Sąd Najwyższy odrzucił wniosek obrony lekarza o wyłączenie sędziego SN

I ZB 8/26

2

Obrońca obwinionego lekarza T. G. wystąpił do Sądu Najwyższego z

wnioskiem opartym o przepisy art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 i 4 k.p.k. o

wyłączenie od rozpoznania sprawy II ZK 79/25 sędziów SN; Tomasza

Demendeckiego i Marka Siwka.

Zarządzeniem z dnia 5 marca 2026 r. wniosek ten jako wniosek o zbadanie

spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności przez SSN Tomasza

Demendeckiego został w Wydziale I Izby Odpowiedzialności Zawodowej wpisany

do repertorium ZB.

Następnie zarządzeniem Pierwszej Prezes SN z 31 marca 2026 r. wniosek

ten został zinterpretowany jako m.in. zawierający żądanie stwierdzenia istnienia

wobec wskazanego sędziego przesłanek określonych w art. 29 § 5 ustawy o Sądzie

Najwyższym, które mogą doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub

bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy, z uwzględnieniem okoliczności

dotyczących uprawnionego i charakteru sprawy oraz zawierający wskazanie na

okoliczności uzasadniające żądanie wraz z dowodami na ich poparcie w zakresie

okoliczności związanych z powołaniem sędziego na urząd, sposobu postępowania

po powołaniu – i w takim kształcie został przyjęty do rozpoznania do rozpoznania

na dwóch płaszczyznach – w niniejszym postępowaniu w trybie przepisów ustawy o

Sądzie Najwyższym, zaś w postępowaniu II ZO 23/26 – w trybie przepisów

Kodeksu postępowania karnego.

Następnie, w wyniku losowania, wyznaczone zostały dwa składy Sądu

Najwyższego, które miały procedować w przedmiocie tak zakwalifikowanego

wniosku.

W postępowaniu zakończonym postanowieniem SN z 16 kwietnia 2026 r., II

ZO 23/26, nie uwzględniono wniosku rozpatrywanego w ramach przepisów

Kodeksu postępowania karnego.

W ramach niniejszego postępowania wniosek podlegał natomiast ocenie

przez pryzmat regulacji art. 29 § 5 i nast. ustawy o Sądzie Najwyższym.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

I ZB 8/26

3

W pierwszej kolejności odnotować należało, że odrzucenie wniosku w

niniejszej sprawie nastąpiło w formie postanowienia wydanego przez sędziego

sprawozdawcę, jednak ze względu na autonomiczny charakter postępowania

wskazać należy, że uprawnionym i jednocześnie zobowiązanym do kontroli

formalnej wniosku jest także właściwy Prezes Izby oraz przewodniczący składu

orzekającego (tak również SN w postanowieniach o sygn. I ZB 58/22, III CB 4/22, III

CB 104/22, I ZB 60/22, czy I NB 3/22). Stosowane w tej sprawie posiłkowo przepisy

Kodeksu postępowania karnego (art. 429 § 1 k.p.k.) wskazują również, że prawo

dokonania takiej kontroli formalnej przysługuje Pierwszemu Prezesowi Sądu

Najwyższego.

Wprawdzie w niniejszej sprawie wydane zostało zarządzenie Pierwszej

Prezes Sądu Najwyższego o przyjęciu wniosku, oczywistym jest jednak, że

dostrzeżenie braków formalnych na późniejszym etapie nie wyłącza obowiązku

odrzucenia wniosku, który w sposób oczywisty nie spełnia wymogów ustawy (art.

29 § 6 a contrario i § 10 in fine u.S.N. w zw. z art. 429 § 1 k.p.k.). Oczywistym jest

nadto, że prawidłowym postąpieniem jest dokonanie kontroli formalnej na możliwie

wczesnym etapie postępowania wnioskowego, bez konieczności angażowania w

procedurę oceny formalnej całego składu wyznaczonego przecież do dokonania

oceny merytorycznej, o ile jest dopuszczalna.

Trafnie w orzecznictwie wskazuje się, że względy wynikające z rezultatów

wykładni językowej, systemowej oraz funkcjonalnej z uwzględnieniem wykładni

prokonstytucyjnej przekonują, że ocena co do istnienia braków formalnych wniosku

złożonego na podstawie art. 29 § 5 ustawy z 2017 r. o Sądzie Najwyższym -

niezależnie od tego, czy jest on złożony w sprawie karnej czy cywilnej - jest

obligatoryjna i poprzedza rozpoznanie merytoryczne wniosku na posiedzeniu w

trybie art. 29 § 15 ustawy z 2017 r. o Sądzie Najwyższym.

Z obowiązku tego, w razie, gdyby nie przeprowadzono prawidłowej kontroli

formalnej przy przyjęciu wniosku na wcześniejszym etapie tego postępowania, nie

może być zwolniony odpowiednio także przewodniczący oraz sprawozdawca

wyznaczonego do sprawy składu orzekającego. Nie jest to bowiem ani sprawa

cywilna ani karna, lecz samoistne postępowanie uregulowane w ustawie o SN, do

I ZB 8/26

4

którego tylko uzupełniająco stosuje się przepisy obu procedur, wszakże to

odpowiednie stosowanie nie może prowadzić do rezultatów sprzecznych z tym co

wynika z przepisów ustawy o SN (por. postanowienie SN z 15 listopada 2022 r., w

sprawie III CB 10/22).

Wniosek obrońcy obwinionego o wyłączenie m.in. SSN Tomasza

Demendeckiego od rozpoznania sprawy II ZK 79/25 było wyraźnie sprecyzowany

zarówno co do treści żądania, jak też jego podstawy prawnej. Zatem nie może być

żadnych wątpliwości, że we wniosku wskazano jako jego podstawę prawną art. 41

§ 1 k.p.k. W takiej sytuacji, zgodnie z treścią art. 42 § 4 k.p.k. o wyłączeniu

decyduje sąd, przed którym toczy się postępowanie.

Szczególnym aspektem gwarancyjnym instytucji wyłączenia sędziego jest

również baczenie na konieczność zapewnienia stronie postępowania karnego

dostępu do niezależnego i bezstronnego sądu. Wykładnia art. 41 § 1 k.p.k. powinna

umożliwiać także kontrolę sądową tego, czy w danej sprawie nie zachodzi obawa

naruszenia standardu niezależności i bezstronności sądu gwarantowanego przez

art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 47 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej

oraz art. 6 ust. 1 EKPC. Okoliczność ta jest słusznie dostrzegana zarówno w

orzecznictwie (zob. postanowienia SN: z 23.02.2026 r., II KK 311/24; z 11.02.2026

r., III KK 644/24), jak i w doktrynie (zob. m.in. J. Giezek, Zarys modelowego ujęcia

bezstronności sędziego w aspekcie instytucjonalnym; P. Kardas, Instytucjonalne

aspekty bezstronność sędziego. O proceduralnych podstawach i sposobach

rozpoznawania wniosków dotyczących wyłączenia sędziego z uwagi na brak

instytucjonalnych gwarancji bezstronności – oba opracowania [w:] P. Wiliński, R.

Zawłocki [red.], Bezstronność sędziego w sprawach karnych w świetle zarzutu

wadliwości jego powołania, Warszawa 2022).

Wyłączenie sędziego na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. jest dopuszczalne nie

tylko wtedy, gdy zostanie wykazana okoliczność, która mogłaby wywołać

uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności, ale także wtedy, gdy orzekanie

w tej sprawie przez sędziego powołanego w trybie ustawy o KRS z 2017 r.,

mogłoby realnie prowadzić do znacznie poważniejszego uchybienia, tj. naruszenia

standardu z art. 6 ust. 1 EKPC i uznania, że taki skład orzekający w ogóle nie

stanowił niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą. Wskazać

I ZB 8/26

5

również należało, że zasada demokratycznego państwa prawnego kreuje

powinność stosowania instytucji wzmacniającej gwarancje jednostki, zwłaszcza gdy

jednostka in concreto wyraźnie i definitywnie oczekiwała ochrony prawa do sądu

przy wykorzystaniu art. 41 § 1 k.p.k., a nie w drodze badania wymogów

niezawisłości i bezstronności sędziego w trybie ustawy o Sądzie Najwyższym,

poddanego trybowi postępowania, którego gwarancyjny charakter został

zakwestionowany choćby w postanowieniu SN z 20 października 2023 r., III CB

40/23.

Brak jest również podstaw do uznania, że regulacje w ustawie o Sądzie

Najwyższym prowadzą do wyłączenia stosowania w postępowaniu karnym art. 41

k.p.k. Po pierwsze takie wyłączenie musiałoby znajdować wyraźne oparcie

ustawowe. Po drugie zaś, regulacje w zakresie wyłączenia sędziego w ramach

procesu karnego mają charakter szczególny względem ogólnych przepisów o

charakterze ustrojowym. Zasada lex specialis derogat legi generali nie może

zastąpić – prezentowane w części judykatów SN – wnioskowanie, jakoby

pierwszeństwo stosowania przepisów ogólnych miało wynikać z późniejszego

uchwalenia nowelizacji ustawy (lex posteriori derogat legi prior), czy że przepisy

ustawy o Sądzie Najwyższym regulują szczególny tryb badania niezawisłości i

niezależności sędziowskiej i w tym zakresie wyłączają stosowanie przepisów

procedury karnej, skoro w oczywisty sposób, prowadzi to do ograniczenia gwarancji

procesowych stron w zakresie rozpoznania ich sprawy przez niezależny sąd (zob.

wyrok SN z 17 marca 2026 r., II KK 520/25).

Uwzględniając całość argumentacji uznać należało, że wniosek złożony

przez obronę o wyłączenie od udziału w sprawie II ZK 79/25 SSN Tomasza

Demendeckiego został wadliwie zarejestrowany i przyjęty do rozpoznania, w

wyniku autonomicznej oceny dokonanej przez Pierwszą Prezes Sadu

Najwyższego, jakoby jego żądanie obejmowało także potrzebę zbadania wymogów

niezawisłości i bezstronności tego sędziego w trybie przepisów ustawy o Sądzie

Najwyższym.

Jednak zestawienie treści żądania z treścią zarządzenia o przyjęciu wniosku

musiało – z przyczyn wcześniej wymienionych – prowadzić do konkluzji, że

zinterpretowany w opisany sposób wniosek jest – z punktu widzenia art. 29 § 10 in

I ZB 8/26

6

fine ustawy o Sądzie Najwyższym – „z innych przyczyn niedopuszczalny”.

Skutkiem tego jest, z woli ustawodawcy, odrzucenie wniosku.

Co jednak najbardziej istotne, rozstrzygnięcie takie musiało zapaść pomimo,

że w sprawie trudno dopatrywać się jakiegokolwiek uchybienia po stronie obrońcy,

który swoje żądanie sprecyzował w sposób kategoryczny i prawidłowo je

uargumentował.

Gdyby kontrola formalna wniosku na etapie jego przyjmowania dokonana

została poprawnie, z uwzględnieniem wyżej przywołanej argumentacji strony,

wniosek w ogóle nie powinien zostać – w drodze interpretacji dalekiej od

rzeczywistych intencji autora – „rozdzielony” jako rzekomo zawierający dwa

żądania, a rozważany winien zostać jedynie na płaszczyźnie przepisów procedury

karnej – co zresztą nastąpiło w postępowaniu zakończonym postanowieniem SN z

16 kwietnia 2026 r., II ZO 23/26, nieuwzględniającym wniosku w tym trybie.

Przyjęcie jednak wniosku również w trybie ustawy o Sądzie Najwyższym i

zarejestrowanie jako odrębnej sprawy obligowało jednak Sąd Najwyższy w składzie

niniejszym do rozważenia wniosku także pod tym kątem, co – po analizie

argumentacji obrońcy – mogło prowadzić wyłącznie do rozstrzygnięcia

odrzucającego wniosek, jako zawierający postulat niemieszczący się w granicach

przedmiotowych regulacji art. 29 § 5 i nast. wspomnianej ustawy.

Zastrzeżenie powyższe powinno szczególnie wybrzmiewać w kontekście

bezwzględnego ustawowego wymogu zawiadomienia właściwego organu

samorządu zawodowego, do którego należy pełnomocnik (art. 29 ust. 11 ustawy o

SN). Przepis ten ma charakter normy stanowczej i nie umożliwia dokonania przez

Sąd Najwyższy celowości takiego postąpienia. To zaś w niniejszej sprawie powinno

zostać poddane szczególnej uwadze ww. organu, albowiem doprowadzenie do

zaistniałego w sprawie układu procesowego nastąpiło – w ocenie składu

rozpoznającego niniejszą sprawę – z przyczyn, które trudno uznać za leżące po

stronie obrońcy i od niego zależne.

Z tych względów orzeczono jak na wstępie.

[M. T.]

[a.ł]

I ZB 8/26

7