Sąd Najwyższy oddalił skargę banku w sporze frankowym z kredytobiorcami

Wyrokiem z 16 sierpnia 2022 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy-Śródmieścia

w Warszawie zasądził od pozwanego S. S.A. w W. (aktualnie: Bank S.A. w W.) na

rzecz powodów A.K. i L.M. łącznie kwotę 16 481,70 CHF wraz odsetkami

ustawowymi za opóźnienie od 17 listopada 2020 r. do dnia zapłaty (pkt I), oddalił

powództwo w pozostałym zakresie (pkt II) i zasądził od pozwanego na rzecz

powodów koszty procesu (pkt III).

Sąd ten ustalił, że 20 czerwca 2008 r. powodowie będący konsumentami

zawarli z W. S.A. w W., poprzednikiem prawnym pozwanego banku, umowę o kredyt

mieszkaniowy/inwestorski w wysokości 500 392,15 CHF. W okresie kredytowania

kredytobiorcy mieli prawo dokonać dowolnej liczby konwersji (zmiany) waluty kredytu

pomiędzy walutami z oferty banku co do takich kredytów. Konwersja miała

obejmować kwotę wykorzystanego i niewykorzystanego kredytu w momencie jej

dokonania. Ryzyko kursowe zostało wskazane bardzo ogólnikowo, został pominięty

aspekt ewentualnego wzrostu salda kredytu i wysokości rat w przypadku wzrostu

kursu waluty. Nie zostały przedstawione historyczne kursy waluty.

Kredyt został uruchomiony w sześciu transzach. Pismem z 6 listopada 2020 r.

powodowie wezwali pozwanego do zapłaty kwoty 216 101,41 CHF z powołaniem się

na nieważność umowy ze okres od 6 sierpnia 2008 r. do 5 września 2020 r.,

względnie kwoty 176 944,83 CHF z uwagi na bezskuteczność klauzuli indeksacyjnej

za okres od 6 grudnia 2010 r. do 5 września 2020 r.

W okresie od 5 lutego 2011 r. do 5 listopada 2011 r. powodowie wpłacili

na rzecz pozwanego kwotę 16 481,70 CHF.

W tym stanie faktycznym Sąd Rejonowy wyjaśnił, że umowa łącząca strony

była nieważna, gdyż strony, zawierając umowę kredytu denominowanego,

nie ustaliły kwoty kredytu, a ponadto umowa zawierała klauzule abuzywne,

co skutkowało jej nieważnością. W związku z tym na uwzględnienie zasługiwało

także roszczenie powodów o zwrot tego, co świadczyli.

II CSKP 1023/25

3

Wyrokiem z 5 kwietnia 2024 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił apelację

pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego (pkt I) i zasądził od pozwanego na rzecz

powodów koszty postępowania apelacyjnego (pkt II).

Sąd Okręgowy, mimo że nie poparł całkowicie dokonanej przez Sąd Rejonowy

oceny w kwestii abuzywności poszczególnych postanowień umowy kredytu, to uznał,

iż w istocie umowa ta zawierała niedozwolone klauzule, co skutkuje jej nieważnością,

a zatem powodom przysługiwał zwrot tego, co świadczyli.

Od całości wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł pozwany,

zarzucając naruszenie:

1/ art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (dalej:

„pr. bank.”) w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez ich błędną wykładnię polegającą

na bezzasadnym przyjęciu, że umowa zawarta między stronami stanowi umowę

kredytu denominowanego kursem franka szwajcarskiego (CHF) lub umowę kredytu

indeksowanego do CHF, podczas gdy jest to umowa o kredyt dewizowy (walutowy),

w której kredytobiorcy przyznano prawo wyboru sposobu wypłaty kwoty kredytu

(w jego walucie lub też po przeliczeniu na złote polskie), jak również sposobu jego

spłaty (w CHF lub PLN); saldo kredytu oraz wysokość rat są wyrażone w CHF,

a sposób oprocentowania kredytu wynika z waluty zobowiązania;

2/ art. 69 ust. 1 pr. bank. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez ich błędną wykładnię

i nieuzasadnione przyjęcie, że powodowie nie mogli domagać się wypłaty kredytu

w CHF, spłata kredytu miała następować w PLN, a określenie jako waluty spłaty CHF

było wyłącznie deklaratywne, co doprowadziło Sąd do zakwestionowania

walutowego charakteru umowy kredytu, podczas gdy powodowie mogli uzyskać

wypłatę kredytu w walucie CHF (art. 3.07. ust. 6 umowy), a walutą spłaty kredytu jest

CHF (art. 3.10. ust. 5 umowy), a więc wypłata i spłata kredytu w PLN były

fakultatywne;

3/ art. 3851 § 1 i 3 w zw. z art. 3852 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”) przez ich niewłaściwe zastosowanie

i uznanie, że postanowienia art. 3.07 ust. 6 i art. 3.10 ust. 5 umowy kredytu są

II CSKP 1023/25

4

abuzywne, podczas gdy postanowienia dotyczące możliwości wyboru waluty

uruchomienia, a następnie spłaty kredytu miały charakter fakultatywny, z czym wiąże

się fakt, że powodowie mieli wpływ na ich treść (zostały one z nimi indywidualnie

uzgodnione, a ich zastosowanie było wynikiem wskazania w umowie kredytu

– na wniosek powodów – numeru rachunku bankowego prowadzonego w PLN),

postanowienia umowy kredytu nie naruszają interesów powodów i nie godzą w dobre

obyczaje; zastosowanie do wypłaty kredytu kursu kupna z tabeli kursów z dnia

wypłaty oraz do spłat rat kredytu kursu sprzedaży z dnia płatności poszczególnych

rat było rozwiązaniem ekonomicznie uzasadnionym, kursy miały zawsze charakter

rynkowy i obiektywny, a stosowanie kursów z tabel publikowanych przez bank

znajduje ustawowe umocowanie (art. 111 ust. 1 pkt 4 pr. bank.); ponadto pozwany

w sposób wyczerpujący poinformował powodów o ryzyku walutowym;

4/ art. 3851 § 1 k.c. przez jego nieprawidłowe zastosowanie i błędne przyjęcie,

że postanowienia określające sposób ustalenia kursu wymiany waluty, mającego

zastosowanie przy wypłacie kredytu – jeżeli kredytobiorca nie zdecydował się na

wypłatę kredytu bezpośrednio w walucie obcej albo jeżeli nie wynegocjował

indywidualnie kursu uruchomienia, albo mającego zastosowanie przy wyliczeniu

wysokości rat kredytu – jeżeli kredytobiorca nie zdecydował się na spłatę kredytu

bezpośrednio w walucie obcej, określają główne świadczenia stron, podczas gdy

klauzula kursowa służy wyłącznie określeniu wysokości świadczenia realizowanego

w walucie polskiej;

5/ art. 3851 § 2 w zw. z art. 56 w zw. z art. 354 § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust.

1 dyrektywy 93/13 przez ich błędną wykładnię, która skutkowała ustaleniem,

że umowa kredytu nie może obowiązywać po wyeliminowaniu z niej niedozwolonych

postanowień, bez dokonania wykładni treści umowy kredytu w części pozostałej

w mocy, co doprowadziło do ustalenia nieważności całej umowy kredytu, podczas

gdy umowa kredytu może być dalej realizowana jako umowa o kredyt walutowy,

ewentualnie może być dalej realizowania w oparciu o przepisy dyspozytywne;

6/ art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2

k.c., art. 358 § 2 i 3 k.c., art. 24 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r.

o Narodowym Banku Polskim, art. L ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Przepisy

II CSKP 1023/25

5

wprowadzające kodeks cywilny oraz art. 69 ust. 3 pr. bank. przez ich błędną

wykładnię skutkującą uniemożliwieniem kredytobiorcy spłaty kredytu bezpośrednio

w walucie obcej, zaniechaniem zastosowania do rozliczeń z tytułu umowy kredytu

kursu średniego NBP;

7/ art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie

polegające na zakwalifikowaniu świadczeń spełnionych przez powodów jako

nienależnych, mimo że świadczenia te znajdowały podstawę w łączącej strony

umowie kredytu, a powodowie świadomie i dobrowolne spełniali nienależne (ich

zdaniem) świadczenie, godząc się tym samym ze swoim zubożeniem.

Powołując się na powyższe zarzuty, pozwany wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku w całości oraz przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od powodów kosztów procesu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie

i zasądzenie od pozwanego kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W polskim systemie prawnym można wyróżnić trzy rodzaje kredytów,

w których występuje (w różnych rolach) waluta obca: indeksowany, denominowany

i walutowy. W kredycie indeksowanym kwota kredytu jest podana w walucie krajowej

i w tej walucie zostaje wypłacona, ale zostaje przeliczona na walutę obcą według

klauzuli umownej opartej również na kursie kupna tej waluty obowiązującym

w określonym dniu, przy czym spłata kredytu następuje w walucie krajowej,

przeliczonej po kursie sprzedaży tej waluty w określonych dniach. W kredycie

denominowanym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej, a zostaje wypłacona

w walucie krajowej według klauzuli umownej opartej na kursie kupna waluty obcej

obowiązującym w dniu uruchomienia kredytu, zaś spłata kredytu następuje w walucie

krajowej. Z kolei w kredycie walutowym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej

i spłata również jest dokonywana w tej walucie. Tylko w tym ostatnim wypadku

roszczenie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy jest wyrażone w walucie

obcej, tj. kredytobiorca może żądać od kredytodawcy wypłaty kwoty kredytu

II CSKP 1023/25

6

w walucie obcej. I odwrotnie, kredytobiorca spełnia swoje świadczenie w walucie

obcej (zob. wyrok SN z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19).

W tym kontekście należy zauważyć, że jeden z podstawowych zarzutów

pozwanego dotyczył możliwości wypłaty środków z kredytu i jego spłaty (rat)

w walucie obcej (CHF), co miało świadczyć o tym, że została zawarta umowa kredytu

walutowego. Faktem jest, że w art. 3.07. umowy kwota wypłaty została wyrażona

w CHF, ale jednocześnie wskazano, że uruchomienie kredytu nastąpi w złotych

polskich lub walucie kredytu „w zależności od waluty rachunku” (ust. 6). A jak wynika

z ustaleń faktycznych, którymi Sąd Najwyższy jest związany (art. 3983 § 3 i art. 39813

§ 2 in fine k.p.c.), rachunek walutowy dla powodów nawet nie był rozważany, gdyż

chcieli oni uzyskać złotówki (co jest oczywiste), a nie franki szwajcarskie, i w krajowej

walucie kredyt miał być spłacany; z art. 3.07. ust. 3 wprost wynikało, że rachunki

odbiorców były prowadzone w walucie polskiej.

Jest to konsekwencją tego, że kredyt był kredytem denominowanym – kwota

kredytu została wyrażona w walucie obcej, a wypłacona w walucie krajowej według

klauzuli umownej opartej na kursie kupna waluty obcej obowiązującym w dniu

uruchomienia kredytu, a ponieważ spłata przez powodów rat kapitałowo-

odsetkowych nie musiała następować w walucie obcej, oczywiste było, że nie została

zawarta umowa kredytu walutowego (umowa dotycząca takiego kredytu

nie przewiduje spłaty w innej walucie). Przy czym bez znaczenia pozostaje,

że umowa została określona jako „umowa o kredyt dewizowy

mieszkaniowy/inwestorski”. Kwalifikacji umowy dokonuje się bowiem na podstawie

postanowień w niej zawartych, określających jej charakter, a nie nazwy użytej

w nagłówku.

W art. 3851 i n. k.c. uregulowano materię związaną z niedozwolonymi

postanowieniami umownymi, zwanymi także klauzulami abuzywnymi, w tym skutki

wprowadzenia ich do umowy zawartej z konsumentem. Tworzą one rdzeń systemu

ochrony konsumenta przed wykorzystaniem przez przedsiębiorców silniejszej pozycji

kontraktowej, związanej z możliwością jednostronnego kształtowania treści

wiążących strony postanowień, w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych

dla konsumenta (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r.,

II CSKP 1023/25

7

III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Przepisy te stanowią implementację

dyrektywy 93/13, w związku z czym, dokonując ich wykładni, należy brać pod uwagę

wskazówki wynikające z tej dyrektywy, jak i dorobek orzeczniczy Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Obecnie w judykaturze Sądu Najwyższego dominuje pogląd, że klauzule

zastrzeżone w umowie kredytu powiązanego z walutą obcą kształtujące mechanizm

indeksacji określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. np. wyroki: z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 21 czerwca 2021 r.,

I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22; z 9 kwietnia 2024 r., II CSKP

560/23). W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej również

podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego

przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te,

które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego

względu charakteryzują tę umowę (zob. np. wyroki: z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13,

OTP Jelzálogbank Zrt; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei; z 23 kwietnia 2015 r.,

C-96/14, Hove; z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc). Za takie uznawane są

również postanowienia określane jako „klauzule ryzyka walutowego”, które wiążą się

z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty

i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE:

z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP;

z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak).

Zarzut pozwanego w tej materii był zatem niezasadny.

Nie można przy tym uznać, że klauzule dotyczące przeliczenia CHF na PLN

zostały wyrażone prostym i zrozumiałym językiem w sposób jednoznaczny, a zatem

nie podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek z art. 3851 § 1 k.c.

W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśniono, że wymóg

wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa

przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego

odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym

mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by

konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria,

II CSKP 1023/25

8

wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. Pozwany

nie dochował spoczywających na nim obowiązków informacyjnych względem

powodów, a kwestionowane postanowienia zostały sformułowane w taki sposób,

że wyłączną kompetencję ustalania kursu waluty miał bank, przy czym powodowie

ani nie znali mechanizmu jego ustalania, branych pod uwagę wartości, ani nie mieli

żadnego wpływu na te kursy, co wynika z ustaleń faktycznych poczynionych przez

Sąd Rejonowy, których Sąd Okręgowy nie zakwestionował, a którymi – jak wskazano

powyżej – Sąd Najwyższy jest związany.

Postanowienia umowy (regulaminu) określające zarówno zasady przeliczenia

kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na

walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają

charakter niedozwolonych postanowień umownych. Postanowienia analogiczne do

ocenianych w tej sprawie były już wielokrotnie przedmiotem badania Sądu

Najwyższego. Wyjaśniono, że takie klauzule mają charakter abuzywny, bowiem

kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,

rażąco naruszając jego interesy (zob. np. wyroki: z 22 stycznia 2016 r.,

I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17;

z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 24 czerwca

2025 r., II CSKP 941/24).

Kwestionowane przez powodów postanowienia stanowiące zawarte

w umowie klauzule indeksacyjne, są abuzywne, co oznacza, że są od początku,

z mocy samego prawa dotknięte nieskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba

że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób

przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę składu siedmiu sędziów

SN – zasadę prawną z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Niezależnie od tego, że abuzywność zachodzi ab initio, zaś konsument może

następczo – swoim oświadczeniem woli – wyrazić zgodę na objęcie go danym

postanowieniem, jednak nie ulega wątpliwości, że powodowie takiej zgody

nie udzielili, o czym świadczą twierdzenia i zarzuty podnoszone w toku procesu.

Jak wyjaśniono w orzecznictwie, jeżeli eliminacja niedozwolonego

postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej,

II CSKP 1023/25

9

że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków

stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane pozostałą częścią umowy.

Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który przewiduje, że nieuczciwe

warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców

z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części

będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej

nieuczciwych warunków (zob. np. wyroki SN: z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21;

z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 149/24).

Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień

umownych rodzi zatem konieczność dokonania oceny czy umowa w pozostałym

zakresie jest możliwa do utrzymania. Uznać jednak należy, że obowiązywanie

umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest w takim przypadku

niemożliwe. Zgodnie z uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), w razie

niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu

indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie.

Stwierdzenie takiej sankcji mieści się w zakresie sankcji, jaką dyrektywa 93/13

przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych

postanowień umownych. W tym też kontekście należy rozważać aspekt „utrzymania”

(według pozwanego) umowy przez wprowadzenie rozwiązań z innych przepisów,

w tym wskazanego przez pozwanego art. 358 § 2 k.c.

W wyroku z 6 marca 2019 r. (C-70/17, Abanca Corporación Bancaria SA)

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wykluczył, aby sąd krajowy mógł

zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach z korzyścią

dla przedsiębiorcy. Z kolei w wyroku z 21 grudnia 2016 r. (C-154/15, Naranjo)

Trybunał wyjaśnił, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób,

iż warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy

nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym

sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć

z reguły skutek w postaci „przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta,

w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku.

II CSKP 1023/25

10

Modyfikacja umowy przez uzupełnienie jej luk byłaby sprzeczna z celem

zapobiegania kolejnym naruszeniom, co jest istotą dyrektywy 93/13. Przedsiębiorca,

mając świadomość braku sankcji, mógłby w dalszym ciągu stosować nieuczciwe

praktyki oraz abuzywne klauzule, bowiem wiedziałby, że jedyną sankcją byłoby

zastąpienie niedozwolonych postanowień innymi, co pozostawałoby bez wpływu na

skuteczność wadliwego stosunku prawnego. Taki wniosek wynika z ugruntowanego

orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. np. wyroki:

z 14 czerwca 2012 r., C-618/10, Banco Español de Crédito; z 30 kwietnia 2014 r.,

C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai; z 26 marca 2019 r., C-70/17, Abanca Corporación

Bancaria SA i Bankia SA).

Na takim stanowisku stoi także Sądu Najwyższy, który w uchwale pełnego

składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, wskazał, że w razie uznania,

iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące

się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie

umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć,

że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej

wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

Nie należy również pomijać, że po wyeliminowaniu abuzywnych klauzul

umowa byłaby niezrozumiała oraz sprzeczna z intencją stron ją zawierających. Takie

przekształcenie umowy stanowiłoby zmianę jej głównego przedmiotu, co jest

niedopuszczalne. Przepisy dyrektywy 93/13 stoją bowiem na przeszkodzie temu, aby

sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany

treści tego warunku poprzez zmianę jego istoty (zob. wyrok TSUE z 29 kwietnia

2021 r., C-19/20, Bank BPH).

W orzecznictwie unijnym wskazuje się, że kredytobiorca musi zostać jasno

poinformowany, że podpisując umowę kredytu powiązanego z walutą obcą, ponosi

ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego

trudne do udźwignięcia w przypadku spadku wartości waluty, w której otrzymuje

wynagrodzenie w stosunku do waluty obcej, w której kredyt został udzielony.

W tym celu przedsiębiorca musi przedstawić ewentualne wahania kursów wymiany

II CSKP 1023/25

11

i ryzyko wiążące się z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej (zob. wyrok TSUE

z 20 września 2018 r., C-51/17; podobnie wyrok TSUE z 20 września 2017 r.,

C-186/16). Naruszenie obowiązku informacyjnego na etapie przedkontraktowym

przybrać może formę zarówno niepodania wymaganej i precyzyjnie wskazanej

ustawowo informacji, jak i na podaniu informacji w sposób niepełny. W celu uznania

realizacji przez bank obowiązków informacyjnych w zakresie ryzyka kursowego nie

jest wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko związane ze zmianą kursu waluty

ponosi kredytobiorca, oraz odebranie od klienta oświadczenia, zawartego

we wniosku o udzielenie kredytu, o standardowej treści, iż został on poinformowany

o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął

do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Istnieje bowiem obowiązek ostrzegawczy

instytucji finansowej, która oferując kredyt powiązany z walutą obcą kredytobiorcy,

niejednokrotnie takiemu, który nie ma zdolności kredytowej do zaciągnięcia kredytu

złotowego, powinna dołożyć szczególnej staranności w zakresie wyraźnego

wskazania zagrożeń wiążących się z takim produktem finansowym. Zachowanie

informacyjne banku powinno polegać na poinformowaniu konsumenta, który z reguły

posiada jedynie elementarną znajomość rynku finansowego, o zakresie ryzyka

kursowego w sposób jednoznaczny i zrozumiale unaoczniający, że zaciągnięcie tego

rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu

wielokrotnie wyższej od pożyczonej mimo dokonywania regularnych spłat

(zob. wyrok SN z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18). Jest to istotne, gdyż Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie zawęża swojej oceny do klauzuli

przeliczeniowej, czy klauzuli spreadu walutowego, ale odnosi się również do klauzuli

ryzyka walutowego (zob. np. wyrok z 14 marca 2019 r., C-118/17).

Powodowie niewątpliwie wiedzieli, że zaciągają kredyt denominowany,

a zatem że wysokość rat będzie zależała od kursu CHF, co jest równoznaczne

jedynie z formalnym poinformowaniem o ryzyku walutowym i nie jest wystarczające

do uznania, że klauzula określająca główne świadczenia stron została wyrażona

jasno i jednoznacznie. Istotne jest, że pozwany nie udzielił powodom informacji, które

umożliwiłyby im rozeznanie się co do tego, jak duże jest ryzyko wzrostu kursu CHF

w relacji do złotego, uwzględniając przy tym wieloletni okres związania stron umową

kredytu. Nie przekazał im żadnych informacji o czynnikach, które kształtowały kurs

II CSKP 1023/25

12

CHF w okresie zawierania umowy, oraz które mogły mieć wpływ na ten kurs

w okresie jej wykonywania. Powodowie nie byli więc w stanie określić wysokości

własnego zobowiązania, a zatem ekonomicznych skutków wynikających z zawartej

umowy oraz związanego z nią ryzyka.

Jak wskazuje się w orzecznictwie, w praktyce ryzyko kursowe zostało niemal

w całości przerzucone na konsumenta, mając na uwadze kurs waluty w okresie

udzielenia kredytu i brak jakiegokolwiek ograniczenia w tym zakresie, dając

możliwość uzyskania przez bank niczym nieograniczonych korzyści kosztem

konsumenta. Niski kurs CHF powodował, że określona suma w złotówkach, jaką miał

otrzymać kredytobiorca, dawała znacznie wyższą sumę we frankach szwajcarskich

niż w sytuacji, gdyby kurs tej waluty był na dzisiejszym poziomie. W przypadku

udzielenia kredytu przy takim kursie CHF ryzyko po stronie banku (o ile w ogóle

istniało) było ograniczone, a ryzyko po stronie kredytobiorcy było nieograniczone

(zob. szerzej np. wyroki SN z 12 września 2024 r., II CSKP 189/24; z 24 czerwca

2025 r., II CSKP 941/24; z 2026 r., II CSKP 716/25).

Także w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej podkreśla

się, że mamy do czynienia ze znaczącą nierównowagą kontraktową ze szkodą dla

konsumenta w przypadku nałożenia na niego nieograniczonego ryzyka kursowego

(zob. np. wyrok z 10 czerwca 2021 r., od C-776/19 do C-782/19). Skutek w postaci

ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę powoduje

znaczną nierówność praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.

Możliwość utrzymania takiej umowy ma charakter ochronny względem

konsumenta, tj. obowiązuje ona jedynie w przypadku, gdyby niezwiązanie umową

miało narazić konsumenta na niekorzystne względem niego konsekwencje.

Wyrazem tego jest stanowisko, że niedozwolone postanowienie umowne (art. 3851 §

1 k.c.) jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na

korzyść konsumenta, albowiem oceny, czy postanowienie umowne jest

niedozwolone, dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (art. 3852 k.c.;

zob. powołaną uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP

29/17), czego pozwany zdaje się nie zauważać. Od tego też momentu klauzule

abuzywne nie są wiążące dla konsumenta, chyba że – jak wskazano powyżej

II CSKP 1023/25

13

– konsument wyrazi świadomą wolę na objęcie go takim postanowieniem umownym.

Wykonywanie umowy nie eliminuje abuzywności postanowień umownych.

Mamy zatem do czynienia ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia

o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej

klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego charakteru tych

postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta). Abuzywności

poszczególnych klauzul zawartych w aneksie nie wyeliminowało zatem wejście

w życie w 2011 r. ustawy antyspreadowej, w wyniku czego kredytobiorcy uzyskali

w ramach umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta

polska możliwość dokonywania spłat rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania

przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie

obcej. Ta nowelizacja miała na celu wyeliminowanie tzw. spreadów bankowych,

a nie zmiany istoty umowy kredytowej.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że stronie, która w wykonaniu

umowy kredytu dotkniętej nieważnością spłacała kredyt, przysługuje roszczenie

o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego (art. 410 §

1 w zw. z art. 405 k.c.), niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem

banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu. W razie nieważności

umowy kredytu dokonywane przez niedoszłego kredytobiorcę płatności, mające

stanowić spłatę wykorzystanego kredytu, są świadczeniami nienależnymi, podobnie

jak świadczeniem nienależnym jest w takiej sytuacji wypłata środków pieniężnych

przez bank, i podlegają zwrotowi. Proste zastosowanie tej reguły prowadzi

do wniosku, że między bankiem a tym kredytobiorcą powstają wówczas różne

zobowiązania restytucyjne – zobowiązanie tego kredytobiorcy do zwrotu

wykorzystanych środków pieniężnych oraz zobowiązania banku do zwrotu

uiszczonych płatności. W sytuacji, gdy odpadła umowna podstawa wzajemnych

świadczeń stron, każda z nich jest zobowiązana zwrócić stronie przeciwnej to,

co sama uzyskała, a zatem obowiązkiem banku jest zwrot świadczenia spełnionego

przez powodów w ramach wykonywania umowy kredytu (zob. np. uchwałę pełnego

składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22; wyrok SN z 4 czerwca

2024 r., II CSKP 41/24).

II CSKP 1023/25

14

W konsekwencji skarga kasacyjna nie miała uzasadnionych podstaw,

w związku z czym podlegała oddaleniu, o czym orzeczono na podstawie art. 39814

k.p.c.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,

11 i 3 w zw. z art. 99 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c., z uwzględnieniem

§ 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Beata Janiszewska

Tomasz Szanciło

Kamil Zaradkiewicz

[P.L.]

[r.g.]