Z.R. nie dostanie rekompensaty za pracę w warunkach szczególnych, SN nie przyjął skargi

Sąd Okręgowy w Lublinie VIII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

wyrokiem z 13 listopada 2024 r. (sygn. akt VIII U 198/24), wydanym w sprawie Z.R.

z odwołania od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Lublinie, o

prawo do rekompensaty, zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał Z.R. prawo do

rekompensaty z tytułu wykonywania pracy w warunkach szczególnych.

Na skutek apelacji organu rentowego, Sąd Apelacyjny w Lublinie III Wydział

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 30 kwietnia 2025 r. (sygn. akt III

AUa 653/24), w punkcie pierwszym zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że

oddalił odwołanie oraz zasądził od odwołującego na rzecz organu rentowego,

tytułem zwrotu kosztów procesu kwotę 180 zł z odsetkami w wysokości odsetek

I USK 641/26

2

ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas po

upływie tygodnia od dnia ogłoszenia wyroku, do dnia zapłaty oraz w punkcie drugim

zasądził od odwołującego na rzecz organu rentowego, tytułem zwrotu kosztów

postępowania apelacyjnego kwotę 270 zł z odsetkami w wysokości odsetek

ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia

uprawomocnienia się orzeczenia o kosztach postępowania, do dnia zapłaty.

Skargę kasacyjną od wyroku Sadu Apelacyjnego w Lublinie, do Sadu

Najwyższego wywiódł odwołujący, zaskarżając judykat w całości, zarzucając:

1. naruszenie prawa materialnego, a mianowicie:

1. naruszenie art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze

zm.) w zw. z § 2 ust. 1 Rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie wieku

emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w

szczególnym charakterze z dnia 7 lutego 1983 r. (Dz.U. Nr 8, poz. 43) oraz w

zw. z art. 21 ust 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach

pomostowych (Dz.U. Nr 237, poz. 1656 ze zm.), poprzez błędną wykładnię i

uznanie, że w kontekście ustalania okresu pracy uzasadniającego

przyznanie prawa do świadczeń na zasadach określonych w ww.

rozporządzeniu przez „stałe i w pełnym wymiarze czasu pracy

obowiązującym na danym stanowisku pracy” wykonywanie pracy należy

rozumieć wykonywanie tej pracy wyłącznie codziennie i „przez 8 godzin,

jeżeli pracownika obowiązuje taki wymiar czasu pracy”, podczas gdy w tym

kontekście dopuszczalne jest aby pracownik w ramach swojego stanowiska

wykonywał również inne incydentalne prace lub prace immanentnie

związane z charakterem świadczonej pracy, a ponadto na przeszkodzie

temu ustaleniu nie powinien stać fakt, że pracownik jedynie w konkretnym

okresie w roku (zimą) w zwiększonej częstotliwości wykonywał prace

nieobjęte przepisami rozporządzenia;

2. naruszenie art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zw. z § 2

ust. 1 ww. rozporządzenia oraz w zw. z art. 21 ust. 1 o emeryturach

pomostowych, poprzez błędną wykładnię i uznanie, że wykonywanie napraw

pojazdów w innym miejscu niż kanał remontowy prowadzi do braku

I USK 641/26

3

możliwości zakwalifikowania tych prac jako mieszczących się w zakresie

prac wymienionych w Wykazie A, Dziale XIV „Prace różne”, pod poz. 16

wskazanego rozporządzenia (prace wykonywane w kanałach remontowych

przy naprawie pojazdów mechanicznych lub szynowych), podczas gdy na

przeszkodzie uznania, iż konkretny pracownik wykonywał stale prace w

kanałach remontowych, nie stoi czasowe wykonywanie przez niego także

innych czynności, które funkcjonalnie (przedmiotowo) łączą się z pracą w

kanałach remontowych;

3. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik

sprawy, tj.: art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c., przez

nierozpoznanie merytoryczne sprawy, niewzięcie pod uwagę i nierozważenie

wszystkich okoliczności niniejszej sprawy, polegające na braku dokonania

analizy poszczególnych obowiązków wykonywanych przez skarżącego, a

przy tym miejsca ich wykonywania lub faktycznego związania z

wykonywaniem prac w kanale remontowym, a także czasu wykonywania

tych obowiązków w dobowym wymiarze czasu pracy, co pozwoliłoby na

ustalenie, że w istocie te prace, które pozostawały poza zakresem prac w

szczególnych warunkach w rzeczywistości miały jedynie charakter

incydentalny, uprawniając skarżącego do uzyskania przedmiotowego

świadczenia.

Z uwagi na stawiane zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu w Lublinie z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego, ewentualnie w przypadku uznania przez Sąd

Najwyższy, że podstawa naruszenia prawa materialnego jest oczywiście

uzasadniona, a podstawa naruszenia przepisów postępowania okazałaby się

nieuzasadniona skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu

Apelacyjnego w Lublinie w całości oraz jego zmianę, poprzez oddalenie apelacji w

całości oraz zasądzenie od organu rentowego na rzecz skarżącego zwrotu kosztów

postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych

za postępowanie wywołane niniejszą skargą kasacyjną oraz zasądzenie kosztów

I USK 641/26

4

postępowania w tym kosztów postępowania za obie instancje, a także rozpoznanie

niniejszej skargi kasacyjnej na rozprawie.

Skarżący wniósł także o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na

podstawie art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., wskazując na istnienie potrzeby wykładni

przepisów prawnych wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a przy tym

również budzących poważne wątpliwości.

W zakresie uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania skarżący zaznaczył, że o ile w kontekście niniejszej sprawy, szersze

uzasadnienie tych przyczyn znajduje się wprost w uzasadnieniu, co do każdego z

zarzucanych naruszeń prawa materialnego, tak Sąd dokonał przede wszystkim

błędnej wykładni art. 32 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w zw. z art. 21

ust. 1 ustawy o emeryturach pomostowych oraz § 2 ust. 1 rozporządzenia.

Naruszenie w ocenie skarżącego jest o tyle istotne, że doprowadziło do

rozpoznania merytorycznego apelacji przy całkowicie błędnej wykładni ww.

przepisów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna wywiedziona w niniejszej sprawie nie kwalifikuje się do

przyjęcia i merytorycznego rozpoznania.

Podkreślić należy, że skarga kasacyjna podlega badaniu (na etapie

przedsądu) w zakresie spełnienia przez nią warunków formalnych. Zgodnie z art.

3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania,

jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli istnieje potrzeba

wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, jeżeli zachodzi nieważność postępowania lub

jeżeli skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Nakładając na skarżących

obowiązek wskazania i uzasadnienia oznaczonej przesłanki przyjęcia skargi

kasacyjnej do rozpoznania, czyli tak zwanego przedsądu, ustawodawca

zagwarantował, że skarga kasacyjna, jako nadzwyczajny środek zaskarżenia

I USK 641/26

5

prawomocnych orzeczeń, będzie realizować funkcje publicznoprawne.

Ograniczenie przesłanek, wskazanych w art. 3989 § 1 k.p.c. do czterech ma, w

konsekwencji, zapewnić, że przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ustrojowo i

procesowo będzie uzasadnione jedynie w tych przypadkach, w których mogą być

zrealizowane jej funkcje publicznoprawne, a skarga nie stanie się instrumentem

wykorzystywanym w każdej jednostkowej sprawie. Ostatecznie, nie w każdej

sprawie, nawet takiej, w której prawomocne orzeczenie zostało wydane w

warunkach błędu w subsumpcji, czy też wyniku wadliwej wykładni prawa, skarga

kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. W przeciwnym bowiem razie Sąd

Najwyższy stałby się, wbrew obowiązującym przepisom, sądem trzeciej instancji, a

jego zadaniem nie jest przecież dokonywanie korekty ewentualnych błędów w

zakresie stosowania, czy też wykładni prawa, w każdej indywidualnej sprawie.

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania oparty został na

przesłance istnienia potrzeby dokonania wykładni przepisów prawnych

wywołujących rozbieżności w orzecznictwie (3989 § 1 pkt 2 k.p.c.). Należy w tym

miejscu przypomnieć, że odwołanie się do podstawy przedsądu, jaką jest potrzeba

wykładni przepisów prawnych, budzących poważne wątpliwości lub wywołujących

rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że określony przepis

prawa, mimo iż budzi poważne wątpliwości, nie doczekał się wykładni albo

niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane przez skarżącego rozbieżności

w orzecznictwie w odniesieniu do identycznych lub podobnych stanów faktycznych,

które należy przytoczyć (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z 13 czerwca

2008 r., III CSK 104/08, Legalis nr 127030; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07,

Legalis nr 2701754 i z 9 września 2022 r., I CSK 1494/22, Legalis nr 2741242).

Stronę skarżącą obciąża obowiązek przedstawienia odrębnej i pogłębionej

argumentacji prawnej, wskazującej na zaistnienie powołanej okoliczności

uzasadniającej przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, zawierającej

szczegółowy opis tego, na czym polegają poważne wątpliwości interpretacyjne (por.

postanowienia Sądu Najwyższego: z 8 lipca 2009 r., I CSK 111/09, LEX nr 570112 i

z 29 września 2022 r. I CSK 3496/22, Legalis nr 2790349). Powołanie się na

przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania

przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i

I USK 641/26

6

znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie

lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania w drodze

stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości polegają, a także że

mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z

rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia wyniku postępowania oraz

publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. Nie istnieje potrzeba wykładni

przepisów prawa, jeżeli Sąd Najwyższy wyraził swój pogląd we wcześniejszym

orzecznictwie, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające zmianę tego poglądu.

Strona skarżąca nie wykazała rzeczywistego istnienia przywoływanej przez

siebie przesłanki przedsądu – tym bardziej, że Sąd Najwyższy wielokrotnie

zajmował się podniesionymi we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do dalszego

jej merytorycznego rozpoznania problemami.

Zgodnie z art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i

rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 53; dalej

ustawa emerytalna) dla celów ustalenia uprawnień do emerytury w niższym wieku

(art. 32 ust. 1) za pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach uważa

się pracowników zatrudnionych przy pracach o znacznej szkodliwości dla zdrowia

oraz o znacznym stopniu uciążliwości lub wymagających wysokiej sprawności

psychofizycznej ze względu na bezpieczeństwo własne lub otoczenia.

Sąd Najwyższy podkreślał wielokrotnie, że dla oceny, czy pracownik

pracował w szczególnych warunkach, nie ma istotnego znaczenia nazwa

zajmowanego przez niego stanowiska, lecz rodzaj powierzonej mu pracy. Praca w

szczególnych warunkach to praca wykonywana stale (codziennie) i w pełnym

wymiarze czasu pracy (przez 8 godzin dziennie, jeżeli pracownika obowiązuje taki

wymiar czasu pracy) w warunkach pozwalających na uznanie jej za jeden z

rodzajów pracy wymienionych w wykazie stanowiącym załącznik do rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników

zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. z

1983 r. Nr 8, poz. 43, dalej rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983

r.). Decydujące znaczenie w analizie charakteru pracy ubezpieczonego z punktu

widzenia uprawnień emerytalnych ma zatem możliwość zakwalifikowania jej pod

I USK 641/26

7

którąś z pozycji wymienionych w wykazie A, stanowiącym załącznik do

rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. (por. wyroki Sądu

Najwyższego: z 14 września 2007 r., III UK 27/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 325; z

19 września 2007 r., III UK 38/07, OSNP 2008 nr 21-22, poz. 329; z 6 grudnia 2007

r., III UK 66/07, LEX nr 483283; z 22 stycznia 2008 r., I UK 210/07, OSNP 2009 nr

5-6, poz. 75 i z 8 czerwca 2011 r., I UK 393/10, LEX nr 950426; w nowszym

orzecznictwie wyrok z 15 listopada 2018 r., I UK 294/17, LEX nr 2577420 i

postanowienie Sądu Najwyższego z 27 sierpnia 2024 r., III USK 70/24, LEX nr

3748672).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że wykazy resortowe,

wydane na podstawie § 1 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. nie mają - po wejściu w życie Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. -

charakteru normatywnego (powszechnie obowiązujących przepisów prawa). Mają

jednak charakter informacyjny, techniczno-porządkujący, uściślający. Z faktu, że

właściwy minister, kierownik urzędu centralnego czy centralny związek spółdzielczy

w porozumieniu z Ministrem Pracy, Płac i Spraw Socjalnych ustalił w podległych i

nadzorowanych zakładach pracy, że dane stanowisko pracy jest stanowiskiem

pracy w szczególnych warunkach, może płynąć domniemanie faktyczne, że praca

na tym stanowisku w istocie wykonywana była w takich warunkach i odwrotnie, brak

konkretnego stanowiska pracy w takim wykazie może - w kontekście całokształtu

ustaleń faktycznych - stanowić negatywną przesłankę dowodową (por. np. wyroki

Sądu Najwyższego: z 16 czerwca 2009 r., I UK 20/09, LEX nr 515698; z 25 lutego

2010 r., II UK 218/09, LEX nr 590247; z 16 listopada 2010 r., I UK 124/10, LEX nr

707404; z 24 października 2018 r., II UK 308/17, LEX nr 2569803). Wykaz

resortowy ułatwia identyfikację określonego stanowiska pracy jako przynależnego

do pracy w szczególnych warunkach - w szczególności, jeśli w wykazie

stanowiącym załącznik do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.

nie wymienia się konkretnych stanowisk, lecz operuje się pojęciem ogólnym.

Także wykonywanie pracy w szczególnych warunkach w kanałach

remontowych było już przedmiotem orzeczeń Sądu Najwyższego. W wyroku z 13

czerwca 2017 r. (I UK 261/16, LEX nr 2375940) Sąd Najwyższy wskazał, że

określenie „prace przy naprawie pojazdów” należy rozumieć w ten sposób, że jego

I USK 641/26

8

zakresem objęte są zarówno czynności przygotowawcze do naprawy pojazdu

mechanicznego lub szynowego, takie jak przygotowanie stanowiska pracy,

dokonanie przeglądu pojazdu, a następnie jego naprawa w kanale. Za takim

rozumieniem wskazanego sformułowania przemawia ponadto użycie w nim

przyimka „przy”, który łączy się z „naprawą pojazdów mechanicznych lub

szynowych”, a zatem obejmuje związane z nim czynności poprzedzające i

przygotowawcze, o ile podstawowym zadaniem (obowiązkiem pracowniczym) jest

dokonywanie naprawy pojazdów mechanicznych lub szynowych.

W postanowieniu z 18 października 2018 r. (III UK 211/17, LEX nr 2575514)

Sąd Najwyższy wskazał też, że pracownik nie świadczy pracy w warunkach

kwalifikowanych (stale i w pełnym wymiarze czasu), jeśli w ramach obowiązującego

go wymiaru czasu pracy na zajmowanym stanowisku wykonuje naprawy urządzeń

samochodowych, które zostały uprzednio zdemontowane w kanałach

remontowych, a więc pracę poza tymi kanałami w miejscach, w których nie ma

narażenia na bezpośrednie oddziaływanie czynników szkodliwych (zob. też

uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2008 r., II UK 306/07, OSNP

2009 nr 21-22, poz. 290). Jeżeli pracownik - w ramach czasu pracy

obowiązującego go na danym stanowisku - świadczył pracę zarówno w kanale

remontowym, jak i na zewnątrz stacji obsługi pojazdów, na „poziomie zero” i

wewnątrz samochodów (w kabinie kierowcy), to praca w kanałach remontowych nie

była mu powierzona stale i wyłącznie, niezależnie od tego, czy pracę w kanale

wykonywał w wymiarze 6-7 godzin w ciągu 8-godzinnej dniówki roboczej (tak wyrok

Sądu Najwyższego z 24 marca 2009 r., I PK 194/08, OSNP 2010 nr 23-24, poz.

281; LEX nr 528152 oraz wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 19 czerwca 2013

r., III AUa 1397/12, LEX nr 1362701). Jeśli w ramach warsztatu samochodowego

pracownicy (mechanicy) wykonywali prace zarówno w kanałach remontowych, jak i

poza nimi, przy czym, nie było w tym zakresie żadnego (formalnego lub nawet

nieformalnego) podziału i każdy z mechaników wykonywał pracę taką, jaką

aktualnie - stosownie do potrzeb pracodawcy - należało wykonać, to świadczona w

ten sposób praca nie była pracą wykonywaną w szczególnych warunkach w

rozumieniu przepisów emerytalno-rentowych (por. wyroki: Sądu Apelacyjnego w

Krakowie z 25 kwietnia 2013 r., III AUa 1505/12, LEX nr 1314762 oraz Sądu

I USK 641/26

9

Apelacyjnego w Katowicach z 16 maja 2013 r., III AUa 1722/12, LEX nr

1327511). Należy więc przyjąć, że „praca w kanałach” jest wykonywana stale i w

pełnym wymiarze w zakładach remontowych taboru samochodowego i

tramwajowego przedsiębiorstw komunikacyjnych i w dużych jednostkach

naprawczych taboru transportowo-spedycyjnego, w halach naprawczych itp., gdzie

występuje podział specjalistyczny prac między brygady remontowo-naprawcze

(postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lutego 2014 r., III UK129/13, LEX nr

1648664, wyroki: Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 27 listopada 2012 r., III AUa

2001/12, LEX nr 1239924 oraz Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 8 października

2013 r., III AUa 163/13, LEX nr 1391858, podobnie postanowienie Sądu

Najwyższego z 12 września 2018 r., III UK 179/17, LEX nr 2549436; a ostatnio

wyrok Sądu Najwyższego z 18 marca 2025 r., I USKP 16/24, Legalis nr 3201014).

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy z mocy art. 3989 § 2 k.p.c.

odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Nie orzeczono przy tym o

kosztach zastępstwa procesowego strony przeciwnej w postępowaniu kasacyjnym,

bowiem odpowiedź na skargę kasacyjną organu rentowego złożona została po

upływie terminu wynikającego z przepisu art. 3987 § 1 k.p.c.

DS.

[a.ł]