Emerytura policjanta za służbę w PRL. SN odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

Wyrokiem z dnia 20 lutego 2020 r., V U 2339/19 Sąd Okręgowy w Kielcach

oddalił odwołanie W.B. od dwóch decyzji z dnia 7 czerwca 2017 r. Dyrektora

Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji

w Warszawie tj. od decyzji ponownie ustalających od dnia 1 października 2017 r.

wysokość emerytury oraz wysokość renty inwalidzkiej W.B.

Wyrokiem z dnia 12 stycznia 2022 r., III AUa 1424/20 Sąd Apelacyjny w

Krakowie na skutek apelacji odwołującego uchylił zaskarżony wyrok z dnia 20

lutego 2020 r., V U 2339/19, zniósł postępowanie od dnia 20 lutego 2020 r. i

przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu w Kielcach do ponownego rozpoznania,

I USK 55/26

2

pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

apelacyjnego.

Sąd Okręgowy w Kielcach wyrokiem z dnia 20 maja 2022 r., V U 303/22

oddalił odwołanie wnioskodawcy (pkt I.) oraz zniósł wzajemnie koszty procesu

(pkt II.).

Wyrokiem z dnia 26 marca 2024 r., III AUa 1197/22 Sąd Apelacyjny w

Krakowie w pkt 1. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie I. w części dotyczącej

decyzji emerytalnej w ten sposób, że zmienił zaskarżoną decyzję Dyrektora

Zakładu Emerytalno - Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji

z dnia 7 czerwca 2017 r. o ponownym ustaleniu wysokości emerytury i ustalił W.B.

wysokość emerytury policyjnej poczynając od 1 października 2017 r. w kwocie

ustalonej z pominięciem art. 15c ustawy z dnia 18 lutego 1994 roku o zaopatrzeniu

emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,

Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu

Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Służby Granicznej, Biura

Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin;

w pkt 2. oddalił apelację w pozostałej części; w pkt 3. zniósł wzajemnie między

stronami koszty postępowania apelacyjnego.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku ubezpieczony zarzucił

naruszenie: 1. art. 13b ust. 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego,

Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu

Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura

Ochrony Rządu, Państwowej Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin

(tekst jedn.: Dz. U. Z 2016 r., poz. 708 ze zm., dalej ustawa zaopatrzeniowa);

2. art. 22 ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej; 3. art. 228 § 2 k.p.c. w zw. z art. 379 pkt 5

k.p.c.

Wniosek o przyjęcie sprawy do rozpoznania skarżący uzasadnił oczywistą

zasadnością skargi kasacyjnej oraz nieważnością postępowania.

Skarżący podniósł, że Sąd drugiej instancji w sposób abstrahujący od

realiów sprawy przyjął, że skarżący pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa w

I USK 55/26

3

myśl art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej nie dokonując oceny ustaleń

faktycznych Sądu pierwszej instancji oraz bazując jedynie na dokumentacji

przekazanej przez Instytut Pamięci Narodowej oraz publikacji fachowej. Tym

samym Sąd dokonał wykładni przepisów prawa materialnego w sposób sprzeczny z

treścią uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2020 r.,

III UZP 1/20.

W zakresie zarzutu naruszenia art. 228 § 2 k.p.c. skarżący wskazał, że

ujawnienie przez sąd nowych materiałów uznanych przez niego za dane

powszechnie dostępne, które jednak takiej cechy nie miały, bez zapoznania się

przez skarżącego z tymi materiałami i uczynienie przez sąd ustaleń faktycznych w

oparciu o te treści, pozbawiło skarżącego możności obrony jego praw w

postępowaniu apelacyjnym. W sprawie zachodzi zatem zarówno oczywista

zasadność skargi i nieważność postępowania.

Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w pkt 2 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu w Krakowie oraz zasądzenie na rzecz ubezpieczonego od organu

rentowego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego

według norm przepisanych, w zakresie postępowania kasacyjnego oraz przyjęcie

kasacji do rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej

merytorycznego rozpoznania.

Na wstępie warto podkreślić, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest

sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem

zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji

kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze

skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi

kasacyjnej, jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych,

I USK 55/26

4

wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego, w art. 3984 § 2 k.p.c.

wśród istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek

złożenia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg

ten wiąże się z tzw. przedsądem, polegającym między innymi na możliwości

odmowy przez Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania

(art. 3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie powinno przybrać postać wyodrębnionego

wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże, jakie występujące w sprawie

okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one ustawowemu

katalogowi przesłanek.

Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie

występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów

prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w

orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest

oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 k.p.c.). Strona wnosząca skargę kasacyjną

powinna zatem sformułować w niej wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania wraz

ze stosownym uzasadnieniem. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania powinien zaś wskazywać, że zachodzi przynajmniej jedna z

okoliczności wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c., a jego uzasadnienie winno

zawierać argumenty prawne świadczące o tym, że rzeczywiście, biorąc pod uwagę

sformułowane w ustawie kryteria, istnieje potrzeba rozpoznania skargi przez Sąd

Najwyższy.

Skarga kasacyjna nie zawiera argumentów dostatecznych dla uznania, że

skarżący skutecznie wykazał, iż w sprawie zachodzą powołane przesłanki

z art. 3989 § 1 pkt 3 i 4 k.p.c.

W pierwszej kolejności Sąd Najwyższy nie znalazł podstaw dla stwierdzenia,

że w sprawie doszło do nieważności postępowania. Przypomnieć należy, że wobec

jednoznacznej treści art. 3983 § 3 k.p.c. z procesowej podstawy kasacyjnej

wyłączone są te przepisy, które bezpośrednio dotyczą podstawy faktycznej

wyrokowania. Możliwe jest natomiast powoływanie się na takie naruszenie

przepisów postępowania, których ostateczną konsekwencją jest błędne ustalenie

I USK 55/26

5

stanu faktycznego, a które nie należą do kategorii błędnej oceny dowodów, ani też

błędnego wnioskowania (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 sierpnia 2008 r.

I CSK 83/08, LEX nr 658172). W świetle powołanego art. 3983 § 3 k.p.c.

niedopuszczalne są zatem zarzuty dotyczące naruszenia tych przepisów, które

regulują ustalenie faktów bezdowodowo (art. 228-231 k.p.c.) oraz zarzuty

dotyczące przepisów o ustalaniu faktów dowodowo (art. 233 § 1 k.p.c. - por. np.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 24 lutego 2006 r., II CSK 136/05, LEX nr 200973,

z dnia 26 kwietnia 2006 r., V CSK 11/06, LEX nr 230204; z dnia 26 maja 2006 r.,

V CSK 97/06, LEX nr 421049).

Powołanie się natomiast we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania na jej oczywistą zasadność (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.), wymaga od

skarżącego zawarcia w uzasadnieniu wniosku wywodu prawnego wskazującego, w

czym wyraża się ta „oczywistość” i przedstawienia argumentów na poparcie tego

twierdzenia. Zobowiązuje zatem skarżącego do przedstawienia wywodu prawnego

uzasadniającego jego pogląd, że skarga jest oczywiście uzasadniona, przy czym, o

ile dla uwzględnienia skargi kasacyjnej wystarczy, że jej podstawa jest

usprawiedliwiona, to dla jej przyjęcia do rozpoznania konieczne jest wykazanie

kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów prawa materialnego lub procesowego

polegającej na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy wykorzystaniu

podstawowej wiedzy prawniczej (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

16 września 2003 r., IV CZ 100/03, LEX nr 82274).

Przede wszystkim należy zauważyć, że w wyroku z dnia 25 października

2023 r., III USKP 39/23, (LEX nr 3619227) Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że

ustawa nowelizacyjna wprowadziła do ustawy zaopatrzeniowej art. 13b ust. 1, w

myśl którego okres służby od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r. w ściśle

określonych cywilnych i wojskowych instytucjach i formacjach uznaje się za okres

służby na rzecz totalitarnego państwa. Służba o której mowa w art. 13b ustawy

zaopatrzeniowej, to „służba na rzecz totalitarnego państwa”, którą ustawodawca

definiuje jako „służbę od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r. w

wymienionych w ustawie cywilnych i wojskowych instytucjach i formacjach”

(art. 13b ust. 1 ustawy) oraz służbę na etatach oraz w ramach szkoleń, kursów, a

także oddelegowania w określonych instytucjach, wskazanych w ustawie (art. 13b

I USK 55/26

6

ust. 2 ustawy), chyba że służba ta rozpoczęła się po raz pierwszy nie wcześniej niż

w dniu 12 września 1989 r. bądź której obowiązek wynikał z przepisów o

powszechnym obowiązku obrony (art. 13c ustawy zaopatrzeniowej).

Sąd Najwyższy, w komentowanym wyroku uznał, że wprowadzona w ustawie

dezubekizacyjnej definicja „służba na rzecz totalitarnego państwa” jest definicją

legalną, ścisłą i niebudzącą wątpliwości, zatem nie ma potrzeby sięgania do innych

rodzajów wykładni poza wykładnią językową. Z powyższej definicji legalnej wynika,

że okolicznościami przesądzającymi o kwalifikacji służby danej osoby jako „służby

na rzecz totalitarnego państwa” są wyłącznie ramy czasowe i miejsce pełnienia

służby.

Tak zdefiniowana ustawowa „służba na rzecz totalitarnego państwa” jest

oczywiście jedynie kryterium wyjściowym w analizie sytuacji prawnej

indywidualnych funkcjonariuszy. Konstrukcja powyższa tworzy domniemanie

ustawowe, które funkcjonariusz może obalić czy to w postępowaniu

administracyjnym, czy to przed sądami powszechnymi, tak aby uniknąć

obejmowania wszystkich funkcjonariuszy pełniących służbę w czasie i miejscach

wskazanych w ustawowej definicji niekorzystnymi dla nich unormowaniami w

zakresie ustalania wysokości świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego. Powyższe

rozumowanie znajduje odzwierciedlenie w tych zapisach ustawy zaopatrzeniowej,

które wprost przewidują w określonych sytuacjach wyłączenie unormowań w

zakresie obniżania wysokości świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego wobec

funkcjonariuszy, którzy pełnili służbę w czasie i miejscach wskazanych w ustawowej

definicji, będąc przez to funkcjonariuszami pełniącymi „służbę na rzecz totalitarnego

państwa” - tj. w przepisach art. 8a ust. 1, art. 15c ust. 5 i 6, art. 22a ust. 5 i 6,

art. 24a ust. 4 i 6 tej ustawy, co przemawia za przemyślanym zabiegiem

systemowym ustawodawcy.

Z treści art. 15c ust. 5 i 6, art. 22a ust. 5 i 6, art. 24a ust. 4 i 6 ustawy

zaopatrzeniowej wynika, że ustalenie emerytury, renty inwalidzkiej i renty rodzinnej

w sposób wskazany w art. 15c ust. 1, art. 22a ust. 1 i art. 24a ust. 1 nie następuje

wobec wskazanych w tych przepisach osób, jeżeli osoby te udowodnią, że przed

rokiem 1990, bez wiedzy przełożonych, podjęły współpracę i czynnie wspierały

I USK 55/26

7

osoby lub organizacje działające na rzecz niepodległości Państwa Polskiego.

Przy tym chodzi właśnie o osoby, „które pełniły służbę na rzecz totalitarnego

państwa, o których mowa w art. 13b, i które pozostawały w służbie przed dniem 2

stycznia 1999 r.” Ustawodawca w treści art. 15c ust. 5 i 6 (i odsyłających do treści

tego przepisu regulacjach art. 22a ust. 6 i art. 24a ust. 6) ustawy zaopatrzeniowej

wyraźnie rozróżnia charakter działalności w ramach służby odbywanej w

warunkach państwa totalitarnego od formalnego kryterium „okresu służby na rzecz

państwa totalitarnego”, stanowiąc wprost, że niekorzystnych unormowań zawartych

w przepisach ustawy zaopatrzeniowej „nie stosuje się, jeżeli osoba, o której mowa

w tych przepisach, udowodni, że przed rokiem 1990, bez wiedzy przełożonych,

podjęła współpracę i czynnie wspierała osoby lub organizacje działające na rzecz

niepodległości Państwa Polskiego. (...). W przypadku, o którym mowa w ust. 5,

środkiem dowodowym może być zarówno informacja, o której mowa w art. 13a

ust. 1, jak i inne dowody, w szczególności wyrok skazujący, choćby nieprawomocny,

za działalność polegającą na podjęciu, bez wiedzy przełożonych, czynnej

współpracy z osobami lub organizacjami działającymi na rzecz niepodległości

Państwa Polskiego w okresie służby na rzecz totalitarnego państwa, o której mowa

w art. 13b”.

Oznacza to, że sam ustawodawca przyjmuje, że legalna definicja „służby na

rzecz totalitarnego państwa” ma w istocie konstrukcję obalanego ustawowego

domniemania, według którego osoby pełniące służbę odpowiadającą kryteriom

zawartym w art. 13b w związku z art. 13c ustawy zaopatrzeniowej, tj. pełniące

służbę w określonym czasie w ramach określonych stosunków służbowych, nie

podlegają ogólnym regulacjom art. 15, art. 22 i art. 24 ustawy, skoro wyraźnie

przewidział, że również w stosunku do osób, które pełniły „służbę na rzecz

totalitarnego państwa” w rozumieniu art. 13b w związku z art. 13c ustawy

zaopatrzeniowej, lecz działały w opozycji do zadań i funkcji ustrojowych państwa

tego rodzaju, unormowania art. 15c, art. 22a i art. 24a ustawy mogą nie mieć

zastosowania. W tym kontekście trudno przyjąć, aby wykładnia językowa pojęcia,,służby na rzecz totalitarnego państwa” prowadziła do rażąco niesprawiedliwych

lub irracjonalnych konsekwencji.

I USK 55/26

8

Sąd Najwyższy zwrócił również uwagę, że wykładnię powyższą wzmacnia

treść art. 13a ust. 4 ustawy zaopatrzeniowej, zgodnie z którą sporządzana przez

Instytut Pamięci Narodowej – Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi

Polskiemu informacja o przebiegu służby „na rzecz totalitarnego państwa” zawiera

zarówno dane istotne z punktu widzenia legalnej definicji „służby na rzecz

totalitarnego państwa”, tj. wskazanie okresów służby na rzecz totalitarnego

państwa, o których mowa w art. 13b, jak i inne dane, tj. informację, „czy z

dokumentów zgromadzonych w archiwach Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji

Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu wynika, że funkcjonariusz w tym

okresie, bez wiedzy przełożonych, podjął współpracę i czynnie wspierał osoby lub

organizacje działające na rzecz niepodległości Państwa Polskiego”, a zatem

informację dotyczącą nie tylko „okresu służby na rzecz państwa totalitarnego”, lecz

również dotykającą charakteru działalności w ramach służby odbywanej w

warunkach państwa totalitarnego, co – w przypadku angażowania się w działalność

niekorespondującą z zadaniami i funkcjami państwa totalitarnego – z mocy samego

prawa wyłącza stosowanie art. 15c, art. 22a i art. 24a w stosunku do osób

pełniących służbę, o której mowa w art. 13b ustawy (art. 15c ust. 5 i 6, art. 22a

ust. 5, art. 24a ust. 4.

Takie rozumienie zapisów ustawy zaopatrzeniowej, uwzględniające obok

wykładni językowej art. 13b w związku z art. 13c ustawy zaopatrzeniowej, pozostałe

unormowania tej ustawy, pozwala, w ocenie Sądu Najwyższego, na pełne

odkodowanie treści pojęcia „służby na rzecz totalitarnego państwa” w zgodzie z

konstytucyjnymi zasadami wyznaczającymi standardy demokratycznego państwa

prawnego. Pojęcie „państwa totalitarnego” ma z punktu widzenia aksjologii

demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady

sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP) jednoznacznie pejoratywne

zabarwienie, co oznacza, że charakter taki ma również „służba na rzecz” takiego

państwa.

Podjęta przez Sąd Najwyższy uchwała z dnia 16 września 2020 r., III UZP

1/20, (OSNP 2021 nr 3, poz. 28) nie ma mocy zasady prawnej zgodnie z art. 87 §

1 zdanie 2 ustawy o Sądzie Najwyższym 8 grudnia 2017 r. (Dz.U.2023.1093, tekst

jedn.: z dnia 12 czerwca 2023). Stosownie więc do przepisu art. 390 § 2 k.p.c.

I USK 55/26

9

uchwała Sądu Najwyższego rozstrzygająca zagadnienie prawne wiąże w danej

sprawie. Dlatego też Sąd Najwyższy w tym składzie nie podziela wykładni pojęcia

"służby na rzecz totalitarnego państwa", jakiej dokonał Sąd Najwyższy w uchwale z

dnia 16 września 2020 r., III UZP 1/20. W ocenie Sądu Najwyższego jest to

wykładnia prawotwórcza, sprzeczna z zasadami demokratycznego państwa

prawnego i trójpodziału władz wynikających z Konstytucji RP. Żaden bowiem sąd, w

tym Sąd Najwyższy, nie jest uprawniony do ustanawiania prawa, do czego teza

Sądu Najwyższego nawiązuje poprzez zastosowanie ocennego kryterium ,,służby

na rzecz totalitarnego państwa”. Pojęcie takiego kryterium w żadnym razie nie

zostało sformułowane w ustawie. Podobną wykładnia została zaprezentowana

przez Sąd Najwyższy także w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia: 13 czerwca

2023 r., II USKP 95/22 (LEX nr 3570824 ), 14 listopada 2023 r., II USKP 31/23

(LEX nr 3635073).

W ocenie Sądu Najwyższego powyższe stanowisko, mimo braku związania

sądu powszechnego treścią informacji o przebiegu służby wystawionej przez IPN,

obliguje sąd jedynie do ustalenia czy ubezpieczony wykonywał służbę lub pracę w

jednostkach szczegółowo wymienionych w art. 13b ustawy dezubekizacyjnej.

Ubezpieczony (funkcjonariusz) może dowodzić, że podjął aktywność "z okresu

totalitarnego państwa", która pozostawała w bezpośredniej opozycji do zadań i

funkcji państwa totalitarnego (art. 15c ust. 5 i 6, art. 22a ust. 5 i 6, art. 24a ust. 4 i 6

ustawy zaopatrzeniowej) stanowiącą podstawę - na warunkach wskazanych w tych

unormowaniach do wyłączenia regulacji art. 15c ust. 1, art. 22a ust. 1 i art. 24a

ust. 1 tej ustawy właśnie wobec osób, wymienionych w art. 13b w związku z

art. 13c ustawy zaopatrzeniowej. Udowodnienie tego rodzaju aktywności powoduje

więc, że osoba, której sytuacja ze względu na okres i miejsce pełnionej służby

nadal mieści się w zakresie ustawowej definicji "służby na rzecz totalitarnego

państwa" traktowana jest przez ustawodawcę jako osoba, względem której nie

znajdują aksjologicznego uzasadnienia negatywne unormowania wprowadzające

odstępstwa od ogólnych zasad ustalania wysokości świadczeń z zaopatrzenia

emerytalnego. Podnoszone przez skarżącego wątpliwości na tle wykładni

powołanych przepisów zostały zatem wyjaśnione w judykaturze. Zapadle w sprawie

I USK 55/26

10

rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego wpisuje się w wyżej zaprezentowaną linię

orzeczniczą.

W konsekwencji rozstrzygnięcie zaskarżonego wyroku jest spójne z

przedstawionymi wyżej poglądami orzecznictwa w sprawie funkcjonariuszy, którzy

pełnili służbę na rzecz totalitarnego państwa w rozumieniu art. 13b ustawy

zaopatrzeniowej.

Wobec niewykazania przez skarżącego istnienia powołanych przesłanek

przedsądu, Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania.

[i.t.]

[a.ł]