SN uchylił postanowienie o służebności przesyłu. Sprawa wraca do Szczecina

Sąd Rejonowy Szczecin-Centrum w Szczecinie postanowieniem

z dnia 23 czerwca 2020 r. ustanowił na rzecz uczestnika P. S.A. w K. na

II CSKP 1042/23

2

nieruchomościach gruntowych […] służebność przesyłu […]. Tytułem

jednorazowego wynagrodzenia za ustanowienie tej służebności zasądził od

uczestniczki na rzecz wnioskodawczyni kwotę 153 200,00 zł, oddalił wnioski

uczestników postępowania w pozostałej części i orzekł o kosztach postepowania.

Sąd ten ustalił, że przez nieruchomości stanowiące własność

wnioskodawczyni przebiega - należąca do uczestniczki postępowania

– napowietrzna linia elektroenergetyczne wysokiego napięcia […]. Grunty te

wnioskodawczyni nabyła w czasie, kiedy urządzenia przesyłowe były już na nich

posadowione […] […]

W związku ze stanowiskiem zajętym w sprawie przez uczestniczkę

postępowania, negującym możliwość ustanowienia służebności przesyłu wobec

przysługiwania jej tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości wnioskodawcy

w zakresie odpowiadającym treści takiej służebności, […]

[…]

Sąd Rejonowy uznał, że – w świetle powyższych ustaleń faktycznych – nie

było podstaw do przyjęcia, że uczestniczka nabyła przez zasiedzenie służebność

o treści odpowiadającej służebności przesyłu. W dniu […] poprzednika prawnego

uczestniczki (przedsiębiorstwa państwowego) nie można było uznać za

samoistnego posiadacza nieruchomości obejmujących działki […] w zakresie

odpowiadającym treści służebności gruntowej z uwagi na treść obowiązującego

wówczas

art.

128

k.c.,

statuującego

zasadę

tzw. jednolitej własności państwowej. […] Uczestniczka nie przedstawiła

dokumentów, z których wynikałoby, że jej poprzednik prawny uzyskał zgodę

właścicieli nieruchomości lub też zastępującą taką zgodę decyzję administracyjną

wydaną na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z 1958 r. o zasadach i trybie

wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. Nr 17, poz. 70 z 1958 z zm.); w chwili objęcia

w posiadanie służebności przedsiębiorstwo państwowe pozostawało się zatem w

złej wierze. W konsekwencji do oceny upływu terminu zasiedzenia należało

zastosować dłuższy termin, liczący -przed 1 października 1990 r. - 20 lat, zaś po tej

dacie termin 30-letni.. […] Bieg tego terminu został jednak przerwany w następstwie

złożenia przez S. […] wniosku o zawezwanie uczestniczki do próby ugodowej w

II CSKP 1042/23

3

sprawie ustanowienia służebności dotyczącej

nieruchomości

będących

przedmiotem niniejszego postępowania.

W ocenie Sądu Rejonowego, spełnione zostały przesłanki ustanowienia

służebności przesyłu przewidziane w art. 3051 i art. 3052 k.c. Przebiegające przez

nieruchomości wnioskodawczyni linie energetyczne są urządzeniami, o których

mowa w art. 49 § 1 k.c. i stanowią własność uczestniczki a wnioskodawczyni

odmówiła zawarcia umowy o ustanowienie tej służebności. Jednorazowe

wynagrodzenie za ustanowienie tej służebności w kwocie 153 200,00 zł uwzględnia

w odpowiednim stopniu uszczerbek będący następstwem tego obciążenia; dalej

idące w tym zakresie żądanie wnioskodawczyni nie zasługiwało na uwzględnienie.

Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem zaskarżonym skargą

kasacyjną oddalił apelację uczestniczki od postanowienia Sądu Rejonowego,

aprobując przyjęte za podstawę tego orzeczenia ustalenia faktyczne i ich ocenę

prawną.

W skardze kasacyjnej, zmierzającej do podważenia postanowienia Sądu

Okręgowego w całości, uczestniczka wniosła o uchylenie tego orzeczenia

i uwzględnienie wniesionej przez nią apelacji przez oddalenie wniosku, ewentualnie

o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu

do ponownego rozpoznania. Powołując się na podstawę kasacyjną określoną

w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c., zarzuciła naruszenie: art. 7, art. 6, art. 292 i art. 172 k.c.

przez ich niewłaściwe zastosowanie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej zmierzały do podważenia

dokonanej przez Sądy obu instancji oceny zarzutu zasiedzenia służebności

gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, podniesionego przez

skarżącą w celu wykazania braku podstaw do uwzględnienia wniosku

o ustanowienie takiej służebności.

Sąd Okręgowy nie miał wątpliwości co do możliwości nabycia w drodze

zasiedzenia przez przedsiębiorstwo przesyłowe przed wejściem w życie z dniem

3 sierpnia 2008 r. przepisów regulujących służebność przesyłu (art. 3051 – 3054 k.c)

służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu. Założenie to

II CSKP 1042/23

4

– świetle dotychczasowego orzecznictwa Sądu Najwyższego - należało uznać za

trafne.

W uchwale z 17 stycznia 2003 r., III CZP 79/02 (OSNC 2003, Nr 11,

poz. 142) Sąd Najwyższy uznał, że okoliczność, iż nieruchomość władnąca

wchodzi w skład przedsiębiorstwa energetycznego, sama przez się nie wyklucza

możliwości zrealizowania przez strony umowy o ustanowienie służebności

gruntowej celu określonego w art. 285 § 2 k.c., tj. zwiększenie użyteczności

nieruchomości władnącej lub jej oznaczonej części. Strony każdej z zawartych

umów o ustanowienie służebności nie mogły regulować treści tych umów na

podstawie kryteriów innych niż ustawowe. Skoro przedsiębiorstwo stanowi

zorganizowany zespół składników, to zwiększenie jego użyteczności jako całości

pośrednio obejmuje również wszystkie jego składniki, nie wyłączając nieruchomości

wchodzących w skład przedsiębiorstwa. Pogląd ten został zaaprobowany przez

Sąd Najwyższy w wyroku z 11 marca 2005, II CK 489/04, nie publ.;

postanowieniach: z 25 stycznia 2006 r., I CSK 11/05; z 8 września 2006 r.,

II CSK 112/06, z 4 października 2006 r., II CSK 119/06; z 10 lipca 2008 r.,

III CK 73/08; z 5 czerwca 2009 r., I CSK 392/08; z 16 września 2009 r.,

II CSK 103/09 – nie publ.; z 23 września 2010 r., III CSK 319/09, (OSNC-ZD 2011,

Nr B, poz. 36) oraz w uchwałach: z 7 października 2008 r., III CZP 89/08, nie publ.

i z 22 października 2009 r., III CZP 70/09, OSNC 2010, Nr 5, poz. 64).

Z kolei w uchwale z 22 maja 2013 r., III CZP 18/13 (OSNC 2014, Nr 2,

poz. 11) Sąd Najwyższy nie tylko opowiedział się za przytoczonym poglądem, ale

wyraził również zapatrywanie, że okres występowania na nieruchomości stanu

faktycznego odpowiadającego treści służebności przesyłu przed dniem wejścia

w życie art. 3051-3054 k.c. podlega doliczeniu do czasu posiadania wymaganego

do zasiedzenia tej służebności. W uzasadnieniu wskazał, że konstrukcja prawna

tych przepisów została ukształtowana z jednoznaczną intencją potwierdzenia

dotychczasowej praktyki orzeczniczej, która konsekwentnie przyjmowała możliwość

ustanowienia na nieruchomości służebności gruntowej, pozwalającej na korzystanie

ze znajdujących się na niej urządzeń przesyłowych przez przedsiębiorcę

wykorzystującego je w swojej działalności gospodarczej. Beneficjentem służebności

odpowiadającej treścią służebności przesyłu - podobnie jak w obecnym stanie

II CSKP 1042/23

5

prawnym - mógł być zatem jedynie przedsiębiorca, a prawo to wchodziło w skład

prowadzonego przez niego przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym.

Zamiarem ustawodawcy było w istocie potwierdzenie i uporządkowanie

wcześniejszego orzecznictwa, nie zaś wprowadzanie nowego rodzaju prawa

rzeczowego. Podobne stanowisko Sąd Najwyższy wyraził w uchwale z 27 czerwca

2013 r., III CZP 31/13 (OSNC 2014, Nr 2, poz. 11) oraz kolejnych licznych

postanowieniach (m.in. z: z 13 kwietnia 2017 r., I CSK 261/16; z 27 maja 2015 r.,

II CSK 642/14; z 24 sierpnia 2018 r., II CSK 190/18, z 12 września 2018 r.,

II CSK 876/16; z 9 listopada 2018 r., V CSK 502/17; z 28 maja 2019 r.,

II CSK 593/18; z 8 marca 2023 r., I CSK 4568/22; z 30 czerwca 2023 r.,

I CSK 3108/22; z 8 listopada 2024 r. oraz z 15 lipca 2025 r., I CSK 1030/24 - nie

publ.).

Stanowisko Sądu Najwyższego przyjmujące rozwiązanie dopuszczające

stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej

służebności przesyłu nie spotkało się z powszechną aprobatą. Pojawiły się

wypowiedzi zmierzające do jego podważenia (np. m.in. postanowienia Sądu

Najwyższego: z 14 października 2021 r., V CSKP 69/21, nie publ.; z 24 lutego

2023 r., III CZP 108/22, OSNC 2023, Nr 11, poz. 108 i z 4 grudnia 2024 r.,

II CSKP 1920/22, nie publ.), jednak - w świetle uchwały składu połączonych Izb

Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 23 stycznia 2020 r.,

BSA I-4110-1/20 (OSNC 2020, Nr 4, poz. 34), wyroku Europejskiego Trybunału

Praw Człowieka z 3 lutego 2022 r., skarga nr 1469/20, Advance Pharma przeciwko

Polsce oraz wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 7 listopada

2024 r., C-326/23, ECLI:EU:2024:94 - nie można im przypisać waloru orzeczeń

sądu ustanowionego ustawą. Z kolei wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie

P 10/16, zapadły 2 grudnia 2025 r., a więc po wydaniu postanowienia

zaskarżonego skargą kasacyjną - uznający odczytywanie art. 292 k.c. jako

umożliwiającego nabycie przez przedsiębiorcę przesyłowego lub Skarb Państwa

przed wejściem w życie art. 3051-3054 k.c. w drodze zasiedzenia służebności

gruntowej odpowiadającej treścią służebności przesyłu za niezgodne z art. 21 ust. 1,

art. 64 ust. 2 i 3 w związku z art. 31 ust. 3 oraz art. 2 Konstytucji RP – nie został

opublikowany, gdyż w składzie orzekającym zasiadali sędziowie powołani

II CSKP 1042/23

6

nieprawidłowo na miejsca obsadzone wcześniej (zob. wyrok Europejskiego

Trybunału Praw Człowieka z 7 maja 2021 r., skarga nr 4907/18, Xero Flor

przeciwko Polsce oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

z 18 grudnia 2025 r., ECLI:EU:C:2025:975); nie wywołał on skutków

przewidzianych w art. 191 ust. 1 Konstytucji RP.

Należy podkreślić, że pogląd ugruntowany w dominującej obecnie linii

orzeczniczej Sądu Najwyższego, dotyczącej możliwości zasiedzenia przed dniem

3 sierpnia 2008 r. służebności gruntowej odpowiadającej treścią służebności

przesyłu, zostało wypracowany po rozważeniu również argumentów mogących

poddawać w wątpliwość zasadność takiej oceny, przede wszystkim z perspektywy

przepisów Konstytucji RP przewidujących zasadę ochrony zaufania jednostki do

państwa, gwarantujących ochronę prawa własności i dopuszczalność jej

ograniczenia tylko na postawie ustawowej z zachowaniem wymogu

proporcjonalności oraz zasady niedziałania prawa wstecz (zob. m.in. uzasadnienia

uchwały w sprawie III CZP 18/13 oraz postanowień w sprawach II CSKP 2308/22

i II CSK 876/16). Nie kwestionując wagi tych zastrzeżeń, a nawet

– z dogmatycznego punktu widzenia – ich zasadności, można wskazać argumenty

przemawiające za utrzymaniem dotychczasowej utrwalonej i dominującej linii

orzecznictwa – przede wszystkim wzgląd na stabilność i przewidywalność prawa,

obejmującą wykształconą orzecznictwie na podstawie art. 292 w związku

z art. 285 § 1 i 2 k.c. normę prawa o określonej treści, uwzgledniającej interes

społeczny o doniosłym znaczeniu, a także konsekwencje prawne odejścia od tej

linii.

Sąd Okręgowy, wychodząc – jak już wskazano – z prawidłowego założenia,

dopuszczającego możliwość zasiedzenie służebności gruntowej odpowiadającej

treścią służebności przesyłu, uznał zarzut podniesiony w tym zakresie przez

uczestniczkę za bezzasadny, co – w jego cenie – stanowiło wystarczającą

przesłankę do uwzględnienia żądania ustanowienia służebności przesyłu.

Podniesionym w skardze kasacyjnej zarzutom, zmierzającym do podważenia

powyższej oceny, nie można odmówić słuszności.

II CSKP 1042/23

7

Uczestniczka, odnosząc się do żądania wnioskodawczyni, podniosła, że jest

ono bezzasadne, gdyż przysługuje jej tytuł prawny do korzystania z nieruchomości

objętych wnioskiem, odpowiadający treścią służebności przesyłu. Powołała się przy

tym na decyzję (zezwolenie na budowę) wydaną […] na podstawie art. 35 ust 1 i 2

ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości

((jedn. tekst: Dz. U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.; dalej: „u.z.t.w.n.”). Dodatkowo

wskazała na spełnienie przesłanek uzasadniających stwierdzenie na jej rzecz

zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu.

Sądy obu instancji, odnotowując przytoczone stanowisko uczestniczki

postępowania wobec żądania wniosku, skoncentrowały swoją uwagę na jednym

tylko jego elemencie – zarzucie zasiedzenia. Nie dostrzegły przy tym, że podlegał

on ewentualnemu rozważeniu po negatywnym przesądzeniu kwestii uprawnienia

uczestniczki do korzystania z nieruchomości wnioskodawczyni w zakresie

określonym w powołanej przez nią decyzji.

Zgodnie z art. 35 u.z.t.w.n., organy administracji państwowej, instytucje

i przedsiębiorstwa państwowe mogą za zezwoleniem naczelnika gminy

- a w miastach prezydenta lub naczelnika miasta (dzielnicy), zakładać

i przeprowadzać na nieruchomościach - zgodnie z zatwierdzoną lokalizacją

szczegółową - ciągi drenażowe, przewody służące do przesyłania płynów, pary,

gazów, elektryczności oraz urządzenia techniczne łączności i sygnalizacji, a także

inne podziemne lub nadziemne urządzenia techniczne niezbędne do korzystania

z tych przewodów i urządzeń (ust. 1); osobom zaś upoważnionym przez właściwy

organ, instytucję lub przedsiębiorstwo państwowe przysługuje prawo dostępu do

tych przewodów i urządzeń w celu wykonywania czynności związanych z ich

konserwacją (ust. 2).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że decyzja wydana na

podstawie art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. jest tytułem prawnym dla przedsiębiorcy

przesyłowego do stałego korzystania z wymienionej w niej nieruchomości, gdyż

sprawia, że jej właściciel ma obowiązek znoszenia stanu faktycznego

ukształtowanego przebiegiem urządzeń przez strefę, w której było lub mogło być

wykonywane jego prawo (zob. wyroki: z 8 czerwca 2005 r., VCK 679/04

II CSKP 1042/23

8

i VCK 380/04; z 9 stycznia 2008 r., II CSK 432/07; z 21 stycznia 2009 r.,

II CSK 394/08 - nie publ. oraz uchwały: z 10 listopada 2005 r., III CZP 80/05,

OSNC 2006, Nr 9, poz.146; z 20 stycznia 2010 r., III CZP 116/09, OSNC-ZD 2010,

Nr 3, poz.92; składu siedmiu sędziów z 8 kwietnia 2014 r., III CZP 87/13,

OSNC 2014, Nr 7-8, poz.68). W tym ostatnim orzeczeniu podkreślono, że trwałość

skutków decyzji wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. (w późniejszym

okresie - na podstawie art. 70 ust. 1 ustawy o gospodarce gruntami

i wywłaszczaniu nieruchomości i art. 124 ust. 1 stawy o gospodarce

nieruchomościami) w postaci ograniczenia prawa własności nieruchomości

w konkretny sposób oznacza, że dotyczą one nie tylko tej osoby, która była

właścicielem nieruchomości w chwili prowadzenia postępowania administracyjnego

zakończonego wydaniem decyzji, lecz każdego kolejnego jej właściciela. Na

uprawnienia zaś w stosunku do wywłaszczonej w ten sposób nieruchomości może

się powoływać nie tylko przedsiębiorca wykorzystujący urządzenia przesyłowe,

który instalował je w związku z wydaniem decyzji, ale każdy kolejny, który uzyskał

do tych urządzeń tytuł i w związku z tym jest odpowiedzialny za ich utrzymanie

i eksploatację. W konsekwencji Sąd Najwyższy przyjął, że wykonywanie uprawnień

w zakresie wynikającym z decyzji wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 i 2 ustawy

z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości

(jedn. tekst: Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64 ze zm.), stanowiącej tytuł prawny do ich

wykonywania, nie prowadzi do nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej

odpowiadającej treści służebności przesyłu.

Sąd Rejonowy w uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia wskazał, że Z. w S.

przystępując do budowy linii wysokiego napięcia, której dotyczył wniosek,

dysponował decyzją pozwoleniem na budowę […] wydaną na podstawie art. 35

u.z.t.w.n.; nie doprecyzował jednak, których nieruchomości decyzja ta dotyczyła.

Wskazał przy tym, że ustaleń w sprawie dokonał m.in. na podstawie dokumentów,

uznając je za wiarygodne, choć nie wszystkie z nich zostały – z przyczyn

obiektywnych

–

uwierzytelnione.

W dalszej części pisemnych motywów stwierdził natomiast, że uczestniczka nie

przedstawiła jakichkolwiek dowodów (np. decyzji wydanej na podstawie art. 35

ust. 1 u.z.t.w.n.) wskazujących na to, że w momencie wejścia w posiadanie

II CSKP 1042/23

9

służebności przedsiębiorstwo państwowe będące poprzednikiem prawnym

uczestniczki pozostawało w dobrej wierze. Trudno dociec, czy konstatacja ta była

wyrazem oceny, że decyzja taka nie może przesądzać dobrej wiary posiadacza

służebności, czy też stanowiła stwierdzenie, że nie została ona jednak wydana lub

z jej treści nie wynikają uprawnienia wywodzone przez skarżącą. Tymczasem

kwestia ta – jak już wskazano – ma w sprawie pierwszorzędne znaczenie. Ocena

zasadności wniosku wymaga jednoznacznego ustalenia, czy uczestniczka istotnie

legitymowała się decyzją wydaną podstawie art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. o treści

adekwatnej do obranej w sprawie linii obrony oraz rozważenia wynikających z tego

konsekwencji prawnych, a dopiero w dalszej kolejności – w razie negatywnego

przesądzenia tej kwestii – dokonania oceny podniesionego zarzutu zasiedzenia.

Wydanie decyzji na podstawie art. 35 u.z.t.w.n. powodowało trwałe

ograniczenie właściciela nieruchomości w przysługującym mu prawie własności;

musiał on bezterminowo godzić się na zainstalowanie urządzeń przedsiębiorcy

przesyłowego na swojej nieruchomości, trwanie tych urządzeń na jego gruncie

i podejmowanie przez przedsiębiorcę koniecznych czynności technicznych w celu

utrzymania urządzeń w stanie zdatnym do zaspokojenia potrzeb społecznych.

Ograniczenia te ujawniły się niewątpliwie już wtedy, gdy przedsiębiorca zajął

oznaczoną część tej nieruchomości i rozpoczął prace związane z wznoszeniem

urządzeń służących do przesyłania energii elektrycznej, a nie dopiero z chwilą

przyjęcia ich do eksploatacji. Ustalenie stanu prawnego nieruchomości na ten

ostatni moment – do czego ograniczył się Sąd Okręgowy - mogą zatem być

niemiarodajne zarówno dla oceny skutków decyzji wydanej na podstawie art. 35

u.z.t.w.n., jak i ewentualnie zarzutu zasiedzenia.

Reasumując należało stwierdzić, że Sąd Okręgowy zaaprobował ocenę

wniosku dokonaną przez Sąd Rejonowy z pominięciem istotnej przesłanki mogącej

stanowić przeszkodę do jego uwzględnienia, co nie pozwoliło skutecznie odeprzeć

zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 orzekł, jak

w sentencji.

Władysław Pawlak

Grzegorz Misiurek

Agnieszka Piotrowska

II CSKP 1042/23

10

(A.T.)

[a.ł]