SN odmówił przyjęcia skargi ZUS w sprawie zwrotu 109 tys. zł zasiłków

Sąd Rejonowy w Legnicy IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

wyrokiem z 24 stycznia 2025 r. (sygn. akt IV U 77/20), wydanym w sprawie I.J. z

I USK 629/26

2

odwołania od decyzji z 28 stycznia 2020 r. (znak: […]) Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych Oddział w Wałbrzychu o zasiłek chorobowy i od decyzji z 13 kwietnia

2023 r. (znak: […]) Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Legnicy o zasiłek

macierzyński, chorobowy i opiekuńczy, oddalił odwołanie od decyzji z 28 stycznia

2020, zmienił zaskarżoną decyzję z 13 kwietnia 2023 r. w ten sposób, że zwolnił

ubezpieczoną z zobowiązania do zwrotu pobranego zasiłku chorobowego,

macierzyńskiego i opiekuńczego wraz z odsetkami w kwocie łącznej 109.374,68 zł

oraz zniósł wzajemnie koszty zastępstwa procesowego stron.

Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Okręgowy w Legnicy V Wydział

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 10 czerwca 2025 r. (sygn. akt V Ua

10/25), oddalił apelację i zasądził od organu rentowego na rzecz odwołującej kwotę

180 zł wraz z odsetkami za opóźnienie, liczonymi za czas po upływie tygodnia od

dnia doręczenia organowi rentowemu niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty,

tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

Skargę kasacyjną do Sadu Najwyższego wywiódł organ rentowy,

zaskarżając w całości wyrok Sadu Okręgowego w Legnicy, zarzucając naruszenie:

1. przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy, tj. art. 365 § 1 k.p.c., poprzez ponowne dokonanie ustaleń w

zakresie świadomego działania odwołującej ukierunkowanego na pobieranie

zawyżonych świadczeń z ubezpieczenia chorobowego, podczas gdy

ustalenia te zostały już dokonane przez inny Sąd Apelacyjny w

prawomocnym wyroku z 14 września 2021 r. (sygn. akt III AUa 2145/21) w

sprawie o podleganie ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowemu,

wypadkowemu oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu;

2. przepisów prawa materialnego, poprzez ich niezastosowanie, tj. art. 84 ust. 1

i 2 pkt 2 u.s.u.s. i poprzez zwolnienie odwołującej z obowiązku zwrotu

zasiłku chorobowego, zasiłku macierzyńskiego i zasiłku opiekuńczego wraz

z odsetkami w łącznej kwocie 109.374,68 zł, podczas gdy odwołująca

wprowadziła organ rentowy w błąd, co do prowadzenia pozarolniczej

działalności gospodarczej, w celu uzyskania świadczeń z ubezpieczeń

I USK 629/26

3

społecznych z tytułu choroby i macierzyństwa, a zatem wypłacone jej

świadczenia były nienależne.

Z uwagi na stawiane zarzuty, organ rentowy wniósł o uchylenie w całości

wyroku Sądu II instancji (błędnie wskazanego przez organ rentowy jako wyroku

Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu) i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Skarżący wniósł też o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazując,

że w sprawie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania skarżący organ rentowy wskazał, że wydany w

niniejszej sprawie wyrok Sądu Apelacyjnego wywołuje rozbieżności na tle orzeczeń

Sądu Najwyższego, jak również na tle innego orzeczenia Sądu Apelacyjnego,

wydanego w podobnej sprawie (wyrok Sądu Okręgowego w Legnicy z 4 lipca 2022

r., sygn. akt Va 11/22). Rozbieżności dotyczą ustalenia czy sąd może ponownie

dokonywać ustaleń w zakresie świadomego działania ubezpieczonego

ukierunkowanego na pobieranie nieprzysługującego mu świadczenia z ubezpieczeń

społecznych, podczas gdy ustalenia te zostały już dokonane przez inny sąd w

sprawie toczącej się pomiędzy tymi samymi stronami (w sprawie o podleganie

ubezpieczeniom społecznym).

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organu rentowego odwołująca wniosła o

nieprzyjęcie do rozpoznania skargi kasacyjnej, ewentualnie w przypadku przyjęcia

skargi kasacyjnej do rozpoznania - oddalenie jej w całości oraz w każdym z

przypadków zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej zwrotu kosztów

zastępstwa adwokackiego za postępowanie kasacyjne, według norm przepisanych

w kwocie 2.700 zł, wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, o których mowa w

art. 98 § 11 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszej sprawie nie kwalifikuje się do

przyjęcia i merytorycznego rozpoznania.

I USK 629/26

4

Podkreślić należy, że skarga kasacyjna podlega badaniu (na etapie

przedsądu) w zakresie spełnienia przez nią warunków formalnych. Zgodnie z art.

3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania,

jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi nieważność postępowania lub

jeżeli skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając na skarżących

obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania, czyli tak zwanego przedsądu, ustawodawca

zagwarantował, że skarga kasacyjna, jako nadzwyczajny środek zaskarżenia

prawomocnych orzeczeń, będzie realizować funkcje publicznoprawne.

Ograniczenie przesłanek, wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. do czterech ma, w

konsekwencji, zapewnić, że przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i

procesowo będzie uzasadnione jedynie w tych przypadkach, w których mogą być

zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga nie stanie się instrumentem

wykorzystywanym w każdej jednostkowej sprawie. Ostatecznie, nie w każdej

sprawie, nawet takiej, w której prawomocne orzeczenie zostało wydane w

warunkach błędu w subsumpcji, czy też wyniku wadliwej wykładni prawa, skarga

kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. W przeciwnym bowiem razie Sąd

Najwyższy stałby się, wbrew obowiązującym przepisom, sądem trzeciej instancji, a

jego zadaniem nie jest przecież dokonywanie korekty ewentualnych błędów w

zakresie stosowania, czy też wykładni prawa, w każdej indywidualnej sprawie.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania oparty został na

przesłance istnienia potrzeby dokonania wykładni przepisów prawnych

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie (3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Należy w tym

miejscu przypomnieć, że odwołanie się do podstawy przedsądu, jaką jest potrzeba

wykładni przepisów prawnych, budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 13 czerwca

I USK 629/26

5

2008 r., III CSK 104/08, Legalis nr 127030; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07,

Legalis nr 2701754 i z 9 września 2022 r., I CSK 1494/22, Legalis nr 2741242).

Stronę skarżącą obciąża obowiązek przedstawienia odrębnej i pogłębionej

argumentacji prawnej, wskazującej na zaistnienie powołanej okoliczności

uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, zawierającej

szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości interpretacyjne (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09, LEX nr 570112 i

z 29 września 2022 r. I CSK 3496/22, Legalis nr 2790349). Powołanie się na

przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania

przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i

znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie

lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania w drodze

stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości polegają, a także że

mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z

rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia wyniku postępowania oraz

publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. Nie istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawa, jeżeli Sąd Najwyższy wyraził swój pogląd we wcześniejszym

orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu.

Z orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika jednoznacznie, że związanie

wyrokiem sądu cywilnego (art. 365 k.p.c.) zobowiązuje do respektowania zarówno

ustaleń faktycznych stanowiących bezpośrednio podstawę rozstrzygnięcia, jak i

podstawy prawnej. Dotyczy to jednak tylko tych ustaleń faktycznych, które w

związku z podstawą sporu stanowiły przedmiot rozstrzygnięcia. Należy bowiem

pamiętać, że omawiane związanie ograniczone jest do sentencji orzeczenia i nie

obejmuje jego motywów. Z tego względu dominuje stanowisko, że sąd nie jest

związany ustaleniami i oceną dowodów dokonanymi w innej sprawie. Zwraca się

przy tym uwagę, że - dokonując samodzielnych ustaleń - sąd nie może ignorować

stanowiska zajętego w innej sprawie, w której stan faktyczny był konstruowany na

podstawie tego samego zdarzenia, lecz biorąc je pod uwagę, obowiązany jest

dokonać własnych, wszechstronnych ustaleń i samodzielnych ocen, które w

rezultacie mogą doprowadzić do odmiennych konkluzji (por. wyrok Sądu

Najwyższego z 7 grudnia 2017 r., V CSK 197/17, LEX nr 2434726).

I USK 629/26

6

Sąd Najwyższy wielokrotnie stwierdzał, że o tożsamości roszczeń można

mówić, gdy identyczne są nie tylko przedmiot, lecz także podstawa sporu. Dla

tożsamości podstaw sporu niezbędna jest natomiast tożsamość podstawy

faktycznej i prawnej roszczenia (postanowienia Sądu Najwyższego: z 9

czerwca1971 r., II CZ 59/71, OSNCP 1971 Nr 12, poz. 226; z 22 kwietnia 1967 r., I

CR 570/66, OSPiKA 1968 nr 7-8, poz. 158; z 21 stycznia 1999 r., I PKN 474/98,

OSNAPiUS 2000 nr 5, poz. 177; z 23 marca 2006 r., IV CSK 89/05, OSNC 2007 Nr

1, poz. 15; Przegląd Sądowy 2007 nr 5, s. 122, z glosą P. Drapały; OSP 2007 Nr 6,

poz. 66, z glosą K. Zagrobelnego; z 24 lutego 2009 r., I UK 239/08, LEX nr 736714;

z 9 października 2014 r., IV CSK 37/14, LEX nr 1544215; z 7 marca 2013 r., I PK

181/12, OSNP 2013 nr 21 22, poz. 277; z 14 marca 2014 r., III CSK 124/13, LEX nr

1463866; z 21 listopada 2013 r., III CSK 43/13, LEX nr 1427740 oraz wyroki Sądu

Najwyższego: z 29 marca 2006 r., II PK 163/05, OSNP 2007 nr 5-6, poz. 71; z 13

kwietnia 2007 r., I CSK 479/06, LEX nr 253401; z 6 marca 2008 r., II UK 144/07,

LEX nr 420911; z 15 listopada 2012 r., V CSK 515/11, LEX nr 1276233; z 4 lipca

2013 r., II UK 410/12, LEX nr 1375198; z 4 listopada 2016 r., I CSK 736/15, LEX nr

2156645; z 22 lutego 2017 r., IV CSK 316/16, LEX nr 2309600; z 14 września 2017

r., V CSK 673/16, LEX nr 2428282, a także uchwała Sądu Najwyższego z dnia 21

listopada 2013 r., III CZP 67/13, OSNC 2014 nr 7-8, poz. 73). Podsumowanie

dotychczasowego orzecznictwa nastąpiło w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 8

listopada 2019 r. (III CZP 27/19, OSNC 2020 Nr 6, poz. 48) przyjmującej, że

wykładnia umowy, na podstawie której powód dochodził wynagrodzenia za

świadczenie usług, nie jest objęta mocą wiążącą wyroku (art. 365 § 1 k.p.c.) w

sprawie o inną część przewidzianego tą umową wynagrodzenia za świadczenie

usług. Po omówieniu pełnego zakresu dotychczasowego orzecznictwa w

uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził, że w kontekście art. 178 ust. 1

Konstytucji RP oraz zasady bezpośredniości i swobodnej oceny dowodów nie

sposób jest odmówić sądowi, gdy przytoczy za tym poważne argumenty,

uprawnienia do innej oceny przeprowadzonych w sprawie dowodów, mogącej

prowadzić do innych ustaleń o faktach, a w konsekwencji i innej oceny kwestii,

która waży na wyniku postępowania, od oceny, którą przyjął inny sąd w odrębnie

rozpoznawanej sprawie, zwłaszcza że art. 365 § 1 k.p.c. dotyczy verba legis

I USK 629/26

7

związania orzeczeniem, nie zaś ustaleniami faktycznymi, w obrębie których lokuje

się także zrekonstruowanie treści umowy łączącej strony. W uchwale z dnia 27

października 2021 r. (III CZP 109/20, OSNC 2022 nr 4, poz. 38) Sąd Najwyższy

przyjął, że wykładnia prawa, która legła u podstaw rozstrzygnięcia w zakończonej

prawomocnie sprawie, w której powód dochodził części świadczenia, nie jest objęta

mocą wiążącą wyroku - w rozumieniu art. 365 § 1 k.p.c. - w innej sprawie o dalszą

część tego świadczenia, pomiędzy tymi samymi stronami, w tym samym stanie

faktycznym i prawnym, jeśli jest rażąco sprzeczna z prawem. Należy także zwrócić

uwagę, na stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w wyroku z 18 listopada 2021

r. (III PSKP 44/21, OSNP 2022 nr 8, poz. 75) stanowiące kontynuację wyżej

wyznaczonej linii orzeczniczej, z którego wynika, że sąd nie jest związany

prawomocnym orzeczeniem w nowej sprawie pomiędzy tymi samymi stronami o

dalszą część uprzednio dochodzonego świadczenia, jeżeli zmianie uległ stan

faktyczny sprawy (choćby wskutek odmiennej oceny dowodów) lub sąd przyjął

odmienną, dotychczas nieuwzględnioną kwalifikację prawną (art. 365 § 1 k.p.c.).

Wyrażone w wyroku stwierdzającym niepodleganie ubezpieczeniom

społecznym poglądy sądu, dotyczące sfery motywacyjnej osoby zgłaszającej się do

ubezpieczeń społecznych, nie mają automatycznie mocy wiążącej w sprawie o

zwrot nienależnie pobranego świadczenia (wyrok Sądu Najwyższego z 6 listopada

2024 r., III USKP 56/24, LEX nr 3781389 i postanowienia Sądu Najwyższego z 23

lutego 2023 r., III USK 184/22, LEX nr 3554543 czy z 12 września 2023 r., III USK

320/22, LEX nr 3606482, oraz z 26 listopada 2024 r., III USK 78/24, LEX nr

3790591). Sąd Najwyższy nie uznaje, by wyłącznie na podstawie prawomocnej

decyzji stwierdzającej niepodleganie ubezpieczeniom społecznym można było

przyjąć, że pobrała ona zasiłek chorobowy w złej wierze i w konsekwencji pozostaje

zobowiązana do jego zwrotu (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 27 kwietnia 2023

r., III USKP 44/22; 4 lipca 2023 r., I USKP 34/23, Legalis nr 2961329; z 27 sierpnia

2024 r., I USKP 122/23, OSNP 2025, nr 1, poz. 11 i z 23 czerwca 2025 r., III USKP

131/24, Legalis nr 3253439).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy z mocy art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, orzekając o kosztach

postępowania kasacyjnego na postawie art. 108 § 1, art. 98 § 1, 11 k.p.c. w związku

I USK 629/26

8

z art. 39821 k.p.c. w związku z § 10 ust. 4 pkt 2 i § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie (t.j. Dz.U. 2026 r., poz. 215).

DS.

[SOP]