Sąd Najwyższy oddalił skargę banku w sporze o kredyt frankowy z 2008 roku

II CSKP 1130/23

2

Wyrokiem z 26 kwietnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Olsztynie zasądził od Banku

spółki akcyjnej w W. na rzecz C.P. i E.P. 157 132,38 zł z bliżej określonymi

odsetkami, oddalił powództwo w pozostałej części; umorzył postępowanie co do

żądania ustalenia nieważności umowy oraz orzekł o kosztach postępowania.

W ocenie Sądu pierwszej instancji postanowienia łączącej strony umowy

kredytu dotyczące przeliczenia CFH na PLN i odwrotnie miały charakter

niedozwolony w rozumieniu art. 3851 k.c., a w związku z tym nie wiązały powodów.

Wyeliminowanie wskazanych postanowień z umowy, przy zachowaniu postanowień

dotyczących określenia kwoty kredytu w CHF, oznacza niemożliwość przeliczeń,

podczas gdy powodowie w terminach płatności kolejnych rat powinni je spłacać

w PLN. Nie ma przy tym możliwości zastosowania w miejsce wyeliminowanych

postanowień żadnego innego kursu waluty. Nie jest możliwe zastąpienie

postanowienia niedozwolonego przez odwołanie się do norm ogólnych prawa

cywilnego, niemających charakteru dyspozytywnego, gdyż spowodowałoby to

interwencję mogącą wpłynąć na równowagę interesów zamierzoną przez strony,

powodując nadmierne ograniczenie swobody zawierania umów.

Zdaniem Sądu Okręgowego brak możliwości stosowania norm o charakterze

ogólnym nie pozwala na sięgnięcie do domniemanej woli stron lub utrwalonych

zwyczajów (art. 65 i art. 56 k.c.). Nie jest też możliwe uzupełnienie umowy przez

zastąpienie kursu bankowego kursem określonym art. 358 § 2 k.c.,

nieobowiązującym jeszcze w czasie zawarcia umowy. Ponadto przepis ten

normatywnie nie przystaje wprost do sytuacji, jaka występuje w sprawie. Nie można

go zastosować też w drodze analogii, byłoby to bowiem niekorzystne z punktu

widzenia konsumenta.

Sąd pierwszej instancji przyjął, że niemożliwość jednoznacznego określenia

kwoty kredytu w PLN oznacza w konsekwencji brak jednego z przedmiotowo

istotnych elementów umowy kredytu wskazanych w art. 69 pr. bank., co wprost

przekłada się na jej treściową, nieusuwalną niezgodność z tym przepisem i tym

samym sprzeczność z prawem i nieważność w rozumieniu art. 58 k.c.

Sąd Okręgowy wskazał, że nie jest prawdą, iż powodowie od początku mogli

spłacać kredyt bezpośrednio w CHF. Takiej możliwości przed zawarciem umowy

II CSKP 1130/23

3

w ogóle nie przedstawiano, co oznacza wprost, że nie było próby indywidualnych

uzgodnień w tym zakresie. Niemożliwe zresztą było rozpoczęcie spłaty na podstawie

samodzielnej decyzji powodów, a to choćby z uwagi na rygorystyczną treść § 52,

przewidującego m.in. dla skutecznej zmiany umowy dochowanie wyłącznie formy

pisemnej. Zgodnie zaś z § 25 umowy jedynie zmiana numeru rachunku do spłaty nie

wymagała zmiany umowy. Zmiany umowy wymagała natomiast zmiana np. rodzaju

rachunku i faktycznego sposobu i waluty spłaty.

Sąd pierwszej instancji po ustaleniu, że powodowie na rzecz banku uiścili

281 894,80 zł., a pozwany na rzecz powodów wypłacił 124 762,42 zł., zasądził

różnicę między tymi kwotami, odwołując się do teorii salda. W pozostałej części

powództwo o zapłatę oddalił, umarzając jednocześnie postępowanie w zakresie

cofniętej części powództwa co do nieważności.

Apelację od wyroku Sądu Okręgowego wniosły obie strony.

Wyrokiem z 10 czerwca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku zmienił wyrok

Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził na rzecz powodów solidarnie

262 119,06 zł. z bliżej określonymi ustawowymi odsetkami za jednoczesną zapłatą

przez powodów solidarnie na rzecz pozwanego 124 762,47 złotych i oddalił

powództwo w pozostałej części w zakresie odsetek, oddalił apelację powodów

i apelację pozwanego w pozostałym zakresie oraz orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego.

Sąd drugiej instancji uznał, że apelacja powodów okazała się zasadna niemal

w całości; nie zasługiwała na uwzględnienie jedynie w zakresie części roszczenia

odsetkowego. Natomiast apelacja pozwanego została uwzględniona tylko w zakresie

zgłoszonego zarzutu zatrzymania.

Sąd Apelacyjny podzielił i przyjął za własne ustalenia faktyczne poczynione

przez Sąd pierwszej instancji. Zaaprobował konstatację tego Sądu, że zawarta

między stronami umowa jest nieważna.

Sąd Apelacyjny przypomniał, że w § 2 umowy z 22 stycznia 2008 r, pozwany

zobowiązał się postawić do dyspozycji powodów kredyt w kwocie 56 339.34 CHF

z przeznaczeniem na nabycie lokalu mieszkalnego i finansowanie kosztów

transakcji. Z kolei zgodnie z § 4 ust. 2 części ogólnej umowy w przypadku wypłaty

kredytu lub transzy kredytu w walucie polskiej stosuje się kurs kupna dla dewiz

II CSKP 1130/23

4

obowiązujący u pozwanego w dniu realizacji zlecenia płatniczego według aktualnej

tabeli kursów. Wypłata kredytu w walucie wymienialnej mogła nastąpić wyłącznie

w przypadku finansowania zobowiązań kredytobiorcy poza granicami RP oraz

w przypadku zaciągnięcia kredytu na spłatę kredytu walutowego, zaś w walucie

polskiej w przypadku finansowania zobowiązań w RP. W przypadku dokonywania

spłat kredytu ze środków z rachunku ROR, środki miały być pobierane w walucie

polskiej w wysokości stanowiącej równowartość kredytu lub raty spłaty kredytu

w walucie wymiennej, w której udzielony był kredyt, przy zastosowaniu kursu

sprzedaży dla dewiz, obowiązującego w banku w dniu, w którym następowała spłata,

według aktualnej tabeli kursów (§ 22 ust. 2 pkt 1 części ogólnej umowy kredytu).

Powyższe postanowienia oznaczają, zdaniem Sądu odwoławczego, że choć

kwota kredytu została wyrażona w CHF, to pozwany zobowiązał się wydać powodom

jej równowartość w PLN. Podobna operacja następowała również w celu określenia

wysokości spłacanych rat kredytowych. Tak skonstruowana umowa kredytu

denominowanego mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego,

stanowi jej możliwy wariant (art. 3531 k.c. w zw. z art. 69 pr.bank) i nie jest odrębnym

typem umowy bankowej. Zarówno kredyty denominowane, jak i indeksowane do

kursu waluty obcej, są kredytami w walucie polskiej.

Sąd drugiej instancji wskazał, że o ile sama zasadnicza konstrukcja prawna

kredytu złotówkowego denominowanego nie naruszała powszechnie

obowiązujących przepisów prawa, o tyle już wskazane postanowienia umowy były

nieprecyzyjne i nie odpowiadały wymogom art. 69 pr. bank. w brzmieniu

obowiązującym w dacie zawierania umowy, według którego umowa powinna

określać kwotę kredytu. Przy takiej treści umowy kwota kredytu nie była znana

stronom umowy w chwili jej podpisywania.

Zdaniem Sądu drugiej instancji mechanizmy przeliczeniowe, które dotyczyły

wypłaty kredytu i zasad jego spłaty, muszą być ocenione jako abuzywne. Sąd ten

podkreślił, że oceny abuzywności dokonuje się na datę dokonania czynności.

Okoliczności, które zaistniały po zawarciu umowy oraz praktyka ustalania kursów

walut dla potrzeb wykonywania umowy, nie mają znaczenia dla oceny abuzywności

postanowień.

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, że zakwestionowane

II CSKP 1130/23

5

postanowienia umowy kredytowej, które wprowadziły ryzyko kursowe, dotyczyły

świadczenia głównego stron. Zauważył jednak, że postanowienia takie podlegają

badaniu pod kątem abuzywności, o ile zostały sformułowane w sposób

niejednoznaczny (art. 3851 § 1 k.c.).

Analizując postanowienia umowy na datę jej zawarcia, Sąd Apelacyjny

zauważył, że abuzywność spornych regulacji przejawia się w tym, że zawarte w nich

klauzule w ogóle nie odwoływały się do jakichkolwiek obiektywnych wskaźników, lecz

pozwalały wyłącznie bankowi na określenie miernika wartości według jego woli. Na

mocy omawianych postanowień to pozwany mógł jednostronnie i arbitralnie, a przy

tym w sposób wiążący, modyfikować wskaźnik, według którego obliczana była

wysokość zobowiązania kredytobiorcy, a tym samym mógł wpływać na wysokość

świadczenia powodów. Ponadto o abuzywności tych postanowień świadczy,

zdaniem Sądu drugiej instancji, ich nietransparentność. Są one nieprzejrzyste,

nieczytelne i niezrozumiałe, a rozmieszczenie ich w różnych częściach umowy

(część ogólna i część szczególna) tylko potęguje ich niejednoznaczność. Umowa

kredytu nie przedstawia w sposób przejrzysty konkretnych działań mechanizmu

wymiany waluty obcej, tak by klient banku był w stanie samodzielnie oszacować,

w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z umowy

konsekwencje ekonomiczne. W szczególności nie znał sposobu, w jaki bank

kształtował kurs CHF, zwiększając go bądź zmniejszając według swego uznania.

Umowa nie dawała mu też żadnego instrumentu pozwalającego bronić się przed

decyzjami banku w zakresie wyznaczanego kursu CHF.

Sąd Apelacyjny zauważył, że postanowienia umowy kredytu nie przewidują

wymogu, aby wysokość kursu ustalanego przez bank pozostawała w określonej

relacji do aktualnego kursu CHF ukształtowanego przez rynek walutowy lub na

przykład kursu średniego publikowanego przez Narodowy Bank Polski. Oznacza to,

że pozwanemu pozostawiona została całkowita dowolność i uznaniowość w zakresie

wyboru kryteriów ustalania kursu CHF w swoich tabelach kursowych, a przez to

kształtowania wysokości zobowiązania powodów. Powodowie na skutek

zastosowanych przez bank mechanizmów ustalania kursu kupna i sprzedaży CHF

zostali obciążeni de facto ukrytą prowizją o niesprecyzowanej i zależnej jedynie od

woli banku wysokości.

II CSKP 1130/23

6

Oceny abuzywności omawianych postanowień umownych nie zmienia,

zdaniem Sądu odwoławczego, fakt, że tabela kursów była stosowana przez bank

także na potrzeby innych transakcji walutowych. Poza tym, okoliczności dotyczące

wykonywania umowy i tego, w jaki konkretnie sposób bank ustalał kursy, nie są

istotne, gdyż oceny umowy należy dokonywać na datę jej zawarcia.

Sąd Apelacyjny podzielił także stanowisko Sądu Okręgowego, który uznał, że

powodowie przed zawarciem spornej umowy nie zostali poinformowani o ryzyku

kursowym w sposób wystarczający, tj. taki, który mógłby uzasadniać ocenę, iż

główne świadczenie zostało sformułowane w sposób jednoznaczny w rozumieniu art.

3851 § 1 k.c. Sąd ten zwrócił uwagę, że abuzywności postanowień umownych nie

należy łączyć z samym tylko włączeniem do umowy stron ryzyka kursowego, lecz

z niepouczeniem powodów o jego rozmiarze. Konsument powinien móc oszacować

konsekwencje ekonomiczne, jakie niosło dla niego zastosowanie kursu sprzedaży

przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w rezultacie

także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu. Tymczasem sporne

postanowienia przez swoją nietransparentność i możliwość dowolnego kształtowania

przez bank kursu wymiany walut skutkują rażącą dysproporcją uprawnień

kontraktowych na niekorzyść kredytobiorcy i w sposób oczywisty godzą w dobre

obyczaje. Dobre obyczaje nakazują bowiem, aby koszty ponoszone przez

konsumenta związane z zawarciem umowy były możliwe do oszacowania.

Powodowie z przyczyn obiektywnych nie byli w stanie tego uczynić.

Sąd drugiej instancji stwierdził, że nic nie wskazuje, aby przewidziane

w umowie mechanizmy ustalania przez bank kursów waluty były efektem negocjacji

z powodami. Powodowie nie mieli wpływu na te postanowienia, zaczerpnięte

z gotowego wzorca. Nie negocjowali też ani § 4, z którego wynika, że kredyt jest

wypłacany w walucie polskiej, ani § 22, z którego wynika, że w przypadku spłat

z rachunku ROR środki będą odbierane w walucie polskiej.

Twierdzenia pozwanego o możliwości spłaty w CHF są, zdaniem Sądu

Apelacyjnego, niewykazane. W szczególności taka możliwość w odniesieniu do

powodów nie wynika z części ogólnej umowy, która ma charakter wzorca. Wzorzec

ten został opracowany nie tylko do kredytów wypłacanych w PLN, ale też i walutach

obcych i właśnie dlatego zawierał postanowienia o spłacie w walucie wymienialnej.

II CSKP 1130/23

7

W ocenie Sądu Apelacyjnego jedynym sposobem przywrócenia skuteczności

niedozwolonemu postanowieniu umownemu jest udzielenie przez konsumenta

następczo „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody”, o czym w przedmiotowej sprawie

nie może być mowy. Nie jest też możliwe przekształcenie takiej umowy w umowę

o kredyt złotowy z oprocentowaniem LIBOR + marża, ewentualnie w kredyt

denominowany do CHF według średniego kursu NBP.

W konsekwencji zabrakło mechanizmu, w oparciu o który można byłoby

przeliczyć kwotę udostępnionego kapitału według kursu CHF. To z kolei

uniemożliwiło określenie wartości, która powinna być podstawą do ustalenia

rozmiaru rat kapitałowo - odsetkowych. W wyniku tego nie mogło się też wykreować

ryzyko walutowe. Okoliczności te pozbawiają umowę jej koniecznych składników.

Spełniły się zatem podstawy do uznania, że na skutek abuzywności jest ona

nieważna. Sporny kontrakt można byłoby co prawda pozostawić w mocy - uznając

postanowienie niedozwolone za działające, niemniej wymagałoby to zgody

powodów, której w sposób oczywisty - wobec oparcia żądania na zarzucie

nieważności umowy w formie przesłanki - nie było. Sporna umowa upadła więc

w całości.

W ocenie Sądu Apelacyjnego, słuszne okazały się zarzuty apelacji powodów,

negujące prawidłowość częściowego oddalenia powództwa o zapłatę z powodu

zastosowania przez Sąd Okręgowy teorii salda. Powołując się na orzecznictwo Sądu

Najwyższego, Sąd drugiej instancji wyraził pogląd, że jeżeli w następstwie

zastosowania przedstawionych reguł umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna

(nieważna), świadczenia spełnione na jej podstawie powinny być postrzegane jako

świadczenia nienależne w rozumieniu art. 410 § 2 k.c., a świadczenie spełnione

(nadpłacone) przez kredytobiorcę na podstawie postanowienia abuzywnego co do

zasady podlega zwrotowi, choćby kredytobiorca był równolegle dłużnikiem banku.

W art. 410 § 1 k.c. ustawodawca przesądził, że samo spełnienie świadczenia

nienależnego jest źródłem roszczenia zwrotnego, przysługującego zubożonemu i nie

ma potrzeby ustalania, czy i w jakim zakresie spełnione świadczenie wzbogaciło

drugą stronę. Zaznaczył przy tym, że nadpłata świadczenia wynikająca

z abuzywności klauzul nie może być zrównana z dobrowolną, przedterminową

spłatą, w związku z czym bank nie może, wbrew woli nienależnie świadczącego,

II CSKP 1130/23

8

zaliczać nienależnej zapłaty na poczet przyszłych świadczeń. Sąd Apelacyjny

wyjaśnił, że źródłem roszczeń zwrotnych stron nie jest jedno zamierzone zdarzenie

prawne (umowa), lecz odrębne zdarzenia (spełnienie świadczeń przez każdą ze

stron), które jedynie częściowo oparte są na wspólnym stanie faktycznym (jest nim

nieważna umowa). Roszczenia te przysługują zatem z różnych tytułów prawnych,

a w takich przypadkach, nawet jeżeli są to roszczenia jednorodzajowe, ustawodawca

nie zakłada automatycznej kompensacji, lecz wymaga złożenia oświadczenia

o potrąceniu. Przeciwko automatycznemu umarzaniu roszczeń stron nieważnej

umowy ogólnie przemawia również to, że podlegają odrębnym reżimom także wtedy,

gdy są jednorodzajowe, czego wyrazem mogą być np. różne terminy przedawnienia

i mechanizm jego stosowania (art. 117-118 k.c.), różne obowiązki co do liczenia się

z obowiązkiem zwrotu (art. 409 k.c.), różne terminy wymagalności (art. 455 k.c.),

istotne np. dla obliczania odsetek za opóźnienie czy też w razie przelewu roszczenia

o zwrot nienależnego świadczenia (por. art. 513 § 2 k.c.).

Sąd Apelacyjny uwzględnił jednak podniesiony przez pozwanego zarzut

zatrzymania uregulowany w art. 497 w zw. z art. 496 k.c. na kwotę odpowiadającą

wysokości wypłaconego kredytu, uznając jednocześnie, że skuteczne zgłoszenie

zarzutu zatrzymania przez pozwanego zatrzymało bieg odsetek ustawowych za

opóźnienie.

Skargę kasacyjną wywiódł pozwany, zarzucając naruszenie przepisów prawa

materialnego, a to:

- art. 69 ust. 1 i 2 pr.bank. w brzmieniu obowiązującym w dniu zawarcia spornej

umowy w zw. z art. 58 § 1 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że

umowa kredytu jest nieważna ze względu na rzekomą sprzeczność z art. 69 ust. 1

i 2 pr.bank.;

-art. 58 § 1 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw.

z art. 69 ust. 1 i 2 pr.bank. w brzmieniu obowiązującym w dniu zawarcia spornej

umowy przez błędną wykładnię tych przepisów i uznanie, że umowa kredytu po

wyeliminowaniu z jej treści (rzekomo) abuzywnych postanowień umownych jest

niezgodna z art. 69 ust. 1 i 2 pr.bank., a co za tym idzie dotknięta jest sankcją

nieważności w rozumieniu art. 58 § 1 k.c.;

- art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez ich

II CSKP 1130/23

9

niewłaściwe zastosowanie polegające na (i) dokonaniu przez Sąd Apelacyjny

zbadania możliwości dalszego wykonywania umowy przez strony i stwierdzenie, że

umowa już wykonana i wygasła (w dacie orzekania) nie mogłaby być dalej

wykonywana (ii) przypisaniu rzekomej abuzywności postanowień umowy skutku

w postaci niezwiązania konsumenta tymi postanowieniami, w stosunku do umowy,

która nie wiązała już strony w dacie orzekania;

- art. 3851 § 1 i 3 k.c. w związku z art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13

przez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że postanowienia

umowy kredytu zawierające klauzule przeliczeniowe, stanowią klauzule abuzywne;

- art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz

niektórych innych ustaw (dalej – ustawa antyspreadowa) przez jego niewłaściwe

zastosowanie polegające na niezastosowaniu, tj. brak uznania, że wejście w życie

tej ustawy oraz fakt, że powodowie mogli od początku dokonywać spłat kredytu

w walucie kredytu (CHF) wyeliminowało rzekomo abuzywny charakter

kwestionowanych przez powodów postanowień umownych;

- art. 3851 § 2 k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pr.bank.

przez ich błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że: (i) sporna umowa kredytu po

wyeliminowaniu z jej treści kwestionowanych postanowień jest nieważna, (ii) wola

konsumenta ma kluczowe i decydujące znaczenie przy ocenie skutków abuzywności

postanowień umowy kredytu, a w konsekwencji - nieuwzględnienie faktu, że umowa

mogłaby nadal obowiązywać dzięki: (a) uzupełnieniu luki (powstałej wskutek

wyeliminowania z umowy rzekomo abuzywnych postanowień) treścią przepisu

dyspozytywnego, a także w drodze wykładni woli stron umowy, (b) spłaty kredytu

bezpośrednio w walucie CHF w oparciu o § 21 ust. 1 COU;

- art. 3851 § 2 w zw. z art. 358 § 1 i 2, art. 56 i art. 65 § 2 k.c. przez ich niewłaściwe

zastosowanie polegające na ich niezastosowaniu i brak uznania, że sporna umowa

kredytu może być uzupełniona treścią przepisu dyspozytywnego, a także w drodze

wykładni woli stron umowy;

- art. 65 § 1 i 2 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie przejawiające się

w dokonaniu błędnej wykładni umowy kredytu, w tym jej postanowień odwołujących

się do tabeli kursów banku, polegającej na przyjęciu, że treść tych postanowień

pozwala bankowi na arbitralne ustalanie wysokości kursu waluty obcej i dowolne

II CSKP 1130/23

10

tworzenie tabeli kursów przez bank w oderwaniu od realiów rynkowych, nie

determinuje stosowania przez bank kursu rynkowego walut obcych przy tworzeniu

tabeli kursów, a w konsekwencji - na przyjęciu, że fakt stosowania przez bank kursu

rynkowego w oparciu o te postanowienia umowne dotyczy jedynie wykonania umowy

kredytu;

- art. 411 pkt. 2 i 4 w zw. z art. 410 § 2 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie

polegające na ich niezastosowaniu, mimo że powodowie nie mogli żądać zwrotu

świadczenia, bowiem jego spełnienie czyniło zadość zasadom współżycia

społecznego, jak również stanowiło (zakładając, że doszło do upadku spornej

umowy) spełnienie świadczenia przed wymagalnością wierzytelności pozwanego;

- art. 410 § 1 oraz § 2 w zw. z art. 405 k.c. przez ich niewłaściwe zastosowanie

i w konsekwencji zasądzenie na rzecz powodów kwot wskazanych w zaskarżonym

wyroku w sytuacji, w której świadczenia powodów nie sposób uznać za nienależne,

ponieważ (i) umowa kredytu nie zawierała klauzul, które można byłoby uznać za

abuzywne, (ii) powodowie świadczyli na rzecz pozwanego na podstawie

obowiązującego stosunku obligacyjnego (iii) podstawa świadczenia nie odpadła,

(iv) sporna umowa była ważna i stanowiła podstawę świadczeń pomiędzy stronami;

- art. 455 k.c. w zw. z wykładnią dotyczącą wymagalności roszczeń restytucyjnych

kredytobiorców, dokonaną w uchwale Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP

6/21 oraz w zw. z wykładnią art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 47 Karty praw

podstawowych Unii Europejskiej, dokonaną w wyroku C -19/20, przez jego błędną

wykładnię polegającą na przyjęciu, że roszczenie powodów stało się wymagalne

w dniu następującym po dniu, w którym pozwany ustosunkował się do żądań

powodów zawartych w reklamacji, tj. 30 maja 2020 r. - co do kwoty 95 391,06 zł,

a co do kwoty 166 728,00 zł w dniu następującym po dniu, w którym doręczono

pozwanemu odpis pisma rozszerzającego powództwo, tj. 9 lutego 2021 r.,

- art. 367 w zw. z art. 369 w zw. z art. 410 § 1 oraz § 2 w zw. z art. 405 k.c. przez ich

niewłaściwe zastosowanie, polegające na zasądzeniu od pozwanej na rzecz

powodów żądanych kwot solidarnie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna.

Zarzuty kasacyjne stanowią w znacznej mierze powtórzenie zarzutów

II CSKP 1130/23

11

apelacyjnych, do których Sąd drugiej instancji odniósł się w sposób pełny

i przekonujący, powołując się na orzecznictwo Sądu Najwyższego i TSUE istniejące

w dacie wyrokowania. Kierunek przyjęty przez Sąd Apelacyjny znajduje swoje

potwierdzenie także w orzecznictwie zapadłym już po wydaniu zaskarżonego wyroku

(zob. m.in. wyroki SN: z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22; z 3 lutego 2022 r., II CSKP

415/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 45; z 26 maja

2022 r., II CSKP 19/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 47; z 26 maja 2022 r., II CSKP

650/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 48; z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22, OSNC-

ZD 2022, nr 4, poz. 50; z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22, OSNC-ZD 2022, nr 4,

poz. 51; z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 656/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 52;

z 28 września 2022 r., II CSKP 412/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 54; z 27 kwietnia

2023 r., II CSKP 1016/22; z 18 maja 2023 r., II CSKP 1164/22; z 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22; z 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22; z 12 grudnia 2023 r.,

II CSKP 1549/22; z 20 grudnia 2023 r., II CSKP 1888/22; z 24 czerwca 2025 r.,

II CSKP 941/24, oraz uchwałę SN z 28 kwietnia 2022 r., III CZP 40/22, OSNC 2022,

nr 11, poz. 109). Podsumowaniem tej linii orzecznictwa jest uchwała składu całej Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12,

poz. 118), wiążąca wszystkie składy Sądu Najwyższego (art. 88 ustawy z dnia

8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego ustalono, że między tzw. „klauzulami

ryzyka” (przewidującymi indeksację) i „klauzulami spreadu walutowego”

(określającymi kurs waluty przy stosowaniu indeksacji) występuje ścisłe powiązanie

(zob. uzasadnienie uchwały składu całej Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, i przywołane tam orzecznictwo). Jeżeli z umowy usunięte zostałyby

postanowienia określające sposób ustalenia kursu waluty, do zastosowania

indeksacji konieczne byłoby zastąpienie takich postanowień innym sposobem

określenia kursu. Taki zabieg jest zaś niedopuszczalny zgodnie z punktem

pierwszym powyższej uchwały z 25 kwietnia 2024 r.

Stanowisko o niedozwolonym charakterze postanowień umownych

pozostawiających możliwość ustalania kursu CHF, a w konsekwencji wysokości

świadczeń stron, arbitralnej decyzji jednej ze stron, jest jednolicie przyjmowane

w orzecznictwie Sądu Najwyższego. Takie uregulowanie umowne uznawane jest za

II CSKP 1130/23

12

niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku)

w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona (zob. np. wyroki SN:

z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 24 października

2018 r., II CSK 632/17; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK

242/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 30 maja 2023 r., II CSKP 1536/22;

z 22 czerwca 2023 r., II CSKP 1484/22; z 23 czerwca 2023 r., II CSKP 1464/22,

i z 12 grudnia 2023 r., II CSKP 1549/22).

Sąd Najwyższy wielokrotnie wyrażał pogląd, w myśl którego postanowienia

uprawniające bank do jednostronnego ustalenia kursów walut są nietransparentne,

ponieważ pozostawiają pole do arbitralnego działania banku, a równocześnie

obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem. W konsekwencji

postanowienia umowy określające zarówno zasady przeliczenia na złote kwoty

udzielonego kredytu przy jego wypłacie, jak i przeliczenia spłacanych rat,

pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter

niedozwolonych postanowień umownych (zob. uzasadnienie uchwały składu całej

Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, i przywołane tam

orzecznictwo).

Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako współokreślające

wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne świadczenie kredytobiorcy,

co do zasady nie podlega ocenie w świetle art. 3851 § 1 k.c., ale tylko pod warunkiem,

że postanowienie to zostało sformułowane w sposób jednoznaczny. W sprawie,

w której wniesiona została skarga kasacyjna, sytuacja taka nie miała miejsca.

Utrwalona jest bowiem rozszerzająca wykładnia tego warunku jako obejmującego nie

tylko jego tekst (jest jasne, co znaczy stosowanie kursu ogłoszonego przez bank),

lecz także mechanizm działania tego warunku. Aby odesłanie było dozwolone,

w umowie musiałyby zostać zawarte szczegółowe zasady ustalania kursu, tak aby

kredytobiorca sam mógł obliczyć ten kurs w danej chwili. Choć zatem kurs walut

obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. wiąże co do

zasady klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych w okresie

od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu, nie można umową związać

konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie

uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone.

II CSKP 1130/23

13

Sąd Najwyższy konsekwentnie też przyjmuje, że oceny czy postanowienie

umowne jest niedozwolone, dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy

(zob. uchwałę SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2) i od

tego momentu klauzule abuzywne nie są wiążące dla konsumenta, chyba że

konsument wyrazi świadomą wolę na objęcie go takimi postanowieniami umownymi.

Skutek niezwiązania klauzulą abuzywną ex tunc oznacza, że zdarzenia

o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej taką

klauzulę pozostają bez znaczenia dla niewiążącego charakteru niedozwolonych

postanowień umownych. Oznacza to, że fakt wykonania umowy nie stanowi

przeszkody do odchodzenia roszczeń z tytułu nienależnego świadczenia w sytuacji,

gdy umowa uznana jest za nieważną.

Nie budzi również wątpliwości, z uwagi na jednoznaczne brzmienie art. 3851 §

2 k.c., że konsekwencją uznania danego postanowienia umowy za bezskuteczne jest

działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia,

połączona z zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. np.

uchwałę SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21; postanowienie SN z 26 marca 2025 r.,

I CSK 2614/24). W uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, Sąd Najwyższy stwierdził, że w razie uznania, iż postanowienie

umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie

jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1). W razie zaś niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2).

Niedozwolony charakter sposobu określania kursu waluty obcej przesądza zatem

o niezwiązaniu stron umową w całości. Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie

(art. 88 ustawy o Sądzie Najwyższym), uniemożliwiają uznanie umów stron za

ważne, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po usunięciu z treści umowy

źródła kursu walutowego, co przesądza także o bezpodstawności zarzutu

o możliwości stosowania kursu średniego NBP lub uznania umowy za umowę

kredytu złotowego.

II CSKP 1130/23

14

Na ocenę abuzywności postanowień umownych, jak również na ich

konsekwencje dla mocy wiążącej umowy kredytu nie miało bezpośredniego wpływu

wejście w życie ustawy antyspreadowej. Artykuł 4 tej ustawy nie doprowadził do

sanowania wadliwości występujących we wcześniej zawartych umowach kredytu (tak

wyroki SN z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;

z 28 września 2021 r., I CSKP 74/21, OSNC 2022, nr 5, poz. 53; z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 285/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 382/22; z 20 maja 2022 r., II CSKP

403/22; z 29 września 2022 r., II CSKP 139/22; z 17 marca 2023 r., II CSKP 988/22,

z 20 czerwca 2023 r., II CSKP 1076/22, z 13 listopada 2024 r., II CSKP 555/24,

a także uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r.,

III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Ustawa antyspreadowa doprecyzowała

jedynie na przyszłość reguły ustalania kursu wymiany walut oraz umożliwiła

dokonywanie spłat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Ustawa ta nie zawierała

natomiast przepisów, które automatycznie zastępowałyby klauzule abuzywne, ani

w jakikolwiek inny sposób nie dokonywała przekształcenia istniejących stosunków

prawnych, a jedynie nakładała na banki ciężar wprowadzenia ogólnie określonych,

wymagających skonkretyzowania zmian umowy.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi także wątpliwości, że stronie,

która w wykonaniu umowy kredytu dotkniętej nieważnością spłacała kredyt,

przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia

nienależnego (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.) niezależnie od tego, czy i w jakim

zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu.

W razie nieważności umowy kredytu dokonywane przez niedoszłego kredytobiorcę

płatności, mające stanowić spłatę wykorzystanego kredytu, są świadczeniami

nienależnymi, podobnie jak świadczeniem nienależnym jest w takiej sytuacji wypłata

środków pieniężnych przez bank. Proste zastosowanie tej reguły prowadzi do

wniosku, że między bankiem a tym kredytobiorcą powstają wówczas różne

zobowiązania restytucyjne – zobowiązanie tego kredytobiorcy do zwrotu

wykorzystanych środków pieniężnych oraz zobowiązania banku do zwrotu

uiszczonych płatności. Artykuły 410 i nast. k.c. nie zawierają żadnej odrębnej

regulacji, która wskazywałaby na jakąkolwiek zależność tych zobowiązań,

w szczególności odwzorowującą zamierzony przez strony związek między

II CSKP 1130/23

15

obowiązkami mającymi wynikać z umowy kredytu. Zobowiązania stron do zwrotu

otrzymanych nienależnie świadczeń są co do zasady od siebie niezależne, co

odpowiada teorii dwóch kondykcji, przeciwstawianej teorii salda (zob. uchwałę SN

z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40; uchwałę składu całej

Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22). W sytuacji gdy odpadła

umowna podstawa wzajemnych świadczeń stron, każda strona jest zobowiązana

zwrócić stronie przeciwnej to, co sama uzyskała, a zatem obowiązkiem banku jest

zwrot świadczenia spełnionego przez powodów w ramach wykonywania umowy

kredytu (wyrok SN z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 41/24).

Również problematyka daty początkowej naliczania odsetek za opóźnienie

w spełnieniu świadczenia przez bank została już w orzecznictwie wyjaśniona.

W wyroku z 15 czerwca 2023 r. , C-520/21, TSUE stwierdził, że art. 6 ust. 1 i art. 7

ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż nie stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą konsument ma

prawo żądać od instytucji kredytowej rekompensaty wykraczającej poza zwrot

miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania tej umowy oraz poza

zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do zapłaty, pod warunkiem

poszanowania celów dyrektywy 93/13 i zasady proporcjonalności. Dodatkowo

w postanowieniu z 3 maja 2024 r., C-348/23, TSUE uznał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust.

1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

należy interpretować w ten sposób, iż w kontekście stwierdzenia nieważności

w całości zawartej z konsumentem przez instytucję bankową umowy kredytu na

zakup nieruchomości ze względu na to, że umowa ta zawiera nieuczciwy warunek,

bez którego nie może ona dalej obowiązywać, przepisy te stoją na przeszkodzie

wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą skutki prawne wiążące się ze

stwierdzeniem nieważności owej umowy w całości są uzależnione od spełnienia

przez tego konsumenta warunku zawieszającego, by ów konsument przed sądem

krajowym złożył oświadczenie, w drodze którego wskaże, po pierwsze, że nie wyraża

zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy, z jednej

strony, iż nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą stwierdzenie

nieważności umowy kredytu na zakup nieruchomości, a z drugiej strony – skutków

tego stwierdzenia nieważności, oraz po trzecie, że wyraża zgodę na stwierdzenie

II CSKP 1130/23

16

nieważności tej umowy. Nie można zatem uznać, że dopiero „upadek” umowy

stanowi podstawę do naliczenia odsetek przez konsumenta. Odsetki należą się

konsumentowi na zasadach ogólnych (zob. w szczególności uzasadnienie uchwały

składu całej Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024,

nr 12, poz. 118 oraz wyroki SN: z 30 lipca 2024 r., II CSKP 296/24; z 12 września

2024 r., II CSKP 505/24, i z 30 października 2024 r., II CSKP 237/24; postanowienie

SN z 26 listopada 2024 r., I CSK 2826/24 i z 24 stycznia 2025 r., I CSK 1636/24).

W konsekwencji wezwanie skierowane do banku o zwrot uiszczonych na jego rzecz

rat z powołaniem się na nieważność umowy lub abuzywność postanowień umownych

spełnia wymagania wezwania, o którym mowa w art. 455 k.c. Stąd też wezwanie

kredytobiorcy skierowane do banku warunkuje wymagalność roszczeń konsumenta

o zwrot świadczeń, które spełnił, a tym samym możliwość żądania przez niego

odsetek za opóźnienie (wyrok SN z 20 września 2024 r., II CSKP 1094/23).

Zasądzenie odsetek od 95 391,06 zł od dnia następującego po dniu, w którym

pozwany ustosunkował się do żądań powodów zawartych w reklamacji tj. 30 maja

2020 r. a od 166 728,00 zł od dnia następującego po dniu, w którym doręczono

pozwanemu odpis pisma rozszerzającego powództwo tj. 9 lutego 2021 r., nie

stanowiło zatem naruszenia art. 455 k.c.

Kwestia zasądzenia kwot na rzecz powodów solidarnie pozostaje bez

znaczenia dla oceny skuteczności skargi kasacyjnej, choć ma rację skarżący, że brak

jest wyraźnej podstawy dla zastosowania tej formuły rozstrzygnięcia. Sąd Apelacyjny

zastosował instytucję solidarności wierzycieli zgodnie z dość często spotykaną

praktyką zasądzania solidarnie kwot na rzecz małżonków w sytuacji, gdy

wierzytelność wchodzi do majątku wspólnego. Praktyka taka, niezależnie od oceny

jej teoretycznoprawnej poprawności, nie narusza interesu pozwanego, gdyż zapłata

należności do rąk któregokolwiek z powodów spowoduje umorzenie zobowiązania

w zakresie zapłaconej kwoty w odniesieniu do obojgu z nich, a zasądzone

świadczenie wejdzie po jego zapłacie lub wyegzekwowaniu do ich majątku

wspólnego.

Biorąc pod uwagę powyższe Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na

podstawie art. 98 k.p.c.

II CSKP 1130/23

17

M.L.

[SOP]

Ewa Stefańska

Beata Janiszewska

Krzysztof Wesołowski