Spór o podleganie ubezpieczeniom społecznym,. Sąd zasądził

Sąd Apelacyjny w Warszawie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

wyrokiem z 20 marca 2024 r., III AUa 504/23, oddalił apelację Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddział III w Warszawie od wyroku Sądu Okręgowego w

Warszawie z 19 października 2022 r., XIV U 1779/20, którym zmieniono

zaskarżone przez odwołującą się S. sp. z o.o. w W. (dalej także jako płatnik składek)

I USK 609/26

2

decyzje organu rentowego z 15 września 2020 r. w ten sposób, że stwierdzono, iż

zainteresowani J.D., K.K. (uprzednio P.), M.P., P.P. oraz M.T. nie podlegają

obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, chorobowemu i wypadkowemu we

wskazanych okresach jako pracownicy płatnika składek.

Organ rentowy w całości zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego skargą

kasacyjną zarzucając naruszenie prawa procesowego oraz prawa materialnego, a

mianowicie: 1) art. 3271 § 1 k.p.c., przez brak wskazania w uzasadnieniu przyczyn

nieuwzględnienia argumentacji dowodów wskazanych przez organ rentowy;

2) art. 232 w związku z art. 477 k.p.c., przez wydanie orzeczenia bez

przeprowadzenia merytorycznej kontroli zaskarżonej decyzji; 3) art. 6 ust. 1 pkt 1

ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 497 ze zm., dalej jako „ustawa systemowa") w

związku z art. 22 § 1 k.p. przez uznanie, iż pracodawcą jest spółka S.1, pomimo że

jej właścicielem jest odwołująca się spółka; 4) art. 6 k.c. w związku z art. 232 k.p.c.,

przez przyjęcie, że organ rentowy nie udowodnił, iż rzeczywistym pracodawcą dla

ubezpieczonego była odwołująca się spółka, pomimo że Sąd pominął materiał

zgromadzony w aktach rentowych/składkowych oraz nie dokonał wykładni art. 3 k.p.

w związku z art. 22 § 1 k.p. z uwzględnieniem koncepcji przebicia zasłony

korporacyjnej; 5) art. 8 ust. 1 ustawy systemowej w związku z

art. 3 k.p., w związku z art. 22 § 1 k.p. przez uznanie, że pracodawcą dla

ubezpieczonego jest spółka S.1 sp. z o.o., pomimo że z dokumentacji załączonej

do akt sprawy wynika, iż rzeczywistym pracodawcą dla ubezpieczonego

pozostawała odwołująca spółka (przebicie zasłony korporacyjnej); 6) art. 3 k.p. w

związku z art. 22 § 1 k.p., przez niedokonanie ich wykładni z uwzględnieniem

koncepcji przebicia zasłony korporacyjnej; 7) art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 4 pkt 2

ppkt a, w związku z art. 8 ust. 2a oraz art. 17 ust. 1 ustawy systemowej, przez

niezastosowanie, pomimo że z załączonych do sprawy akt rentowych/składkowych

wynika, iż w przedmiotowej sprawie doszło do tzw. przebicia zasłony korporacyjnej,

a tym samym umowy o pracę zawarte z S.1 sp. z o.o. na gruncie przepisów prawa

ubezpieczeń społecznych należy traktować jako nieważne.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania uzasadniono jej

oczywistą zasadnością (pomimo, iż powołano się na art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c.)

I USK 609/26

3

wskazując, po pierwsze, że Sąd powinien poddać decyzję organu kontroli

merytorycznej, a zatem zbadać, czy organ rentowy prawidłowo zastosował przepisy

prawa, przy ustalonym stanie faktycznym, co w przedmiotowej sprawie

sprowadzało się do ustalenia, czy faktycznie nastąpiło tzw. przebicie zasłony

korporacyjnej, prowadzące do obejścia przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń

społecznych, tj. art. 8 ust. 2a ustawy systemowej; po drugie, że Sąd ograniczając

się do badania powiązań osobowo-kapitałowych pomiędzy ww. podmiotami,

wyłącznie z perspektywy art. 22 § 1 k.p. nie był w stanie poddać decyzji organu

rentowego merytorycznej kontroli, wskazującej na tzw. „uniesienie zasłony

korporacyjnej”, bez wykładni art. 3 k.p. i art. 22 § 1 k.p., z uwzględnieniem

koncepcji przebicia zasłony korporacyjnej, ponieważ w świetle art. 22 § 1 k.p.

spółka zależna, jako odrębny podmiot istniejący w obrocie gospodarczym, będzie w

sposób oczywisty traktowana jako pracodawca dla ubezpieczonego, z uwagi na

konieczność wykonania szeregu formalnych czynności, mających na celu

urealnienie „nieważnego” (na gruncie przepisów prawa ubezpieczeń społecznych)

w swej istocie stosunku pracy (takich jak zawarcie umowy o pracę, obsługa

kadrowo-płacowa itp.).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołująca się spółka oraz

zainteresowana S.1 sp. z o. o. wniosły o odmowę przyjęcia skargi do rozpoznania

oraz o zasądzenie od skarżącego organu rentowego zwrotu kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia w celu jej

merytorycznego rozpoznania. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne

zagadnienie prawne (pkt 1), istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów (pkt 2), zachodzi nieważność postępowania (pkt 3) lub skarga jest

oczywiście uzasadniona (pkt 4).

I USK 609/26

4

Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o

przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do tych przesłanek, gdyż

tylko wówczas może być osiągnięty cel wymagań przewidzianych w art. 3984 § 2

k.p.c. Rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w kwestii przyjęcia bądź odmowy

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika z oceny czy okoliczności

powołane przez skarżącego odpowiadają tym, o jakich stanowi art. 3989 § 1 k.p.c.

Ponadto dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej ustrojowo i

procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą być

zrealizowane jej funkcje publicznoprawne. Nie w każdej zatem sprawie, nawet w

takiej, w której rozstrzygnięcie oparte jest na błędnej subsumpcji czy wadliwej

wykładni prawa, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. Sąd

Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą korygowanie

ewentualnych błędów w zakresie stosowania czy wykładni prawa w każdej

indywidualnej sprawie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 14 września 2016

r., V CSK 143/16, LEX nr 2135552; z 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16, LEX nr

2069457; z 1 grudnia 2015 r., I PK 71/15, LEX nr 2021944).

We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący powołał

się na przesłankę z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., tj. oczywistą zasadność skargi.

Jeżeli skarżący powołuje się na oczywistą zasadność skargi, to powinien

zawrzeć w niej wywód prawny, z którego ta oczywista zasadność będzie wynikała.

Ma to być przy tym zasadność łatwo dostrzegalna już nawet przy pobieżnej lekturze

skargi (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 2012 r., II PK 294/11,

LEX nr 1214578). Ponadto z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. wynika konieczność nie tylko

powołania się na okoliczność, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona,

ale również wykazania, że przesłanka ta rzeczywiście zachodzi. Oznacza to, że

skarżący musi wskazać, w czym - w jego ocenie - wyraża się „oczywistość”

zasadności skargi oraz podać argumenty wykazujące, że rzeczywiście skarga jest

oczywiście uzasadniona. Sam zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego

przepisu (przepisów) nie prowadzi bowiem wprost do oceny, że skarga kasacyjna

jest oczywiście uzasadniona. Skarżący powinien więc w wywodzie prawnym

wykazać kwalifikowaną postać naruszenia przepisów prawa materialnego lub

procesowego polegającą na jego oczywistości, widocznej prima facie, przy

I USK 609/26

5

wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej (por. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 14 lipca 2005 r., III CZ 61/05, OSNC 2006 nr 4, poz. 75; z 26

kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr 198531; z 9 marca 2012 r., I UK 370/11, LEX

nr 1215126; z 1 stycznia 2012 r., I PK 104/11, LEX nr 1215774).

Ponadto przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej w ujęciu art. 3989 § 1

pkt 4 k.p.c. rozumie się sytuację, w której zaskarżone orzeczenie sądu drugiej

instancji w sposób ewidentny narusza konkretne przepisy prawa. Oczywiste

naruszenie prawa powinno być rozumiane jako widoczna natychmiast, bez

potrzeby dokonywania pogłębionej analizy jurydycznej, sprzeczność wykładni lub

stosowania prawa z brzmieniem przepisów albo powszechnie przyjętymi regułami

interpretacji (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 26 lutego 2008 r., II UK

317/07, LEX nr 453107; z 25 lutego 2008 r., I UK 339/07, LEX nr 453109; z 26

lutego 2001 r., I PKN 15/01, OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 494; z17 października

2001 r., I PKN 157/01, OSNAPiUS 2003 nr 18, poz. 437; z 8 marca 2002 r., I PKN

341/01, OSNP 2004 nr 6, poz. 100 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 22 stycznia

2008 r., I UK 218/07, LEX nr 375616). Oznacza to, że we wniosku o przyjęcie

skargi kasacyjnej do rozpoznania, jak i w jego uzasadnieniu, niezbędne jest

powołanie konkretnych przepisów prawa, z którymi wyrok sądu drugiej instancji jest

w oczywisty sposób sprzeczny (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 30

listopada 2012 r., I UK 414/12, LEX nr 1675171). Przyjmuje się, że nie spełnia tych

wymagań odwołanie się do podstaw kasacyjnych i opatrzenie zawartego tam

zarzutu dodatkowo określeniem „rażącego”, „ewidentnego”, „kwalifikowanego” lub

„oczywistego”, jeżeli nie zostanie wykazane, w czym przejawia się oczywistość

wydania wadliwego orzeczenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z 5 lutego

2014 r., III PK 86/13, LEX nr 1644571; z 20 sierpnia 2014 r., II CSK 77/14, LEX nr

1511117; z 11 kwietnia 2018 r., III UK 98/17, LEX nr 2497587). Chodzi zatem o

taką sytuację, gdy nie tylko zgłoszony zarzut naruszenia przepisu prawa jest

słuszny, ale także stwierdzona nieprawidłowość jest tego rodzaju, że powoduje

jaskrawą wadliwość zaskarżonego orzeczenia (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 13 kwietnia 2016 r., V CSK 622/15, LEX nr 2057365).

I USK 609/26

6

Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania nie spełnia wskazanej przesłanki,

a jego uzasadnienie w istocie zmierza do zakwestionowania przyjętych w sprawie

ustaleń faktycznych.

Uzasadnienia sądów odwoławczych nie muszą, a zwykle wręcz nie powinny

zawierać wszystkich elementów typowych dla uzasadnienia judykatu

pierwszoinstancyjnego, lecz jedynie te z elementów, które ze względu na treść

apelacji i zakres rozpoznania sprawy są niezbędne do przedstawienia motywów

wydanego przez ten sąd rozstrzygnięcia, a naruszenie przez sąd drugiej instancji

zasad sporządzania uzasadnienia orzeczenia jedynie wyjątkowo może stanowić

usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, co ma miejsce, gdy wskutek uchybienia

wymaganiom stawianym uzasadnieniu, zaskarżone orzeczenie nie poddaje się

kontroli kasacyjnej. Zasady te aktualnie uregulowane są w art. 387 § 21 k.p.c. Sąd

Apelacyjny rozpoznając sprawę i apelację doszedł do przekonania, że Sąd

Okręgowy prawidłowo przeprowadził postępowanie dowodowe, zgromadził

niezbędny materiał dowodowy i dokonał jego trafnej oceny, nie naruszając przy tym

zasady swobodnej oceny dowodów. Zdaniem Sądu odwoławczego, Sąd Okręgowy

poczynił również trafne rozważania prawne, zawierające wskazanie podstawy

prawnej rozstrzygnięcia, stosując przy tym zasady logiki prawniczej i opierając

swoje orzeczenie na klarownym wywodzie prawnym. Sąd Apelacyjny w pełni

zaaprobował ustalenia faktyczne i oceny prawne dokonane przez Sąd pierwszej

instancji i przyjął je za własne, bez potrzeby ich szczegółowego powtarzania (art.

387 § 21 pkt 1 k.p.c.).

Zwrócić także należy jeszcze raz uwagę, że wbrew stanowisku strony

skarżącej, ciężar udowodnienia (onus probandi) wchodzi w rachubę dopiero

wówczas, gdy pewne twierdzenia okażą się nieudowodnione, a nie już wtedy, gdy

strona nie przedstawiła środków dowodowych na potwierdzenie lub zaprzeczenie

danej okoliczności. Oznacza to, że rozkład ciężaru dowodu stanowi regułę

wskazującą stronę, która ma ponieść negatywne skutki nieudowodnienia

określonych twierdzeń. Na tym polega funkcja ciężaru dowodowego. Pozwala

rozstrzygnąć sprawę merytorycznie, także wówczas, gdy sąd nie zdołał w ogóle

albo w pewnej części wyjaśnić stanu faktycznego sprawy. Czym innym jest

natomiast sytuacja, w której sąd oceniał materiał dowodowy, kierując się metodą

I USK 609/26

7

kognitywną z art. 233 § 1 k.p.c. i na tej podstawie dokonał wiążących ustaleń stanu

faktycznego. W tym wypadku nie dochodzi do właściwego lub niewłaściwego

rozłożenia ciężaru dowodowego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 10 maja 2017 r.,

I UK 184/16, Legalis nr 1611979 i postanowienie Sądu Najwyższego z 20 lutego

2024 r., II USK 336/23, Legalis nr 3051595). Przedmiotem zaskarżonych decyzji

było stwierdzenie, że zainteresowani podlegają ubezpieczeniom społecznym jako

pracownicy S. sp. z o.o. Z ustalonego stanu faktycznego nie wynika, by S. sp. z o.o.

łączył z ubezpieczonymi stosunek pracy, a co za tym idzie, że podlegają oni

ubezpieczeniom społecznym jako pracownicy odwołującej się spółki. Organ

rentowy nie zakwestionował tak sformalizowanych stosunków prawnych między

stronami - nie przedstawił okoliczności, z których wynikałoby, że w rzeczywistości

świadczyli oni pracę w ramach stosunku pracy na rzecz S. sp. z o.o. Tymczasem

podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub

oceny dowodów. Sąd Najwyższy zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c. jest bowiem

związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego

orzeczenia. Związanie to wyklucza nie tylko przeprowadzenie w jakimkolwiek

zakresie dowodów, lecz także badanie czy sąd drugiej instancji nie przekroczył

granic swobodnej ich oceny. Z tego punktu widzenia każdy zarzut skargi kasacyjnej,

który ma na celu polemikę z ustaleniami faktycznymi sądu drugiej instancji,

chociażby pod pozorem kwestionowania wykładni lub niewłaściwego zastosowania

określonych przepisów prawa materialnego, z uwagi na jego sprzeczność z art.

3983 § 3 k.p.c. jest a limine niedopuszczalny (por. wyrok Sądu Najwyższego z 3

kwietnia 2019 r., II CSK 95/18, LEX nr 2645127).

Mając powyższe na uwadze, należy stwierdzić, że w sprawie nie występuje

powołana przez skarżącego przesłanka przedsądu, wobec czego Sąd Najwyższy

na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do

rozpoznania, orzekając o kosztach postępowania kasacyjnego stosownie do art. 98

§ 1 i 11 k.p.c.

[SOP]

I USK 609/26

8