Sąd Najwyższy nie przyjął kasacji ZUS w sprawie zwrotu zasiłków, 240 zł kosztów dla kobiety

Sąd Okręgowy w Rzeszowie wyrokiem z 24 czerwca 2025 r., IV Ua 14/25

oddalił apelację Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie (organ

rentowy) od wyroku Sądu Rejonowego w Rzeszowie z 14 stycznia 2025 r.,

IV U 10/20, oddalającego odwołanie S.S. (odwołująca się) od decyzji z dnia 8

listopada 2019 r., którą Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie

odmówił odwołującej się prawa do zasiłku chorobowego za okres od 28 czerwca

I USK 832/26

2

2019 r. do 5 listopada 2019 r. (pkt I), zasądzającego od odwołującej się na rzecz

organu rentowego kwotę 360 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego

(pkt II), zmieniającego decyzję w ten sposób, że stwierdził iż S.S. nie jest

zobowiązana do zwrotu zakwalifikowanych jako nienależnie pobrane zasiłki z

funduszu chorobowego za okresy: od 11 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia 2016 r., od 9

sierpnia 2016 r. do 3 sierpnia 2017 r., od 16 października 2017 r. do 10 kwietnia

2019 r. w łącznej kwocie 237 240,84 zł brutto wraz z odsetkami (pkt III), w

pozostałym zakresie oddalającego odwołanie od w/w decyzji (punkt IV) oraz

znoszącego wzajemnie koszty zastępstwa procesowego (pkt V).

Odwołująca się od 1 sierpnia 2014 r. do 23 września 2020 r. prowadziła

działalność gospodarczą pod firmą E.. Decyzją z dnia 14 października 2019 r.

organ rentowy stwierdził, że z tytułu tej działalności odwołująca się nie podlega od

dnia 1 sierpnia 2014 r. do dnia 9 lutego 2015 r. i od dnia 9 lutego 2016 r.

ubezpieczeniom społecznym, tj. emerytalnemu, rentowym, wypadkowemu i

dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu. Na skutek wniesionego odwołania

sprawa była przedmiotem postępowania przed Sądem Okręgowym w Rzeszowie,

który wyrokiem z 23 listopada 2022 r. IV U 314/20 oddalił odwołanie jako

bezzasadne. Apelację odwołującej się od w/w wyroku Sąd Apelacyjny w Rzeszowie

oddalił wyrokiem z 5 marca 2024 r., III AUa 116/23.

Sąd Rejonowy ustalił, iż łączna kwota pobranych przez odwołującą się

zasiłków z funduszu chorobowego za okresy od 11 kwietnia 2016 r. do 8 sierpnia

2016 r., od 9 sierpnia 2016 r. do 3 sierpnia 2017 r. i od 16 października 2017 r. do

10 kwietnia 2019 r. wypłaconych od zawyżonej podstawy wymiaru składek wynosi

237.240,84 zł brutto. Pobrane przez odwołującą się zasiłek chorobowy za okres od

12 listopada 2014 r. do 9 lutego 2015 r., zasiłek macierzyński od 10 lutego 2015 r.

do 8 lutego 2016 r., zasiłek chorobowy od 9 lutego 2016 r. do 10 kwietnia 2016 r. w

łącznej kwocie 115.749,96 zł brutto nie podlegały dochodzeniu ze względu na

przedawnienie. Ustalono dalej, iż decyzjami z 7 września 2016 r., 3 stycznia 2017r. i

6 kwietnia 2017r. organ rentowy przyznał odwołującej się prawo do świadczenia

rehabilitacyjnego za okres od 9 sierpnia 2016 r. do 3 sierpnia 2017 r. Ponownie

prawo do świadczenia rehabilitacyjnego zostało przyznane decyzjami z 24 maja

2018 r., 1 sierpnia 2018 r. i 17 grudnia 2018 r. na okres od 16 kwietnia 2018 r. do 10

I USK 832/26

3

kwietnia 2019 r. Odwołująca się w okresach od 11 kwietnia do 8 sierpnia 2016 r., od

16 października 2017 r. do 15 kwietnia 2018 r. przebywała na zwolnieniu

chorobowym.

Sąd Rejonowy ustalił, iż organ rentowy przeprowadzał kontrole

prawidłowości wykorzystywania przez odwołującą się zwolnień lekarskich.

Końcowo ustalono, że odwołująca się nie miała świadomości, że świadczenia

wypłacone jej przez organ rentowy miały charakter nienależnych. Była przekonana,

że organ nie ma zastrzeżeń, co do prowadzonej przez nią działalności. Na etapie

wszystkich postępowań wyjaśniających współpracowała z organem rentowym i

dostarczała wymagane dokumenty. Nigdy nie przedłożyła w ZUS nieprawdziwych

informacji. Kontrole organu rentowego i wypłata świadczeń stanowiły dla

odwołującej się zapewnienie, że te świadczenia są jej należne. Sąd uznał, iż brak

było podstaw do zmiany decyzji organu rentowego z dnia 8 listopada 2019 r. oraz

pkt 1, 2 i 3 decyzji z dnia 23 grudnia 2019 r. W okresie opisanym w w/w decyzjach,

odwołująca się nie podlegała ubezpieczeniu chorobowemu, a zatem nie mogła

uzyskać prawa do zasiłku chorobowego, macierzyńskiego i świadczenia

rehabilitacyjnego. Dlatego też Sąd Rejonowy w Rzeszowie oddalił odwołania od

powyższych decyzji na podstawie art. 47714 § 1 k.p.c., o czym orzekł w punktach I i

IV wyroku.

W ocenie Sądu pierwszej instancji brak jest dowodów na okoliczność, iż

odwołująca się miała świadomość tego, że wypłacone świadczenia w chwili ich

otrzymywania się jej nie należą. Odwołująca była przekonana że skoro organ

rentowy wydał decyzje o przyznaniu prawa do świadczenia rehabilitacyjnego,

przeprowadził kontrole prawidłowości wykorzystywania przez nią zwolnień

lekarskich, a także kontrolę prawidłowości orzekania o niezdolności do pracy i

zdecydował się na regularne wypłaty zasiłku chorobowego, macierzyńskiego, a

także świadczenia rehabilitacyjnego to jej sytuacja została szczegółowo zbadana i

może w spokoju wydawać uzyskane środki. Pobierając te świadczenia, nie

przypuszczała, że w przyszłości zostanie przeprowadzone postępowanie

wyjaśniające w zakresie prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej i

działalność ta zostanie uznana za pozorowaną. Na etapie wszystkich postępowań

I USK 832/26

4

wyjaśniających współpracowała z organem rentowym i dostarczała wymagane

dokumenty. Nigdy nie przedłożyła w ZUS nieprawdziwych informacji.

Sąd Okręgowy, ustosunkowując się do głównych zarzutów apelacji, zwrócił

uwagę, iż w odrębnym postępowaniu zostało przesądzone, że po stronie

odwołującej się nie istniał tytuł do ubezpieczeń społecznych. Mianowicie,

prawomocnym wyrokiem z 23 listopada 2022 r. Sąd Okręgowy oddalił odwołanie

S.S. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w Rzeszowie z 14

października 2019 r. stwierdzającej, iż jako osoba prowadząca pozarolniczą

działalność gospodarczą nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym

oraz dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu w okresach od 1 sierpnia 2014 r.

do 9 lutego 2015 r. i od 9 lutego 2016 r. Sąd Okręgowy podkreślił, iż w zakresie

wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie z 23 listopada 2022 r., akt IV U 314/20 i

wyroku oddalającego apelację od tegoż orzeczenia, tj. wyroku Sądu Apelacyjnego

w Rzeszowie z 5 marca 2024 r., III AUa 116/23), wynika jedynie ocena Sądu, że

odwołująca się nie prowadziła działalności gospodarczej w sposób ciągły i

zorganizowany, w celach zarobkowych. Sąd drugiej instancji wskazał, że

orzeczenia Sądu Okręgowego i Sądu Apelacyjnego nie determinują w żaden

sposób rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Sądy przesądziły kwestię

niepodlegania przez odwołującą się ubezpieczeniom społecznym jako osoby

prowadzącej pozarolniczą działalność gospodarczą. Stwierdzono zatem brak tytułu

w/w do ubezpieczeń społecznych. W konsekwencji przesądzone zostało, iż

świadczenia wypłacone ubezpieczonej w spornych okresach są świadczeniami jej

nieprzysługującymi. Spór w przedmiotowej sprawie dotyczył jednak odmiennych

kwestii tj. tego, czy są świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 84

ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych

(jednolity tekst: Dz. U. z 2023 r. poz. 1230, ze zm., dalej jako ustawa systemowa).

Odwołująca zaprzeczyła bowiem, aby wprowadziła w błąd organ rentowy.

W przedmiotowej sprawie brak prawa odwołującej się do świadczenia został

wyjaśniony i nie budzi wątpliwości. Bezspornie odwołująca się pobrała świadczenia

wskazane w zaskarżonych decyzjach — zasiłek chorobowy, zasiłek macierzyński,

świadczenie rehabilitacyjne, do których uzyskania nie spełniała warunków.

Wypłacenie jednak świadczenia w sposób, na który nie miała wpływu wina

I USK 832/26

5

świadczeniobiorcy, nie uzasadnia powstania po stronie osoby ubezpieczonej

obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Odwołująca się w sposób

usprawiedliwiony mogła pozostawać w przekonaniu, iż świadczenia jej wypłacane

są zgodne z obowiązującymi przepisami, a sama zachowuje do nich prawo w

spornych okresach. Nie sposób zarzucić odwołującej się posiadania świadomości,

że podjęta przez nią aktywność zawodowa nie wypełnia warunków prowadzenia

pozarolniczej działalności gospodarczej stanowiącej tytuł do ubezpieczeń

społecznych, o którym mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy systemowej. Istotne jest w

sprawie, iż odwołująca się po zarejestrowaniu działalności gospodarczej przystąpiła

do działań, które w jej mniemaniu realizowały taki rodzaj aktywności zawodowej. Z

uwagi na stan zdrowia dokonywała zmian w przedmiocie działalności.

Odprowadzała należności publicznoprawne i składała deklaracje do Zakładu

Ubezpieczeń. Wszystkie wyżej wymienione działania w ocenie Sądu Okręgowego

usprawiedliwiały przeświadczenie odwołującej się o tym, że prowadzi ona

działalność gospodarczą, która stanowi tytuł podlegania, a w dalszej konsekwencji

pobierania świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Odwołująca się nie

obejmowała swą świadomością, iż działalność gospodarcza, którą prowadzi nie

spełnia ustawowych przesłanek w zakresie ciągłości czy zarobkowego charakteru.

Logiczne wydawało się, iż skoro pozostaje niezdolna do pracy wskutek choroby czy

opieki nad dzieckiem, to nie może intensywnie angażować się w działania

gospodarcze, a w tym okresie otrzymuje stosowne świadczenia z ubezpieczenia

społecznego.

Taki stan świadomości usprawiedliwiało również zachowanie samego organu

rentowego, który przez wiele lat nie zakwestionował prowadzenia działalności

gospodarczej, wypłacał świadczenia z ubezpieczenia społecznego, tj. zasiłki

chorobowe, macierzyńskie, świadczenie rehabilitacyjne w oparciu o wnioski

ubezpieczonej i analizy jej statusu. Odwołująca się nie przedkładała do ZUS

żadnych dokumentów, czy informacji, które były niezgodne z aktualnym stanem, a

miałyby na celu wprowadzić w błąd organ rentowy. Odwołująca się była

wielokrotnie kontrolowana przez organ rentowy pod kątem prawidłowości

wykorzystywania zwolnień lekarskich, jak też orzekania o jej niezdolności do pracy.

Kontrole potwierdziły prawidłowość wystawionych zwolnień i zaświadczeń. Słusznie

I USK 832/26

6

Sąd Rejonowy podkreślił, iż organ rentowy miał pełny dostęp do informacji

dotyczących wypłacanych świadczeń, wysokości deklarowanych składek czy

zakresu działalności odwołującej się i pomimo prowadzonych kontroli nie podjął

żadnych działań które wskazywałyby na kwestionowanie tytułu odwołującej się do

podlegania ubezpieczeniom społecznym, czy wysokości deklarowanej podstawy

wymiaru składek. Zaniedbania w tym zakresie organu rentowego nie mogą

obciążać odwołującej się (por. wyrok Sądu Najwyższego z 23 lutego 2023 r. III USK

184/22, LEX nr 3554543). Wszystkie wyżej wymienione okoliczności utwierdzały

S.S., iż ma ona prawo do pobieranych świadczeń i są one jej w pełni należne,

jednocześnie nie podejmowała ona świadomie żadnych działań mających stworzyć

przed organem rentowym pozory prowadzenia działalności gospodarczej.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku Sądu Okręgowego w Rzeszowie

złożył organ rentowy, zaskarżając wyrok ten w całości. Wniosek o przyjęcie skargi

kasacyjnej do rozpoznania został sformułowany i uzasadniony następująco. Skarga

kasacyjna jest oczywiście uzasadniona z uwagi na wydanie przez Sąd

rozstrzygnięcia, którego skutkiem jest brak obowiązku zwrotu przez odwołującą się

nienależnie pobranego zasiłku chorobowego, świadczenia rehabilitacyjnego i

zasiłku macierzyńskiego w łącznej kwocie 237.240,84 zł wraz z odsetkami, z uwagi

na ustalenie przez Sąd, że nie ponosi ona winy w wypłacie świadczeń przez organ

rentowy, a przy tym odwołująca się w sposób usprawiedliwiony pozostawała w

przekonaniu, że świadczenia jej wypłacone są zgodne z obowiązującymi

przepisami, a które to stwierdzenia pozostają w jaskrawej opozycji do

rozstrzygnięć: Sądu Okręgowego w Rzeszowie (IV U 314/20) i Sądu Apelacyjnego

w Rzeszowie (III AUa 116/23), które w sprawie o podleganie odwołującej się do

ubezpieczeń społecznych, prawomocnymi wyrokami z 23 listopada 2022 r. i z 5

marca 2024 r. (przyjętymi w poczet dowodów sprawy), mocą rozstrzygnięcia

stwierdziły, że odwołująca się nie podlega ubezpieczeniom społecznym (w tym

dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu) w okresie od 1 sierpnia 2014 r. do 9

lutego 2015 r, oraz od 9 lutego 2016 r., przyjmując, że działalność odwołującej się

była w pełni pozorowana oraz będąc w ciąży i nie mając żadnego tytułu

ubezpieczenia stworzyła pozory rozpoczęcia i prowadzenia działalności

gospodarczej, tak aby uzyskać ochronę ubezpieczeniową. Zestawienie ww.

I USK 832/26

7

rozstrzygnięć prowadzi do ich sprzeczności - kolizji skarżonego wyroku z

prawomocnymi wyrokami Sądu Okręgowego w Rzeszowie i Sądu Apelacyjnego w

Rzeszowie w sprawie o podleganie odwołującej się do ubezpieczeń społecznych

oraz obniża zaufanie do wymiaru sprawiedliwości.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną odwołująca się wniosła o odmowę jej

przyjęcia do rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów

zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna organu rentowego nie kwalifikowała się do przyjęcia celem

jej merytorycznego rozpoznania. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono

(zob. zamiast wielu wyroki z 27 marca 2025 r., III USKP 57/24, LEX nr 3848007; z

26 października 2021 r., II USKP 70/21, LEX nr 3273697), że w sprawie o zwrot

nienależnie pobranego świadczenia z ubezpieczenia społecznego sąd orzekający

nie jest zwolniony z obowiązku poczynienia samodzielnie ustaleń na okoliczności

istotne dla zastosowania przepisów zwrotowych tylko z tego powodu, że w innym

postępowaniu przesądzona została kwestia (nie)podlegania obowiązkowym

ubezpieczeniom społecznym i dobrowolnemu ubezpieczeniu chorobowemu.

Wyrażone w wyroku stwierdzającym niepodleganie ubezpieczeniom społecznym

poglądy sądu dotyczące sfery motywacyjnej osoby zgłaszającej się do ubezpieczeń

społecznych nie mają automatycznie mocy wiążącej w sprawie o zwrot nienależnie

pobranego świadczenia, gdzie istotne znaczenie ma ocena okoliczności

faktycznych pod kątem tego, czy istniały przesłanki domagania się owego zwrotu,

określone w art. 84 ust. 2 ustawy systemowej. W każdym bowiem przypadku, w

którym przyjmuje się, że świadczenie zostało nienależnie pobrane w rozumieniu

art. 84 ust. 2 ustawy systemowej i w związku z tym podlega zwrotowi na podstawie

art. 84 ust. 1 tej ustawy, taka konkluzja musi zostać poprzedzona dokonaniem

wyczerpujących ustaleń faktycznych dotyczących stanu świadomości osoby

pobierającej świadczenie. Ponieważ Sąd drugiej instancji poczynił stosowne

ustalenia niekorzystne z perspektywy oczekiwań organu rentowego, które to

ustalenia (przedstawione powyżej w uzasadnieniu) są wiążące na etapie

I USK 832/26

8

postępowania kasacyjnego, nie ma podstaw do uznania skargi kasacyjnej organu

za oczywiście zasadną.

Niezależnie od powyższego, wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do

rozpoznania został przez organ rentowy sformułowany wadliwie. Wniosek ten

został oparty na art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c., czyli oczywistej zasadności skargi.

Skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, jeżeli zaskarżone tą skargą

orzeczenie zapadło wskutek oczywistego naruszenia prawa, zaś oczywiste

naruszenie prawa powinno być rozumiane jako widoczna, bez potrzeby

dokonywania pogłębionej analizy jurydycznej, sprzeczność wykładni lub stosowania

prawa z jego brzmieniem albo powszechnie przyjętymi regułami interpretacji

(zamiast wielu zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 23 czerwca 2025 r.,

III PSK 12/25, LEX nr 3900296; z 23 czerwca 2025 r., III PSK 59/25, LEX nr

3899558; z 14 maja 2025 r., III PSK 175/24, LEX nr 3873594 i powołane tam

wcześniejsze orzecznictwo Sądu Najwyższego). Oczywiste naruszenie prawa jest

możliwe do przyjęcia tylko wówczas, gdy jest ono z góry widoczne dla każdego

prawnika, bez potrzeby głębszej analizy prawniczej, gdy jest zupełnie pewne i nie

może ulegać żadnej wątpliwości, gdy podniesione zarzuty naruszenia wskazanych

przepisów są zasadne prima facie, bez dokonywania głębszej analizy tekstu tych

przepisów i bez doszukiwania się ich znaczenia, gdy orzeczenie jest niewątpliwie

sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami prawa.

Jeżeli przesłanką wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest

twierdzenie skarżącego, że skarga jest oczywiście uzasadniona (art. 3989 § 1 pkt 4

k.p.c.), powinien on w uzasadnieniu wniosku zawrzeć wywód prawny wskazujący, w

czym wyraża się ta "oczywistość" i przedstawić argumenty na poparcie tego

twierdzenia (zamiast wielu zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 17 listopada

2025 r., I USK 262/24 i powołane tam orzecznictwo).

Wykazanie podnoszonej w skardze oczywistej zasadności skargi kasacyjnej

(art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) - jako przesłanki przyjęcia skargi do rozpoznania -

wymaga przedstawienia tego, w czym wyraża się „oczywista zasadność” skargi

oraz argumentacji wykazującej, że rzeczywiście skarga jest oczywiście

uzasadniona (postanowienia Sądu Najwyższego: z 26 kwietnia 2006 r., II CZ

28/06 LEX nr 198531; z 10 sierpnia 2006 r., V CSK 204/06, LEX nr 421035;

I USK 832/26

9

z 9 stycznia 2008 r., III PK 70/07, LEX nr 448289; z 11 stycznia 2008 r., I UK

283/07, LEX nr 448205; z 3 kwietnia 2008 r., II PK 352/07, LEX nr 465859 i z 5

września 2008 r., I CZ 64/08, LEX nr 512050). Podczas, gdy dla uwzględnienia

skargi wystarczy, że jej podstawa jest usprawiedliwiona, to dla przyjęcia skargi do

rozpoznania - z uwagi na jej oczywistą zasadność w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt

4 k.p.c. - niezbędne jest wykazanie kwalifikowanej postaci naruszenia przepisów

prawa materialnego lub procesowego, polegającej na jego oczywistości widocznej

prima facie, przy wykorzystaniu podstawowej wiedzy prawniczej, bez potrzeby

wchodzenia w szczegóły, czy dokonywania pogłębionej analizy tekstu przepisów i

doszukiwania się ich znaczenia (postanowienia Sądu Najwyższego: z 16 września

2003 r., IV CZ 100/03, LEX nr 82274; z 22 stycznia 2008 r., I UK 218/07, LEX nr

375616; z 26 lutego 2008 r., II UK 317/ 07, LEX nr 453107; z 9 maja 2008 r., II PK

11/08, LEX nr 490364; z 21 maja 2008 r., I UK 11/08, LEX nr 491538 i z 9 czerwca

2008 r., II UK 38/08, LEX nr 494134). W judykaturze podkreśla się, że przesłanką

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie

konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której

naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia. Sam

zarzut naruszenia (nawet oczywistego) określonego przepisu (przepisów) nie

prowadzi wprost do oceny, że skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona

(postanowienia Sądu Najwyższego: z 7 stycznia 2003 r., I PK 227/02, OSNP 2004

r. Nr 13, poz. 230; z 11 stycznia 2008 r., I UK 285/07, LEX nr 442743; z 11 kwietnia

2008 r., I UK 46/08, LEX nr 469185 i z 9 czerwca 2008 r., II UK 37/08, LEX nr

494133 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 3 października 2013 r., III SK

11/13, LEX nr 1380967).

Tymczasem we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jego

uzasadnieniu organ rentowy nie powołał żadnego przepisu prawa, którego

naruszenie przez Sąd drugiej instancji byłoby takiego rodzaju, że powinno

prowadzić do uznania skargi kasacyjnej za oczywiście zasadną w powyższym

rozumieniu.

Mając powyższe na względzie, nie ma podstaw do uznania skargi organu

rentowego za oczywiście zasadną i dlatego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

[SOP]

I USK 832/26

10