SN oddalił skargę syndyka banku. Kredytobiorczyni nie zapłaci 155 905 zł z kredytu frankowego

Wyrokiem z 4 sierpnia 2020 r. Sąd Okręgowy w Opolu oddalił powództwo

Bank spółki akcyjnej w W. (dalej: „Bank”) przeciwko M.Z. o zapłatę kwoty 155 905,19

zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie i rozstrzygnął o kosztach

postępowania.

Wyrokiem z 14 stycznia 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu oddalił apelację

powoda i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Rozstrzygnięcie to zostało oparte na podzielonych i uznanych za własne przez

Sąd Apelacyjny ustaleniach faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy.

Z ustaleń tych wynika, że strony 23 stycznia 2008 r. zawarły umowę kredytu

w kwocie 136 650,53 zł indeksowanego kursem CHF, którego spłata miała nastąpić

w 180 miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych. Pozwana (konsument) kredyt

zaciągnęła na spłatę swoich wcześniejszych zobowiązań. Oprocentowanie kredytu

było zmienne, na dzień zawarcia umowy wynosiło 7,16% w skali roku i składało się

z sumy obowiązującej stawki DBCHF i stałej marży Banku, wynoszącej 4,32%

(§ 1.3). Bank obliczał indeks DBCHF dla każdego miesiąca jako średnią

arytmetyczną stawek LIBOR 3m (§ 13.2).

Rata kapitałowo-odsetkowa przy założeniu uruchomienia całości kredytu

w dacie sporządzenia umowy miała wynosić równowartość 566,44 CHF.

Rzeczywista wysokość rat odsetkowych lub rat kapitałowo-odsetkowych miała

zostać określona w harmonogramie spłat. Kredytobiorczyni oświadczyła, że jest

świadoma ryzyka kursowego, związanego ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej

w stosunku do złotego w całym okresie kredytowania i akceptuje to ryzyko.

W § 6 ust. 1 umowy stwierdzono, że bankowa tabela kursów walut dla

kredytów dewizowych oraz indeksowanych kursem walut jest sporządzana przez

merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku

międzybankowym w chwili sporządzania tabeli i po ogłoszeniu kursów średnich przez

Narodowy Bank Polski ( dalej: „NBP”); tabela sporządzana jest o godz. 16.00

każdego dnia roboczego i obowiązuje przez cały następny dzień roboczy.

II CSKP 1035/23

3

Strony ustaliły, że w dniu wypłaty kredytu lub każdej jego transzy kwota

wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna walut

określonego w tabeli kursów obowiązującego w dniu uruchomienia środków (§ 9 pkt.

2 umowy). Wysokość zobowiązania miała być ustalana jako równowartość

wymaganej spłaty wyrażonej w CHF, po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży

walut określonego w bankowej tabeli kursów walut dla kredytów dewizowych oraz

indeksowanych kursem walut obcych do CHF obowiązującego w dniu spłaty.

Możliwe było przewalutowanie kredytu na wniosek pozwanej, pod warunkiem,

iż saldo kredytu po przewalutowaniu spełni warunki określone dla maksymalnej

kwoty kredytu w zakresie wartości rynkowej nieruchomości stanowiącej przedmiot

zabezpieczeń oraz pozytywnej weryfikacji zdolności kredytowej pozwanej

(§ 20 umowy).

Pozwana umowę podpisała w siedzibie pośrednika finansowego. Warunki

umowy nie były uzgadniane indywidualnie. Pozwana nie interesowała się zasadami

oraz ryzykiem związanym z zawarciem umowy kredytu indeksowanego do waluty

obcej. Nie rozumiała zasady indeksacji kredytu. Pośrednik poinformował ją, że rata

może wzrosnąć o 10% do 20%, ponieważ frank szwajcarski jest bardzo stabilną

walutą. Nie przedstawił jej żadnej symulacji spłaty na wypadek wzrostu kursu waluty.

Pozwana nie przypuszczała, że w wyniku zwyżki kursu CHF może się zwiększyć

kapitał do spłaty. Nie posiadała oszczędności w CHF ani nie zarabiała w tej walucie.

Miesięczna rata kredytu w toku wykonywania umowy na skutek wzrostu kursu CHF

z początkowych 1 200 - 1 300 zł została podwyższona do 2 200 zł.

W dniu 29 marca 2012 r. strony zawarły aneks nr […] do umowy i zmieniły §

10 przyznając pozwanej możliwość spłaty kredytu w walucie CHF. Z aneksu

wynikało, że w przypadku spłaty w złotówkach, której to możliwości strony nie

wyłączyły, kurs, po którym Bank przeliczał zobowiązanie pozwanej nadal był ustalany

na podstawie tabel Banku. Z aneksu wynikało również, że obliczając kursy kupna lub

sprzedaży waluty (indeksacyjnej) Bank posługiwał się kursem rynkowym wymiany

walut, z tym, że w przypadku kursu kupna pomniejszał kurs rynkowy o wartość

spreadu walutowego wynoszącego 7%, a w przypadku kursu sprzedaży zwiększał

kurs rynkowy waluty o wartość spreadu walutowego wynoszącego 6% (§ 7 aneksu).

II CSKP 1035/23

4

W dniu 4 maja 2015 r. strony zawarły aneks nr […] do umowy. Bank udzielił

pozwanej w związku ze zmianą kursu CHF karencji w spłacie kapitału przez okres

3 miesięcy. Od daty zawarcia aneksu, pozwana spłacała kredyt we frankach

szwajcarskich. W sierpniu 2016 r. przestała spłacać kredyt, ponieważ zachorowała.

Pismem z 14 grudnia 2016 r. została zobowiązana, pod rygorem wypowiedzenia

umowy, do uregulowania w terminie 14 dni zaległości określonej w treści wezwania.

Bank poinformował pozwaną o możliwości złożenia wniosku o restrukturyzację

zadłużenia. Pozwana nie uregulowała zadłużenia, dlatego oświadczeniem

z 19 stycznia 2017 r., doręczonym pozwanej 31 stycznia 2017 r., powód

wypowiedział umowę kredytu. W dniu 19 kwietnia 2017 r. wezwał pozwaną do

zapłaty 146 530 zł tytułem należności kapitałowej, 2 544,61 zł tytułem odsetek

umownych, 2 011,12 zł tytułem odsetek podwyższonych oraz 13,41 zł + 3,14 zł

tytułem kosztów i opłat za czynności Banku.

W dniu 17 sierpnia 2017 r. powód wystawił wyciąg z ksiąg banku, według

którego zadłużenie pozwanej na ten dzień wynosiło łącznie 155 905,19 zł, w tym:

146 530 zł ( niespłacony kapitał), 2 544,61 zł ( odsetki umowne za okres korzystania

z kapitału w wysokości 3,54% od 1 września 2016 r. do 2 marca 2017 r.),

6 814,03 zł ( odsetki za opóźnienie w wysokości 7,08% od 1 września 2016 r.

do 3 marca 2017 r. oraz w wysokości 10% od 4 marca 2017 r. do 16 sierpnia

2017 r.), 16,55 zł ( opłaty i prowizje).

W dniu 5 lutego 2018 r. pozwana złożyła oświadczenie o uchyleniu się od

skutków prawnych oświadczenia woli złożonego 23 stycznia 2008 r. skutkującego

zawarciem umowy kredytu hipotecznego indeksowanego do CHF.

Sąd drugiej instancji ustalił dodatkowo, że pozwana do 30 marca 2012 r.

spłaciła tytułem rat kredytowo-odsetkowych kwotę 76 268, 62 zł oraz 24 538 CHF.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że zakwestionowane

przez pozwaną klauzule indeksacyjne, które określają główne świadczenie i nie

zostały sformułowane jednoznacznie, są abuzywne ( art. 3851 k.c.), a umowa kredytu

po ich wyeliminowaniu i wobec stanowiska pozwanej nie wyrażającej zgody na

potwierdzenie abuzywnych klauzul, nie może być utrzymana w mocy.

Bezskuteczność klauzul określających sposób przeliczenia salda kredytu i rat

II CSKP 1035/23

5

kapitałowo-odsetkowych według ustalonego przez powoda kursu CHF skutkuje

bowiem wyeliminowaniem mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych,

a także wyeliminowanie ryzyka kursowego. Kwota zobowiązania kredytowego byłaby

zatem wyrażona w walucie polskiej, przy jednoczesnym pozostawieniu

oprocentowania opartego o stawkę bazową LIBOR 3M. Taki skutek zdaniem Sądu

Apelacyjnego prowadziłby do zmiany charakteru stosunku prawnego i pozostawałby

w sprzeczności z jego naturą.

Sąd Apelacyjny wskazał, że postanowienia umowy nie zawierały

obiektywnych kryteriów w oparciu o które Bank ustala stosowane przez siebie kursy

waluty CHF. Definicja tabeli kursów dla walut dewizowych oraz indeksowanych

kursem walut precyzowała tylko godzinę na którą sporządzana jest tabela kursów

(§ 6 ust. 1 umowy). W definicji brak natomiast wyjaśnienia jaki zasięg ma wskazany

w tabeli kursów walut rynek międzybankowy i w jakim stosunku ustalana przez

merytoryczną komórkę Banku tabela kursów powinna pozostawać w stosunku do

kursów obowiązujących na rynku międzybankowym.

Na mocy spornych postanowień Bank mógł arbitralnie, a przy tym w sposób

wiążący, modyfikować wskaźnik, według którego obliczana była wysokość

zobowiązania pozwanej, a tym samym mógł wpływać na wysokość tego świadczenia.

Umowa kredytu nie przedstawiała zatem w sposób przejrzysty konkretnych działań

mechanizmu wymiany waluty obcej, tak by pozwana była w stanie samodzielnie

oszacować w oparciu o zrozumiałe kryteria jej konsekwencje ekonomiczne. Tego

rodzaju zapisy umowy Sąd Apelacyjny uznał za sprzeczne z dobrymi obyczajami,

bowiem Bank w sposób jednostronny i arbitralny ustalił swoje uprawnienie do

kształtowania wysokości raty według kryteriów zależnych jedynie od niego.

Wprawdzie w aneksie do umowy pozwany precyzyjnie określił zasady

ustalania kursów walut, jednak w ocenie Sądu Apelacyjnego jest to pozbawione

istotnego znaczenia skoro oceny zgodności postanowień umowy z dobrymi

obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy.

Sąd Apelacyjny dodatkowo stwierdził, że pozwana nie została także w dacie

zawarcia umowy poinformowana o kontekście gospodarczym mogącym wpłynąć na

zmiany kursów wymiany walut. W przypadku kredytu indeksowanego, wzrost kursu

II CSKP 1035/23

6

waluty oznacza natomiast jednoczesny wzrost wysokości zadłużenia (salda kredytu).

Kwestionowane postanowienia prowadzą zatem do nierównomiernie rozłożonego

ryzyka, ponieważ kurs CHF wskazany w umowie podlegał nieograniczonym

zmianom - bez zagwarantowania pozwanej w umowie jakichkolwiek mechanizmów,

które mogłyby ograniczyć ponoszone przez nią ryzyko.

Wobec braku podania informacji o ryzyku kursowym i braku określenia przez

Bank na etapie zawierania umowy w sposób precyzyjny i kompleksowy na czym

polegał mechanizm indeksacyjny i jakie ryzyko za sobą niesie, doszło w ocenie Sądu

Apelacyjnego do nierówności informacyjnej stron. Brak pełnej i transparentnej

informacji odnośnie do ryzyka kursowego stanowi działanie, które wykorzystuje brak

doświadczenia konsumenta, a w konsekwencji wprowadza do umowy zapisy

kształtujące prawa i obowiązki konsumenta z pominięciem jego słusznych interesów.

Pozwany Bank nie dopełnił wymaganych od instytucji finansowych obowiązków

informacyjnych. Pozwala to na przyjęcie, że zastrzeżenie indeksacji kredytu było

w świetle art. 3851 § 1 k.c. sprzeczne z dobrymi obyczajami.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że istotnym dla oceny - czy dane postanowienie

umowy jest niedozwolone jest zgodnie z art. 3852 k.c. stan z chwili zawarcia umowy.

Ustalenie podstaw abuzywności nie może więc nastąpić dopiero w oparciu o rezultaty

stosowania postanowień umowy, a zatem nie ma znaczenia to, w jaki sposób Bank

rzeczywiście ustalał wewnętrznie kurs waluty, do której kredyt był indeksowany.

Zarzucane w apelacji nieuwzględnienie możliwości uzupełnienia umowy przez

zastosowanie kursu średniego NBP i istnienia podstawy do zastosowania art. 358 §

2 k.c. ocenił jako chybione. Stwierdził, że nie jest możliwe wbrew woli konsumenta

zastąpienie abuzywnych postanowień innymi normami o charakterze

dyspozytywnym.

W konsekwencji żądanie zapłaty należności wynikającej z umowy kredytu

uznał za bezzasadne, powodowi przysługuje bowiem jedynie zwrot nienależnego

świadczenia odpowiadającego kwocie wypłaconego pozwanej kapitału, jednak

żądanie takie nie mieściło się w podstawie faktycznej dochodzonego żądania.

W skardze kasacyjnej powód zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości

wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

II CSKP 1035/23

7

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego ewentualnie

uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

Okręgowego i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił naruszenie:

1. art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku z postanowieniami

§ 1 ust. 1, § 6 ust. 1, § 9 ust. 2, § 10 ust. 3 umowy kredytu, poprzez wadliwą ich

wykładnię wyrażającą się w błędnym przyjęciu, że postanowienia indeksacyjne

kredytu rażąco naruszały dobre obyczaje i jednocześnie interes kredytobiorcy

jako konsumenta, ponieważ pozwalały Bankowi jednostronnie i w sposób niczym

nieograniczony ustalać kursy waluty, do której był indeksowany kredyt, podczas

gdy umowa kredytu wskazywała, że kursy te były kształtowane w oparciu o rynek

międzybankowy, zatem na podstawie czynników obiektywnych i niezależnych od

powoda, a dalej, że abuzywność klauzuli różnicy kursowej skutkuje

abuzywnością klauzuli ryzyka walutowego (klauzuli indeksacji), podczas gdy Sąd

powinien dokonać analizy przesłanek abuzywności każdej z klauzul oddzielnie,

gdyż brak jest podstaw do automatycznego uznania klauzuli indeksacji za

abuzywną, w sytuacji gdy za abuzywny uznany zostanie jedynie sposób

kształtowania kursów w bankowej tabeli kursów;

2. art. 58 § 1 k.c. i art. 3851 § 1 k.c. poprzez wadliwe zastosowanie i uznanie, że

skutkiem stwierdzenia abuzywności postanowień indeksacyjnych jest

niemożność dalszego trwania umowy w ustalonym przez strony kształcie, czyli

jej nieważność, podczas, gdy taki skutek przez art. 3581 § 1 k.c. nie jest

przewidziany;

3. art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c., art. 358 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. XLIX

ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. przepisy wprowadzające kodeks cywilny

poprzez ich niezastosowanie do spornej umowy w sytuacji, gdy rekonstrukcja

norm umownych w oparciu o powołane przepisy doprowadziłaby do utrzymania

umowy i jej charakteru z wzięciem pod uwagę zgodnego zamiaru stron, celu

umowy oraz z uwzględnieniem pozostałych postanowień umowy;

II CSKP 1035/23

8

4. art. 3851 § 1 i 2 k.c. poprzez dokonanie ich niewłaściwej wykładni polegającej na

przyjęciu, że utrzymanie umowy w pozostałym zakresie po wyeliminowaniu z jej

treści postanowień niedozwolonych nie jest możliwe, podczas gdy prawidłowa

wykładnia tych przepisów prowadzi do wniosku, że w razie stwierdzenia

abuzywności niektórych postanowień umownych, wykładnia pozostałej części

umowy powinna być dokonywana z uwzględnieniem celu, jakim jest - obok

utrzymania obowiązywania umowy - przywrócenie równowagi kontraktowej

stron;

5. art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku z § 9 ust. 2 w zw. z oraz § 10 ust. 3 umowy kredytu

polegające na wadliwej ich wykładni poprzez przyjęcie, że postanowienia

indeksacyjne zawarte w spornej umowie kredytu stanowią świadczenie główne

umowy, podczas gdy prawidłowa ich interpretacja prowadzi do wniosku, że były

one umownymi postanowieniami waloryzacyjnymi;

6. art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95,

str. 29 - dalej: "Dyrektywa") poprzez jego zastosowanie w okolicznościach

sprawy, w sytuacji, w której Dyrektywa nie jest źródłem prawa w relacji

horyzontalnej między stronami.

Pozwana w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

Postanowieniem z 6 września 2023 r. Sąd Najwyższy zawiesił postępowanie

kasacyjne wobec ogłoszenia upadłości powoda (art. 174 § 1 pkt 4 w związku

z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.), wezwał do udziału w sprawie syndyka masy

upadłości

powoda

Bank

spółki

akcyjnej

w

W.

(art. 174 § 3 w związku z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c.) oraz podjął postępowanie

kasacyjne z udziałem syndyka (art. 180 § 1 pkt 5b w związku z art. 391 § 1 i art. 39821

k.p.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że klauzula pozwalająca na

pełną swobodę decyzyjną banku przy kształtowaniu kursu waluty obcej jest klauzulą niedozwoloną,

II CSKP 1035/23

9

kształtując prawa i obowiązki konsumenta

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszając jego interesy

(art. 3851 § 1 k.c.). Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na PLN w chwili jego wypłaty, jak i

przeliczenie z CHF na PLN w chwili wymagalności poszczególnych rat służy bowiem określeniu

wysokości świadczenia konsumenta. Postanowienia umowne uprawniające bank do

jednostronnego ustalania kursów walut są nietransparentne, pozwalają bowiem bankowi na

arbitralne kształtowanie kursów walut, a tym samym zapewniają mu swobodę decyzyjną odnoście

do wysokości kosztów kredytu obciążających konsumenta. Zgodnie z zasadą dobrych obyczajów

koszty wynikające z zawartej z konsumentem umowy powinny być możliwe do przewidzenia. Jest

tak także wtedy, gdy swoboda banku w ustaleniu wysokości kursu jest w jakiś sposób ograniczona,

przez wprowadzenie pewnych elementów obiektywnych przy jego określaniu, jeżeli nie precyzuje

ona wszystkich czynników ustalanych przez bank

w celu oznaczenia kursu wymiany. Sytuacja, w której konsument dowiaduje się

o poziomie zadłużenia ratalnego, już spłaconego w związku z podjęciem odpowiedniej sumy z jego

rachunku jest nie do zaakceptowania w świetle art. 3851 k.c.

Wbrew stanowisku skarżącego określanie kursów w oparciu o rynek międzybankowy i po

ogłoszeniu kursów średnich przez NBP oraz ustalenie momentu w czasie, którego jest uwzględniana

wartość tego miernika, a także wskazanie czasu obowiązywania określonego notowania w tabeli

kursów ( § 6 ust. 1 w związku

z art. 9 ust. 2 oraz § 10 ust. 3 w zw. z art. 6 ust. 1 umowy), nie jest wystarczające. Postanowienia

umowy nie przewidywały bowiem, aby kurs CHF ustalony przez Bank pozostawał w określonej

relacji do aktualnego kursu tej waluty ukształtowanego przez rynek walutowy lub publikowanego

przez NBP. Marża kupna (sprzedaży) była zależna jedynie od Banku, a umowa w żaden sposób nie

określała sposobu jej ustalania.

Tego rodzaju klauzula – jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny - pozwalała zatem dowolnie

ustalać kryteria wyboru kursów walut a także wysokość marży, narażając kredytobiorcę na

nieograniczoną arbitralność decyzji Banku, bez możliwości zweryfikowania prawidłowości kursu

ustalonego przez Bank oraz wysokości marży za dokonanie transakcji kupna (sprzedaży) waluty, a

tym samym nie pozwalała na przewidzenie skutków umowy. Należy ją zatem kwalifikować, jako

zawierającą treść niedozwoloną, co wielokrotnie badając analogiczne zarzuty stwierdzał Sąd

Najwyższy, w zasługującym na podzielenie orzecznictwie (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 22

stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134;

z 8 września 2016 r., II CSK 750/15, niepubl; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, niepubl.; z 19

września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl.; z 24 października 2018 r.,

II CSK 632/17, niepubl.; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl.;

z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl.; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17,

OSP 2019, z. 12, poz. 115; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl.;

z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020 r., nr 7-8, poz. 64;

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/ 18, Glosa 2020, nr 4, s. 67 i n.; z 30 września

2020 r., I CSK 556/18, niepubl.; i z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).

II CSKP 1035/23

10

Taki sam pogląd został wypracowany w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej (dalej: „TSUE”) dotyczącym postanowień Dyrektywy. Podkreślono w nim, że treść

klauzuli umowy kredytu zawartej między przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i

sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest indeksowany, powinna na podstawie jasnych i

zrozumiałych kryteriów umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu

i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej,

stosowanego w celu obliczenia rat kredytu, w taki sposób by miał on możliwość w każdej chwili

samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę ( zob. m.in. wyrok z 18 listopada

2021 r., C – 212/20, M.P., B.P. przeciwko „A”).

Bez znaczenia jest przy tym to, w jaki sposób Bank rzeczywiście stosował abuzywne

postanowienia umowne, w szczególności czy przynosiły mu one nieuzasadnione korzyści i czy

opierał się na powszechnej i utrwalonej praktyce bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest

niedozwolone decydują okoliczności z chwili zawarcia umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2 oraz

orzecznictwo TSUE przytoczone w uzasadnieniu tej uchwały). Okoliczność zatem, że

uwarunkowania rynkowe ograniczały swobodę Banku w zakresie określania kursu waluty,

zapobiegając zasadniczym odstępstwom od kursów stosowanych w praktyce bankowej (kursu

średniego NBP), nie oznacza, iż sporne postanowienia były dozwolone. Nadal bowiem umożliwiały

Bankowi czerpanie korzyści, które w istocie nie miały żadnego uzasadnienia w świetle wyłącznie

waloryzacyjnego charakteru indeksacji do CHF, a których rozmiar zależał od jego decyzji i polityki

finansowej (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22, niepubl. oraz

postanowienie TSUE z 18 października 2023 r.,

C-117/23, Eurobank Bulgaria).

Sposób wykonywania umowy, w tym w kontekście korzystnych dla pozwanej różnic między

kredytami złotowymi a udzielanymi w walucie (CHF), stosowany przez powoda kurs rynkowy przy

rozliczeniach spłat, przyczyna zawarcia przez pozwaną umowy, interes Banku, który w relacji z

konsumentami stosował klauzule niedozwolone a także ekwiwalencja świadczeń spełnianych przez

konsumentów na podstawie klauzuli abuzywnej oraz świadczeń, które spełnialiby na podstawie

innej umowy zawartej z tym samym bankiem, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności.

Przesłankami stwierdzenia abuzywności klauzuli umownej są bowiem brak indywidualnego

uzgodnienia postanowienia umownego, jego sprzeczność z dobrymi obyczajami oraz rażące

naruszenie interesów konsumenta. Poza zakresem oceny pozostaje także czy konsumenci

faktycznie ponieśli straty w toku wykonywania umowy oraz czy mieli faktyczną alternatywę

pozwalającą na zawarcie umowy bez abuzywnych postanowień (zob. m.in. uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15 i z 20 czerwca 2018 r.,

III CZP 29/17 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu). Obowiązkowi

przedsiębiorcy, którego naruszenie może prowadzić do stwierdzenia abuzywności postanowienia

umownego nie odpowiada bowiem obowiązek konsumenta poczynienia wszystkich starań by

zapobiec powstaniu takiego skutku, wypaczałoby to bowiem istotę ochrony konsumenckiej (zob.

m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 4 lipca 2023 r., I CSK 3526/22 i orzecznictwo przytoczone

w jego uzasadnieniu).

II CSKP 1035/23

11

Przeciwne stanowisko nie jest możliwe do zaakceptowania ze względów konstrukcyjnych

oznaczałoby bowiem, że o tym czy postanowienie jest abuzywne można by dowiedzieć się dopiero

po wykonaniu umowy w całości, kiedy znany jest już ostateczny sposób korzystania z danego

postanowienia, co pozostawałoby

w sprzeczności z podstawowymi zasadami dotyczącymi sankcji dotykających wadliwych czynności

prawnych (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III

CZP 29/17 oraz orzecznictwo TSUE przytoczone w jej uzasadnieniu).

Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Apelacyjny prawidłowo zatem stwierdził, że

zastosowany w umowie łączącej strony mechanizm ustalania kursów waluty jest sprzeczny z

dobrymi obyczajami, narusza rażąco interesy pozwanej i równowagę stron, pozostawiając

kredytodawcy pole do arbitralnego działania i obarczając kredytobiorczynię nieprzewidywalnym

ryzykiem. Klauzule kursowe składając się na mechanizm indeksacji, są bowiem niejednoznaczne i

jako określające sposób oznaczenia kursu miarodajnego do przeliczenia walutowego nie poddają

się obiektywnej weryfikacji. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego nie budzi

wątpliwości, że możliwość dowolnego kształtowania przez Bank tabeli kursów była rażąco

niekorzystna dla pozwanej jako konsumentki.

Nie ma również podstaw do kwestionowania stanowiska Sądu Apelacyjnego odnośnie do

abuzywności klauzuli ryzyka walutowego. Sąd Apelacyjny nie negował dopuszczalności zawarcia

umowy kredytu indeksowanego do CHF, którego integralną częścią jest klauzula ryzyka

walutowego, lecz stwierdził jej abuzywność

w okolicznościach sprawy z uwagi na jej wprowadzenie do umowy z rażącym naruszeniem praw

pozwanej przez jej narażenie na nieograniczone ryzyko kursowe.

W tym kontekście dostrzeżenia wymaga, że okoliczność, iż każdy przeciętny, racjonalnie

działający konsument zdaje sobie sprawę ze zmienności kursu walutowego w czasie, nie może być

identyfikowane z akceptacją nieuczciwego postanowienia umownego pozwalającego na

nieograniczony wzrost zobowiązania bez jakiegokolwiek mechanizmu zabezpieczającego

konsumenta i w oderwaniu od jego zobowiązania istniejącego w dacie zawarcia umowy. Ryzyko

kursowe towarzyszące umowom kredytowym indeksowanym do waluty obcej zawieranym na

bardzo długi okres jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony kredytobiorca, to

jego decyzja podjęta w tym przedmiocie przez zaakceptowanie umowy musi być poprzedzona

wykonaniem obowiązków informacyjnych przez kredytodawcę.

Z wiążącej Sąd Najwyższy podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia nie wynika

natomiast, by Bank udzielił pozwanej informacji, która umożliwiłyby jej rozeznanie, jak duże jest

ryzyko wzrostu kursu CHF do PLN i w jakich proporcjach wzrost ten może nastąpić, uwzględniając

wieloletni okres związania stron umową.

W okolicznościach sprawy ograniczono się w istocie do odebrania od pozwanej formalnego

oświadczenia o ryzyku kursowym, eksponowania stabilności waluty indeksacji oraz jej atrakcyjności

w stosunku do kredytów złotowych.

Pozwana nie była zatem w stanie ocenić wysokości swojego zobowiązania,

a co za tym idzie ryzyka ekonomicznego związanego z zawarciem umowy w sytuacji silnej

II CSKP 1035/23

12

deprecjacji waluty krajowej w stosunku do CHF. W konsekwencji nie otrzymała wystarczającej

informacji o ryzyku walutowym, w sposób uzasadniający przyjęcie, że główne świadczenie zostało

sformułowane w sposób jednoznaczny. Okoliczności te przesądzają o braku transparentności

postanowień umownych dotyczących ryzyka walutowego, a skarżąca w toku postępowania nie

przedstawiła dowodów przeciwnych.

W odniesieniu do klauzul walutowych nie jest wystarczające – jak to miało miejsce w

okolicznościach sprawy - deklaratywne oświadczenie pozwanej, że została poinformowana o ryzyku

walutowym i akceptuje to ryzyko, a ciężar udowodnienia, że konsument otrzymał niezbędne

informacje spoczywa na przedsiębiorcy. Formalne poinformowanie o ryzyku walutowym nie jest

wystarczające do uznania, że klauzula określająca główne świadczenia stron została wyrażona jasno

i jednoznacznie. Prawidłowa informacja powinna uświadamiać konsumentowi, że ryzyko silnej

deprecjacji złotego jest trudne do oszacowania

w perspektywie długoterminowej i pozostaje realne. W konsekwencji nie może polegać na

upewnianiu konsumenta, że waluta indeksacji jest stabilna, a zagrożenia i ryzyka jedynie

hipotetyczne i nieprawdopodobne. Przeciwnie, prawidłowa informacja powinna uświadamiać

konsumentowi, że może dojść do sytuacji, w której rozmiar deprecjacji waluty indeksacji może

spowodować utratę jego zdolności do spłaty kredytu, z czym może się wiązać poważne ryzyko

utraty nieruchomości obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu.

Konieczne jest zatem przedstawienie mu nie tylko danych z okresu kiedy nie miały miejsca

zdarzenia powodujące istotne wahania kursu lecz także przedstawienie zagrożeń będących

wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących spowodować 100 – 200 % wzrost kursu waluty (zob.

m.in. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal

Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République;

z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt. przeciwko Teréz

Ilyés i Emilowi Kissowi; z 20 września 2017 r., C-186/16 R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca

Românească SA; oraz wyroki Sądu Najwyższego

z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22.; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 464/22, niepubl.).

Dostrzeżenia także wymaga, że wykładnia prawa unijnego dokonywana przez TSUE – w tym

także w zakresie dotyczącym spoczywającego na Banku obowiązku informacyjnego - ma charakter

deklaratywny i jest skuteczna ex tunc, znajduje zatem zastosowanie – poza sytuacjami, gdy

Trybunał zdecyduje się na ograniczenie skutków czasowych przyjmowanych przez siebie wykładni -

także do stosunków prawnych powstałych przed wydaniem wyroku (zob. m. in. wyroki z 8 kwietnia

1976 r., 43/75, Gabrielle Defrenne przeciwko Societe Anonyme Belge de Navigation Aerienne

Sabena, ECR 1976, s. 455 i z 6 marca 2007 r., C-292/04, Wienand Meilicke, Heidi Christa Weyde i

Marina Stöffler przeciwko Finanzamt Bonn-Innenstadt).

Nie zasługują na podzielenie także zarzuty skargi dotyczące stwierdzenia przez Sąd

Apelacyjny abuzywności całej klauzuli indeksacji bez dostatecznego uwzględnienia, że składa się a

nią klauzula kursowa i klauzula ryzyka walutowego. W aktualnym orzecznictwie TSUE rozróżnia się

abuzywność postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na walutę indeksacji

(klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego, dotyczących obciążenia konsumenta

II CSKP 1035/23

13

negatywnymi następstwami deprecjacji waluty krajowej, jako kompensata za korzystniejszą stopę

procentową (zob. m.in. wyroki z 20 września 2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca

Romaneascu; z 22 lutego

2018 r., C-119/17; i z 20 września 2018 r., C – 51/17, OTP Bank Nyrt. I in. przeciwko Terez Illyez i

in.).

Klauzula spreadowa i klauzula ryzyka walutowego w ramach przyjętego

w umowie mechanizmu indeksacji – są jednak ze sobą ściśle powiązane, co ma

istotne znaczenie z perspektywy możliwości utrzymania umowy w mocy wobec

stwierdzenia abuzywności przynajmniej jednej z tych klauzul. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśniono, że klauzula ryzyka walutowego nie może funkcjonować

bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań stron celem ustalenia

wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma racji bytu w umowie,

w której nie zastosowano mechanizmu indeksacji i wynikającej z niego narażenia

konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji stwierdzono, że klauzule

przeliczeniowe i klauzule ryzyka walutowego składające się na przyjęty w umowach

kredytowych mechanizm indeksacji - są ze sobą ściśle powiązane, a ich

rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym. Stwierdzenie zatem abuzywności klauzuli

przeliczeniowej prowadzi, w przypadku odmowy potwierdzenia przez konsumentów

niedozwolonych postanowień umowy, do jej upadku (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7;

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.;

z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.; z 26 stycznia 2023 r.,

II CSKP 722/22, niepubl.; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22, niepubl.;

i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, niepubl.).

Zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c., w związku z § 9 ust. 2 w związku

z § 6 ust. 1 oraz § 10 ust. 3 w zw. z § 6 ust. 1 umowy, a także w zw. z art. 3851 k.c. nie zasługiwał

zatem na uwzględnienie.

Możliwość uznania niedozwolonego charakteru postanowienia nie dotyczy

jednak postanowień określających główne świadczenia stron, jeżeli zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 385 1 § 1 zd. 2 k.c.). W aktualnym

orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd - który podziela skład

orzekający w niniejszej sprawie - że zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego

II CSKP 1035/23

14

do waluty obcej klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne

świadczenia stron (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r.,

III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r.,

I CSK 556/18; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl. oraz wyroki Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 3 października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak

przeciwko Raiffeisen Bank International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-

19, VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko

BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République). Odnoszą się one

bowiem bezpośrednio do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu

bankowego, a zatem do oddania i zwrotu sumy kredytowej, której wysokość wprost

kształtują. Również w orzecznictwie TSUE uznaje się, że klauzule ryzyka

walutowego, które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy (konsumenta) ryzykiem

zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu,

określają główne świadczenia stron (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;

z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl.,

a także wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko

Raiffeisen Bank International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB i inni

przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas

Personal Finance SA, Procureur de la République).

W konsekwencji zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c. w związku

z postanowieniami § 9 ust. 2 w związku z § 10 ust. 3 przez przyjęcie, że

postanowienia indeksacyjne zawarte w umowie kredytu stanowią świadczenie

główne umowy nie zasługiwał na uwzględnienie.

Nie ulega jednak wątpliwości, że klauzule składające się na mechanizm

indeksacji mogą być poddane badaniu, pod kątem abuzywności, skoro nie zostały

sformułowane jednoznacznie. Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Apelacyjny trafnie

przyjął, że klauzule indeksacyjne zawarte w umowie łączącej strony nie zostały

wyrażone w sposób jednoznaczny, a to otwiera dopuszczalność ich badania pod

kątem abuzywności (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Wymóg by warunek umowny był

wyrażony prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 Dyrektywy), obejmuje bowiem

nie tylko to by był on zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego (językowego)

II CSKP 1035/23

15

punktu widzenia, ale także by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne

działania mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek,

a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był

w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające

dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, które mogą być trudne do

udźwignięcia w przypadku spadku wartości waluty, w której otrzymuje

wynagrodzenie w stosunku do waluty obcej, w której kredyt został udzielony.

W konsekwencji – jak trafnie przyjął Sąd Apelacyjny klauzule składające się na mechanizm

indeksacji kredytu do CHF w umowie łączącej strony są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść pozwanej, która mogła udzielić następczo świadomej i

wolnej zgody na te postanowienia i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną.

Strony pozostają jednak związane umową w pozostałym zakresie, jeżeli jest to możliwe (zob.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna – z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Stanowisko powoda, że Dyrektywa i jej interpretacja przyjęta w orzecznictwie TSUE nie

powinna być w sprawie uwzględniana są chybione. Okoliczność, że Dyrektywa nie jest bezpośrednio

stosowana jest bez znaczenia, skoro jej właściwa implementacja powinna być oceniana z

uwzględnieniem jej celów i postanowień,

a zatem dorobku orzeczniczego TSUE, który musi być uwzględniony w ramach prounijnej wykładni

art. 3851 § 1 k.c. Zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 Dyrektywy nie zasługuje zatem także na

uwzględnienie.

Na podzielenie nie zasługują także dalsze zarzuty skargi dotyczące naruszenia prawa

materialnego skoncentrowane na kwestionowaniu stanowiska Sądu Apelacyjnego o niemożności

utrzymania umowy w mocy i przesłankowego stwierdzenia jej nieważności. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego jednolity jest bowiem pogląd – z którym koresponduje stanowisko przyjęte w

zaskarżonym orzeczeniu - że po wyeliminowaniu z umowy kredytu powiązanej z frankiem

szwajcarskim niedozwolonych postanowień określających wysokość należności obciążającej

kredytobiorcę z odwołaniem do kursu waluty obcej ustalanego jednostronnie przez bank,

utrzymanie umowy kredytu, w pozostałym zakresie nie jest możliwe, co dotyczy zarówno kredytów

indeksowanych jak i denominowanych

w walucie obcej (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, z 13 maja

2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22; z 26 stycznia 2023 r.,

II CSKP 722/22; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1753/22; z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22; z 24 maja 2024 r.,

II CSKP 1560/22; i z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

II CSKP 1035/23

16

Nie zasługuje na podzielenie stanowisko skarżącego, że w okolicznościach niniejszej sprawy

istniała możliwość zastąpienia przez Sąd Apelacyjny postanowień niedozwolonych innymi i tym

samym utrzymania umowy w mocy. Skarżący nie uwzględnia w tym zakresie wynikających z prawa

unijnego warunków dopuszczalności substytucji klauzuli abuzywnej zgodnie z którymi, jest to

możliwe tylko wtedy, gdyby brak zastąpienia narażał konsumenta, przez upadek umowy

w całości, na szczególnie niekorzystne skutki, przy czym decydujące jest w tym przedmiocie zdanie

konsumenta (zob. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Árpád Kásler, Hajnalka Káslerné

Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt,

z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank

International AG; z 8 września 2022 r., C -80/21, C-81/21 i C-82/21, D.B.P., i z 16 marca 2023 r., C-

6/22, M.B.,U.B., M.B. przeciwko X S.A.,

z 12 października 2023 r., C-645/22, II CSKP 545/23 R.A. i in. przeciwko Luminor Bank AS oraz

postanowienie z dnia 17 listopada 2021 r., C-655/20, Marc Gómez del Moral Guasch przeciwko

Bankia SA).

Wynika to z faktu, że substytucja niedozwolonego postanowienia umownego jest

dopuszczalna wtedy, gdy służy ochronie interesów konsumenta, a nie przedsiębiorcy. Ponadto

opiera się ona na założeniu, że konsument, po udzieleniu mu koniecznych informacji o

konsekwencjach abuzywności klauzuli i upadku umowy, jest w największym stopniu powołany do

tego, aby ocenić, czy upadek umowy jest dla niego niekorzystny, czy też nie, a jego wola w tej

materii powinna być respektowana i nie powinna być zastępowana decyzją sądu, chociażby sąd

oceniał sytuację konsumenta odmiennie (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 i z 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalony jest także pogląd, że

w przypadku, gdy eliminacja niedozwolonych postanowień umownych – takich jakie wystąpiły w

umowie łączącej strony - doprowadzi do takiej deformacji umowy, że na podstawie pozostałej jej

treści nie da się odtworzyć praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, że strony są związane

pozostałą częścią umowy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 i z 24

października 2018 r.,

II CSK 632/17). Umowa będzie dotknięta nieważnością, gdy bez abuzywnych postanowień jej

obowiązywanie nie jest możliwe w świetle prawa krajowego i nie zaszły przesłanki umożliwiające

zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument postanowień abuzywnych nie potwierdził, nie

udzielając następczo świadomej

i wolnej zgody na te klauzule i tym samym odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą

wsteczną (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z

16 września 2021 r., I CSKP 166/21). Pozwana zgody takiej nie udzieliła domagając się

konsekwentnie stwierdzenia upadku umowy.

W razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego i klauzul

przeliczeniowych utrzymanie umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia.

Unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby bowiem nie tylko do zniesienia

II CSKP 1035/23

17

mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio

– do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją

kredytu do waluty (zob. m.in. uchwała składu siedmi