem doktryny lub orzecznictwa Sądu Najwyższego. Ponadto, ze względu

na publicznoprawne funkcje skargi kasacyjnej, skarżący powinien wykazać celowość

dokonania wykładni konkretnego przepisu przez Sąd Najwyższy ze względu na

potrzeby praktyki sądowej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia

2012 r., III SK 29/12, LEX nr 1238124).

Twierdzenie o występowaniu potrzeby wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów jest uzasadniony tylko wtedy, kiedy przedstawiony problem prawny nie został

jeszcze rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne poglądy w

tym zakresie, wynikające z odmiennej wykładni przepisów konstruujących owo

zagadnienie.

Należy podkreślić, że przedstawione wątpliwości zostały oparte na bardzo

szczegółowych elementach stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy: kontroli ZUS

w 2015 r., długim okresie wypłat, twierdzeniu o braku bieżącej weryfikacji przez organ,

I USK 545/26

6

założeniu o dobrej wierze ubezpieczonej, ocenie znaczenia nieostatecznej decyzji o

niepodleganiu ubezpieczeniom oraz twierdzeniu o faktycznym prowadzeniu

działalności. Tak skonstruowany problem nie ma charakteru abstrakcyjnego ani

uniwersalnego, lecz zmierza do zakwestionowania ustaleń i wniosków faktycznych,

które legły u podstaw wyroku Sądu Okręgowego.

Odnosząc się do sugerowanej potrzeby wykładni art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy

systemowej, należy wskazać, że przepis ten był szeroko komentowany w

orzecznictwie Sądu Najwyższego. Utrwalone jest rozróżnienie między świadczeniem

nienależnie wypłaconym a świadczeniem nienależnie pobranym. Obowiązek zwrotu

obciąża tylko tego, komu można przypisać określony stan świadomości albo

zawinione działanie, w szczególności świadome wprowadzenie organu rentowego w

błąd: por. wyroki SN: z 4 września 2007 r., I UK 90/07 (OSNP 2008, Nr 19-20, poz.

301), z 27 stycznia 2011 r., II UK 194/10 (LEX nr 786392), z 17 marca 2021 r., II

USKP 30/21 (OSNP 2022, Nr 1, poz. 9), oraz z 5 października 2022 r., II USKP 34/22

(OSNP 2023, Nr 9, poz. 103).

W tym samym nurcie orzeczniczym przyjmuje się, że „świadome

wprowadzenie w błąd” z art. 84 ust. 2 pkt 2 ustawy systemowej może polegać nie

tylko na bezpośrednim podaniu nieprawdy lub posłużeniu się fałszywym

dokumentem, lecz także na złożeniu wniosku w sytuacji oczywiście

nieuzasadniającej powstanie prawa do świadczenia albo na zachowaniu

wywołującym u organu mylne przekonanie co do spełnienia przesłanek świadczenia

(por. wyroki Sądu Najwyższego z 27 stycznia 2011 r., II UK 194/10, LEX nr 786392,

a następnie w wyroku z 5 października 2022 r., II USKP 34/22, OSNP 2023, Nr 9,

poz. 103).

Sąd Okręgowy uznał za kluczowe wcześniejsze prawomocne rozstrzygnięcie,

że od 1 maja 2015 r. I.W. nie miała rzeczywistego tytułu do ubezpieczeń społecznych

z działalności gospodarczej, bo działalności tej realnie nie zamierzała prowadzić, a

jedynie stwarzała jej pozory. Wskazał, że ubezpieczona złożyła dokumenty

zgłoszeniowe jako przedsiębiorca, mimo że — według ustaleń sądu — wiedziała, iż

działalności faktycznie nie zamierza prowadzić. Sąd drugiej instancji SO

zaakcentował, że odwołująca była w bardzo zaawansowanej ciąży — sąd wskazuje

ósmy miesiąc — i nie była realnie zdolna do intensywnego wykonywania odpłatnych

usług sprzątania. Sąd podkreślił brak obiektywnych dowodów na rzeczywiste

I USK 545/26

7

wykonywanie usług sprzątania, brak adekwatnych nakładów na sprzęt umożliwiający

wykonywanie takich usług oraz brak stabilnych przychodów z działalności.

Nie wymaga także wykładni kwestia znaczenia decyzji ustalającej

niepodleganie ubezpieczeniom społecznym. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

dominuje pogląd, że decyzja ZUS wydawana na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1 i 2

ustawy systemowej ma charakter deklaratoryjny, ponieważ potwierdza stan

wynikający z mocy prawa, a nie konstytuuje go dopiero na przyszłość. Wskazano tak

m.in. w uchwale z 9 czerwca 2016 r., III UZP 8/16 (OSNP 2016/12/153) czy w wyroku

z 14 lutego 2017 r., II UK 708/15 (LEX nr 2252205).

Skarżąca w istocie oczekuje, aby Sąd Najwyższy ocenił, czy zaniechania

organu rentowego i uprzednia kontrola mogły wyłączyć jej świadomość pobierania

świadczeń nienależnych. Jest to jednak kwestia oceny materiału dowodowego, nie

zaś problem wykładni prawa. Tymczasem zgodnie z art. 398³ § 3 k.p.c. podstawą

skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny

dowodów. Spór o ocenę dowodów i ustalenia faktyczne nie może być przenoszony

do postępowania kasacyjnego. Nie można również pominąć, że Sąd Okręgowy nie

poprzestał na prostym automatyzmie wynikającym z wcześniejszego prawomocnego

ustalenia niepodlegania ubezpieczeniom. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku

rozważył przesłankę świadomości, odniósł się do zarzutów apelacji, ocenił znaczenie

wcześniejszej kontroli i wskazał, że ubezpieczona jedynie stworzyła pozory

prowadzenia działalności gospodarczej w celu uzyskania wysokich świadczeń.

Mając na uwadze powyższe argumenty, należy uznać, że w sprawie nie

zachodzi potrzeba wykładni przepisów prawa wskazanych przez skarżącą. W tym

stanie rzeczy, Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

stosownie do art. 3989 § 2 k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i

§ 1¹ k.p.c. oraz art. 99 k.p.c. w związku z art. 398²¹ k.p.c.

[SOP]