Sąd Najwyższy nie przyjął skargi ZUS w sporze o ubezpieczenia żony zatrudnionej u męża

Wyrokiem z 20 czerwca 2024 r. Sąd Apelacyjny w Rzeszowie oddalił

apelację pozwanego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. od wyroku

Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu z 7 grudnia 2023 r., który zmienił decyzję

pozwanego z 19 maja 2022 r. w ten sposób, że ustalił, iż A. Ż. jako pracownik u

płatnika składek M. Ż. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu,

rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od 23 listopada 2021 r.

I USK 82/26

2

Sąd Apelacyjny stwierdził, że przepisy Kodeksu pracy nie zawierają

ograniczeń dotyczących zatrudnienia na podstawie stosunku pracy między osobami

fizycznymi występującymi jako pracownik i pracodawca, pozostającymi w związku

małżeńskim czy będącymi członkami rodziny. Konieczną przesłanką istnienia

stosunku pracy między małżonkami jest to, aby umówiona praca była świadczona

w warunkach właściwych i charakterystycznych dla stosunku pracy, które są

określone w art. 22 § 1 k.p. Zgodnie bowiem z tym przepisem przez nawiązanie

stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego

rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie

wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - do zatrudnienia pracownika za

wynagrodzeniem. Oznacza to zatem, że konstytutywnymi elementami stosunku

pracy są: dobrowolność, osobiste świadczenie pracy w sposób ciągły,

podporządkowanie, wykonywanie pracy na rzecz pracodawcy ponoszącego ryzyko

związane z zatrudnieniem i odpłatny charakter zatrudnienia.

Konkludując Sąd Apelacyjny uznał, że zawarta i realizowana przez strony

niniejszego postępowania umowa o pracę wykreowała ważny tytuł do ubezpieczeń

społecznych przewidziany w art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy systemowej. Odwołująca się

nabyła status pracownika w rozumieniu wyżej powołanego przepisu.

Powyższy wyrok został zaskarżony skargą kasacyjną przez organ rentowy,

w której wniesiono o przyjęcie jej do rozpoznania na podstawie art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c., jako oczywiście uzasadnionej, „a to wobec rażącego naruszenia przepisów

prawa materialnego, tj. art. 6 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 8 ust. 1 i art. 13 ust. 1 ustawy

z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 22

kodeksu pracy poprzez ich niewłaściwe zastosowanie a ponadto art. 22 kodeksu

pracy w zw. z art. 23 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego poprzez błędną wykładnię

art. 22 kodeksu pracy oraz niezastosowanie art. 23 kodeksu rodzinnego

i opiekuńczego polegającej na przyjęciu, że więzi rodzinne nie wykluczają

efektywnej kontroli i kierownictwa w ramach podporządkowania pracowniczego

podczas gdy relacja nadrzędności pracodawcy nie może zaistnieć w relacji między

małżonkami, którzy we wszystkich przejawach ich wzajemnych relacji silnie

determinowanych instytucją małżeństwa (zobowiązującą do wzajemnej pomocy

i szacunku oraz opartą z na równości praw i obowiązków), która - w modelu

I USK 82/26

3

prawidłowym - przenika wszystkie sfery ich łącznego życia, stąd pozostaje w kolizji

z pionową, silną relacją służbowej zależności pracownika od pracodawcy (np.

polecającego pracę w godzinach nadliczbowych, stosującego środki

dyscyplinujące, kary porządkowej, odwołanie z urlopu wypoczynkowego, polecenie

wykonywania pracy poza zakresem czynności do 3 miesięcy w roku

kalendarzowym, nieudzielanie urlopu we wnioskowanym terminie, nieprzyznanie

nagrody); taka relacja między małżonkami nie jest w stanie zaistnieć bez

uszczerbku dla bezwzględnie obowiązujących praw małżonka.”

W odpowiedzi na skargę kasacyjną wniesiono o oddalenie skargi kasacyjnej

organu rentowego w całości oraz zasądzenie na rzecz wnioskodawców A. Ż. i M. Ż.

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa

procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie przedstawia

zasadnej podstawy przedsądu i dlatego nie został uwzględniony.

Negatywna ocena wniosku wynika z przyczyn metodycznych

i merytorycznych.

Na etapie przedsądu nie rozpoznaje się zarzutów podstaw kasacyjnych (art.

3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.). Stanowią odrębną część skargi kasacyjnej i podlegają

rozpoznaniu dopiero po przyjęciu skargi kasacyjnej do rozpoznania. Oznacza to, że

nie zastępują podstawy przedsądu, nawet tej szczególnej z art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c., która jako jedyna ma na uwadze indywidualny interes skarżącego

w przyjęciu jego skargi kasacyjnej do rozpoznania, co odnosi się również do organu

rentowego jako strony. Innymi słowy postępowanie kasacyjne nie jest kolejną

(powszechną) instancją, wszak skargę kasacyjną wnosi się od prawomocnego

wyroku sądu drugiej instancji, co tłumaczy wymagania stawiane skardze

kasacyjnej, w tym przypadku w zgłoszonej przez stronę podstawie przedsądu wraz

z jej uzasadnieniem.

Szczególna podstawa przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., to sytuacja inna

niż tylko samo naruszenie przepisów w przypadku podstaw kasacyjnych (art. 3983

I USK 82/26

4

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c.). O ile zasadne podstawy kasacyjne mogą prowadzić do

uwzględnienia skargi (art. 39814 k.p.c. a contrario), to szczególna podstawa

przedsądu z art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. spełnia się dopiero wtedy, gdy samodzielnie

wykazuje, że skarga kasacyjna jest oczywiście zasadna. Na etapie przedsądu

skarżący powinien wskazać i wykazać naruszenie przepisów, które w sposób

oczywisty prowadzi do stwierdzenia, że objęty skargą wyrok jest oczywiście

wadliwy. Brak jest tego we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i w jego

uzasadnieniu.

Wbrew założeniom wniosku, to pozwany organ rentowy powinien wykazać

zasadność decyzji, jednak skarżący nie zarzuca już w skardze kasacyjnej

naruszenia art. 83 kc, który był podstawą decyzji pozwanego.

Należy zauważyć, że brak jest zarzutów procesowych w skardze kasacyjnej,

stąd w ocenie materialnej wiążą ustalenia faktyczne dotyczące podstawy

zatrudnienia i jej realizacji (art. 39813 § 2 k.p.c.). Dlatego pozostaje ocena

naruszenia prawa materialnego.

W aspekcie podstawy materialnej, to wola stron w pierwszej kolejności

decyduje o treści stosunków prawnych jakie zawierają. Stosunki te nie mogą być

sprzeczne z ustawą (art. 58 k.c.). Skarżący nie podważył jednak podstaw

faktycznych i materialnych zatrudnienia i to w istocie było zasadniczym

przedmiotem sporu. Co do zasady, to kluczowe znaczenie dla oceny podlegania

pracowniczemu tytułowi ubezpieczenia społecznego ma rzeczywiste istnienie więzi

pracowniczej, na co składa się, po pierwsze, faktyczna realizacja obowiązków

wynikających z umowy o pracę, po drugie, możliwość ich zakwalifikowania jako

zatrudnienia pracowniczego (art. 22 § 1 k.p. w związku z art. 6 ust. 1 pkt 1, art.

11 ust. 1 i art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie

ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z 2022 r., poz. 1009 ze zm.).

Należy również podkreślić, że art. 23 kro nie wyłącza pracowniczego

zatrudnienia między członkami rodziny. Zasadnie Sąd II instancji wskazał na

przykłady z orzecznictwa SN, tj. „w wyrokach z dnia 15 stycznia 2007 r. (I UK

208/06, LES nr 470025) odnoszącym się do małżonków, z dnia 1 września 2009 r.

(I UK 94/09, LEX nr 551057) odnoszącym się do zatrudnienia brata, z dnia

19 września 2003 r. (II UK 41/03, OSNP z 2004 r. nr 11, poz. 199) odnoszącym się

I USK 82/26

5

do zatrudnienia córki sąd przyjął, że stwierdzenie zatrudnienia osoby bliskiej

pracodawcy wymaga jednoznacznych ustaleń, iż zostały spełnione warunki

podjęcia takiego zatrudnienia oraz że miało miejsce wykonywanie obowiązków

w sposób charakterystyczny dla stosunku pracy”.

Z tych motywów orzeczono jak w sentencji (art. 3989 § 2 k.p.c.).

O kosztach orzeczono na podstawie art. 98 § 1, § 11, § 3 k.p.c., art. 99 k.p.c.

w zw. z art. 39821 k.p.c. oraz § 9 ust. 2 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia z 22

października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

[a.ł]