Sąd Najwyższy zasądził odsetki dla kredytobiorców od rat kredytu frankowego

Powodowie B.K. i J.K., po sprecyzowaniu żądania w piśmie z 9 listopada 2020

r., wnieśli o ustalenie, że umowa pożyczki hipotecznej nr […], którą 9 marca 2006 r.

zawarli z poprzednikiem prawnym Bank (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce jest

nieważna oraz o zasądzenie na ich rzecz kwot 135 353,20 zł i 11 402,04 CHF z

odsetkami ustawowymi od 16 lutego 2015 r., jako równowartości rat, które płacili w

wykonaniu umowy kredytu denominowanego frankiem szwajcarskim (CHF) w kwocie

63 263 CHF.

Pozwany Bank (Spółka Akcyjna) Oddział w Polsce wniósł o oddalenie

powództwa.

Wyrokiem z 9 grudnia 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa

pożyczki hipotecznej nr […] z 9 marca 2006 r. zawarta pomiędzy powodami a

poprzednikiem pozwanego jest nieważna (pkt 1), zasądził od pozwanego na rzecz

powodów kwoty 135 353,20 zł i 11 402,04 CHF z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie od 16 lutego 2015 r. (pkt 2).

Sąd Okręgowy ustalił, że 16 stycznia 2006 r. powodowie wystąpili do Bank

S.A w W. z wnioskiem o kredyt hipoteczny. Na etapie ubiegania się o kredyt

powodom została przedstawiona oferta pożyczki denominowanej do waluty CHF. W

banku uzyskali informację, że ich zdolność kredytowa nie pozwala na zaciągnięcie

kredytu w złotych. Pożyczka denominowana była przedstawiana jako produkt

niezwykle korzystny finansowo i bezpieczny. Powodom przedstawiane były wówczas

wyłącznie

informacje

o

stabilności

CHF,

a ewentualna zmiana kursu tej waluty łączona była z niewielkim wzrostem raty

kredytowej. Powodom nie przedstawiono jakichkolwiek informacji o kursie sprzedaży

i kursie kupna CHF oraz wpływie ich zmiany na wysokość zobowiązań z umowy

kredytowej.

Powodowie 9 marca 2006 r. zawarli z pozwanym umowę pożyczki hipotecznej

nr […], na mocy której pozwany zobowiązał się oddać im do dyspozycji kwotę 63 263

CHF. Integralną część umowy stanowił Regulamin pożyczki hipotecznej w Bank S.A.

II CSKP 1341/24

4

Umowa zawarta została według wzorca opracowanego przez pozwanego, a jej

postanowienia nie były indywidualnie uzgodnione. Powodowie zaciągnęli kredyt jako

konsumenci z przeznaczeniem na dowolny cel konsumpcyjny. Przy zawarciu umowy

oświadczyli, że zostali zapoznani z ryzykiem kursowym właściwym pożyczce

hipotecznej denominowanej do waluty obcej oraz – świadomi ryzyka kursowego –

rezygnują

z

zaciągnięcia

pożyczki

w złotych i wybierają pożyczkę denominowaną do waluty obcej.

Z umowy wynikało, że w przypadku pożyczki udzielonej w walucie obcej

CHF/EUR/USD jej kwota zostanie wypłacona po przeliczeniu wysokości według

kursu kupna tej waluty na złote, zgodnie z obowiązującą w banku w dniu

uruchomienia pożyczki tabelą kursów walut dla produktów hipotecznych w banku

(§ 2 ust. 1). Okres kredytowania ustalono na 240 miesięcy (§ 2 ust. 2),

oprocentowanie zmienne wynosiło w dniu podpisania umowy 3,90 % (§ 2 ust. 3).

W myśl § 9 ust. 4 umowy w przypadku pożyczki udzielonej w CHF/EUR/USD

kapitał, odsetki oraz inne zobowiązania umowne, poza wymienionym w § 3 ust. 1,

wyrażane w walucie obcej miały być spłacane w złotych jako równowartość kwoty

podanej w tej walucie i przeliczonej według kursu sprzedaży waluty na złote, zgodnie

z obowiązującą w banku w dniu spłaty tabelą kursów walut dla produktów

hipotecznych w przypadku wpłat przed terminem lub w terminie.

Strony aneksowały umowę 17 lipca 2009 r. i 4 lutego 2015 r. Na podstawie

aneksu z 4 lutego 2015 r. powodowie uzyskali możliwość spłacania rat w CHF.

W okresie od zawarcia umowy do 12 października 2020 r. powodowie spłacili

kwotę 135 353,20 zł, a po podpisaniu aneksu z 4 lutego 2015 r. kwotę nie mniejszą

niż 11 402,04 zł CHF.

Sąd Okręgowy ocenił, że umowa kredytu z 9 marca 2006 r. spełnia wymagania

określone w art. 69 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (aktualny tekst

jedn. Dz. U. z 2026 r., poz. 38, dalej – pr. bank.), w brzmieniu obowiązującym w chwili

jej zawarcia, tj. według tekstu w Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665. Elementami

konstrukcyjnymi umowy kredytu jest zobowiązanie banku do wydania kredytobiorcy

określonej sumy pieniężnej oraz zobowiązanie kredytobiorcy do zwrotu

wykorzystanej sumy kredytu i zapłacenia odsetek kapitałowych. Zastosowanie

klauzul waloryzacyjnych tej oceny nie zmienia, gdyż stanowi o zrealizowaniu zasady

II CSKP 1341/24

5

zadeklarowanej w art. 3581 § 2 k.c. W doktrynie i w judykaturze przesądzono

o dopuszczalności konstruowania umów kredytu denominowanego w CHF, będącej

walutą waloryzacji.

Zdaniem Sądu Okręgowego, oceniana umowa jest nieważna z uwagi na

niewłaściwe rozłożenie ryzyka wiążącego się ze stosowaniem klauzul

indeksacyjnych, zaniechanie poinformowania powodów o skali tego ryzyka oraz

przyznanie sobie przez bank uprawnień do jednostronnego decydowania

o wysokości kursów sprzedaży i kupna waluty waloryzacji świadczeń przewidzianych

umową, a zatem ustalenia rzeczywistej wysokości zaciągniętego kredytu oraz

miesięcznych rat podlegających spłacie. Umowa nie związała banku żadnymi

ograniczeniami co do sposobu tworzenia bankowej tabeli kursów. Naruszenie istoty

stosunku zobowiązaniowego przez pozostawienie w gestii banku instrumentów

pozwalających mu określać wysokość świadczeń powodów jest równoznaczne

z przekroczeniem granic swobody umów określonych w art. 3531 k.c. W ocenie Sądu

Okręgowego, nieważność umowy jest również konsekwencją abuzywności

postanowień określających sposób wyliczenia kwoty kredytu podlegającej spłacie

i wysokości rat kredytu (art. 3851 § 1 k.c.), a zatem głównych świadczenia stron w tej

umowie, bez których nie można jej wykonywać.

Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do zastąpienia abuzywnych postanowień

umowy innymi, mogącymi wynikać z przepisów dyspozytywnych. W dniu zawarcia

umowy brak było w prawie polskim takich przepisów, które by mogły wypełnić lukę

powstałą w wyniku stwierdzenia bezskuteczności postanowień odnoszących się do

kursów waluty. Sąd Okręgowy uznał za niedopuszczalne zastępowanie z urzędu

niedozwolonego postanowienia umownego innym mechanizmem wyliczenia kwoty

kredytu, w tym zastosowania kursu kupna waluty czy średniego kursu stosowanego

przez NBP. Według Sądu Okręgowego konsekwencje nieważności umowy zawartej

przez strony wynikają z przepisów dyrektywy z 5 kwietnia 1993 r., nr 93/13/EWG

w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE. L

1993, Nr 95, str. 29, dalej – dyrektywa 93/13) oraz art. 410 § 1 w związku z art. 405

k.c.

Po stwierdzeniu nieważności umowy strony mają obowiązek rozliczyć się

z przyjętych świadczeń. Kredytobiorcy powinni zwrócić bankowi w takiej sytuacji

otrzymaną od niego kwotę kapitału, a zatem bez odsetek i kosztów dodatkowych,

II CSKP 1341/24

6

bank zaś powinien zwrócić kredytobiorcy wszelkie wpłacone przez niego raty

kredytowe i inne opłaty oraz składki. Zdaniem Sądu Okręgowego, brak było podstaw

prawnych do dokonania jakiejkolwiek kompensaty świadczenia należnego powodom

w wykonaniu nieważnej czynności prawnej ze świadczeniem przysługującym

pozwanemu. W związku z powyższym Sąd Okręgowy zasądził od pozwanego na

rzecz powodów kwoty dochodzone pozwem. Datę wymagalności roszczenia

powodów Sąd Okręgowy oznaczył przy zastosowaniu art. 455 k.c., wskazując, że

swoje stanowisko wyrazili w piśmie złożonym bezpośrednio w pozwanym banku

16 lutego 2015 r., po reklamacji zgłoszonej w piśmie z 29 stycznia 2015 r.

Za niezasadny Sąd Okręgowy uznał zarzut przedawnienia, gdyż roszczenie

powodów nie ma charakteru okresowego. Jest to roszczenie o zwrot nienależnego

świadczenia, więc zasadne było zastosowanie do niego 10-letniego terminu

przedawnienia. Zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy z 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy

kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 1104) do

przysługujących konsumentowi roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie tej

ustawy i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych, których terminy przedawnienia są

określone w art. 118 i art. 125 § 1 k.c., stosuje się przepisy kodeksu cywilnego

w brzmieniu dotychczasowym.

Wyrokiem z 28 czerwca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok

Sądu Okręgowego z 9 grudnia 2020 r. w punkcie drugim częściowo w ten sposób,

że oddalił powództwo o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie od kwot w nim

zasądzonych za okres od 16 lutego 2015 r. do 31 grudnia 2021 r. oraz od 20 maja

2022 r. do dnia zapłaty oraz zastrzegł, że zapłata na rzecz powodów zasądzonej

kwoty nastąpi po zaofiarowaniu przez nich pozwanemu kwoty 153 893,11 zł oraz

oddalił apelację pozwanego w pozostałej części.

Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego

i w zasadniczej części ocenę prawną sprawy przedstawioną przez ten Sąd.

Stwierdził, że w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE utrwalony jest pogląd,

że w przypadku stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego, utrzymanie

umowy nie jest możliwe z prawnego punktu widzenia, co dotyczy także klauzul

przeliczeniowych przewidujących spread walutowy.

II CSKP 1341/24

7

Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z 31 marca 2022 r. (C-472/20, p. 56

i pkt 57) uznał, że „jeżeli konsument nie wyraził woli utrzymania w mocy nieuczciwych

warunków umownych, a unieważnienie umowy narażałoby tego konsumenta na

szczególnie szkodliwe konsekwencje, to wysoki poziom ochrony konsumentów, jaki

powinien zostać zapewniony zgodnie z dyrektywą nr 93/13 wymaga, aby dla

przywrócenia rzeczywistej równowagi między wzajemnymi prawami i obowiązkami

stron umowy sąd krajowy podjął, z pełnym uwzględnieniem prawa krajowego,

wszelkie niezbędne środki mające na celu ochronę konsumenta przed szczególnie

szkodliwymi konsekwencjami, jakie może wywrzeć unieważnienie danej umowy

kredytu, w szczególności ze względu na natychmiastową wymagalność

wierzytelności przysługującej przedsiębiorcy wobec konsumenta”. Interesy

konsumenta mogłyby być chronione w szczególności poprzez zwrot na jego rzecz

kwot nienależnie uzyskanych przez kredytodawcę na podstawie warunku uznanego

za nieuczciwy, przy czym taki zwrot następuje z tytułu bezpodstawnego

wzbogacenia.

Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że zmiana zaskarżonego wyroku, w części

dotyczącej odsetek, była skutkiem uwzględnienia zarzutu zatrzymania zgłoszonego

przez pozwanego w postępowaniu apelacyjnym oraz przyjęcia innej daty

wymagalności roszczenia powodów. Uzupełniająco Sąd Apelacyjny ustalił bowiem,

że w piśmie z 28 stycznia 2022 r. powodowie złożyli, doręczone pozwanemu

31 grudnia 2022 r. oświadczenie, że nie sanują niedozwolonych postanowień

abuzywnych. Skoro powodowie w postępowaniu apelacyjnym złożyli oświadczenia,

z których wynika, że nie potwierdzają niedozwolonych postanowień umownych. Na

skutek złożenia tych oświadczeń, umowa łącząca strony stała się trwale

bezskuteczna, zaś sama eliminacja postanowień wskazanych jako niedozwolone

skutkuje brakiem możliwości określenia świadczeń wzajemnych stron, brakiem

możliwości wykonania umowy, co z kolei prowadzi do jej upadku.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, konstrukcja pozwu (roszczenie ewentualne)

zakładała utrzymanie umowy, zaś dopiero w toku procesu powodowie zgłosili

żądanie ustalenia nieważności umowy (pismo z 5 listopada 2020 r., k. 606),

modyfikując roszczenie główne. Nie sposób zatem uznać, że już w dacie składania

reklamacji (pismo z 22 lutego 2017 r., k. 742, załącznik do oświadczenia powodów

z 29 grudnia 2021 r.) powodowie oświadczyli, że nie akceptują niedozwolonych

II CSKP 1341/24

8

postanowień umownych. Z tego pisma nie wynika, by mieli świadomość obowiązku

zwrotu świadczenia otrzymanego od banku. Uznając za istotne oświadczenie

powodów złożone w piśmie z 29 grudnia 2021 r., doręczonym pozwanemu

31 grudnia 2021 r. (k. 827v.), Sąd Apelacyjny przyjął, że umowa stała się trwale

bezskuteczna 31 grudnia 2021 r., co skutkowało oddaleniem powództwa o odsetki

od zasądzonych kwot za okres przed 31 grudnia 2021 r. Pozwany był zobowiązany

do zapłaty zasądzonych kwot już w dniu następnym (art. 455 k.c. oraz art. 481 § 1

k.c.). Wprawdzie w piśmie z 2 marca 2022 r. pozwany potwierdził doręczenie mu

oświadczeń powodów 31 stycznia 2022 r. (k. 770), lecz data ta została

zweryfikowana i okazało się, że pozwany otrzymał oświadczenie powodów

31 grudnia 2021 r. (k.827v.), a nie miesiąc później.

Stan opóźnienia ustał wobec doręczenia powodom 19 maja 2022 r.,

oświadczenia pozwanego zawartego w piśmie z 17 maja 2022 r. o skorzystaniu przez

pozwanego z prawa zatrzymania. Zostało ono sformułowane przez pełnomocnika,

który wykazał umocowane do składania oświadczeń materialnoprawnych za

pozwanego (pełnomocnictwo z 5 grudnia 2019 r., k. 804). Od 20 maja 2022 r. nie są

zatem powodom należne odsetki za opóźnienie.

Realizacja prawa zatrzymania polega na złożeniu wierzycielowi w dowolnej

formie prawokształtującego oświadczenia woli o skorzystaniu z tego prawa.

Warunkiem skuteczności zarzutu opartego na prawie zatrzymania jest też

konkretyzacja roszczenia będącego jego podstawą i określenie jego zakresu,

a w przypadku zobowiązań pieniężnych także jego sumy przez wyrażenie jej

w pieniądzu lub wskazanie przesłanek do ustalenia jej wysokości. Zarzut

zatrzymania złożony powodom w piśmie z 17 maja 2022 r. spełnia te wymagania.

Pozwany skonkretyzował przysługującą mu wobec powodów wierzytelność o zwrot

równowartości wypłaconego kapitału kredytu na kwotę 155 196,79 zł (k. 802-803).

Powodom został jednak wypłacony kredyt w kwocie 153 893,11 zł (kapitał) i tej kwoty

mógł dotyczyć zarzut zatrzymania, w oparciu o art. 496 k.c. oraz art. 497 k.c.

Roszczenie pozwanego o zwrot kwoty stanowiącej równowartość kapitału kredytu

nie uległo przedawnieniu (art. 120 § 1 k.c. i art. 455 k.c.), gdyż mógł jej zażądać

dopiero wtedy, gdy powodowie nie wyrazili zgody na dalsze obowiązywanie umowy.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że wierzytelność pieniężna traci wymagalność, gdy

dłużnik podniesie zarzut hamujący roszczenie wierzyciela, a jest nim też zarzut

II CSKP 1341/24

9

zatrzymania. Skuteczne skorzystanie przez pozwanego z prawa zatrzymania

wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego

świadczenia; wybór zarzutu (potrącenia czy zatrzymania) należy do pozwanego.

Powodowie zaskarżyli wyrok Sądu Apelacyjnego z 28 czerwca 2022 r.

w pkt. I w zakresie, w jakim Sąd ten zmienił wyrok Sądu Okręgowego w punkcie

drugim częściowo w ten sposób, że oddalił roszczenie powodów o odsetki ustawowe

za opóźnienie: - od kwoty 135.353,20 zł od 16 lutego 2015 r. do 31 grudnia 2021 r.,

od kwoty 4.943,75 CHF od 16 lutego 2015 r. do 31 grudnia 2021 r., od kwoty

6.458,29 CHF od 29 marca 2018 r. do 31 grudnia 2021 r.

Powodowie zarzucili, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem

prawa materialnego, tj. art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1 k.c. i art. 65 § 1 k.c.

w zw. z art. 3851 k.c. i art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w świetle art. 4 ust. 3

akapit drugi w zw. z art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii Europejskiej, zasady

równoważności i skuteczności prawa UE, deklaracji nr 17 odnoszącej się do

pierwszeństwa z Traktatu z Lizbony z 13 grudnia 2007 r., art. 47 Karty Praw

Podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 9, 90 i 91 Konstytucji i art. 6 ust. 1 i 7

ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (Dz.U. 1993, L 95, s. 29) przez przyjęcie, że

w sporze pomiędzy konsumentem a przedsiębiorcą na tle klauzul abuzywnych,

doręczenie przez konsumenta profesjonaliście wezwania przedsądowego,

a następnie pozwu, z wyraźnym powołaniem się na nieważność umowy

i zażądaniem rozliczenia świadczeń nienależnych oraz wdanie się w spór sądowy

przez profesjonalistę co do żądania konsumenta nie prowadzi do postawienia w stan

wymagalności żądanej skonkretyzowanej kwoty wierzytelności wywodzonej

z podstawy prawnej opartej na nienależnym świadczeniu (art. 410 § 2 k.c.

w zw. z art. 405 k.c.) wobec nieważności umowy kredytu oraz nie wprowadza dla

konsumenta uprawnienia do odsetek ustawowych za opóźnienie, a dla

przedsiębiorcy stosującego klauzule nieuczciwe - ryzyko zapłaty odsetek

ustawowych za opóźnienie za czas kwestionowania stanowiska konsumenta

i odmowy spełnienia świadczenia nienależnego z nieważnej umowy, co pozbawia

konsumenta w stosunku z przedsiębiorcą prawa do odsetek ustawowych za

opóźnienie w stosunku do innych podmiotów prawa cywilnego, których roszczenia

mogą stać się wymagalne po wezwaniu dłużnika, a nie dopiero po wystąpieniu na

II CSKP 1341/24

10

drogę sądową i dodatkowym oświadczeniu konsumenta przed sądem w sprawie

zgody na nieważność umowy, po otrzymaniu od sądu stosownego pouczenia,

a także – wbrew celom dyrektywy 93/13 – preferuje przedsiębiorcę stosującego

klauzule nieuczciwe i pomniejsza prawa konsumenta względem każdego innego

podmiotu cywilnoprawnego; - art. 455 k.c. w zw. z art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 3851

k.c. i art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w świetle art. 1 art. 7, art. 10 ust. 1 i ust. 2,

art. 76, art. 87 ust. 1, art. 175 ust. 1 Konstytucji przez uzależnienie skutku

materialnoprawnego w postaci wymagalności roszczenia cywilnego od czynności

sądu, podczas gdy wymagalność roszczenia należy do wyłącznej dyspozycji stron

stosunku zobowiązaniowego; - art. 65 § 1 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie

i dokonanie wykładni oświadczenia woli powodów zawartych w przesądowych

reklamacjach i wezwaniach kierowanych do banku przedsądowo, a następnie

zawartych w pozwie co do ich świadomości skutków nieważności umowy i zgody na

nie; - art. 321 § 1 k.p.c. w świetle art. 6 ust. 1 i 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG

z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(Dz.U. 1993, L 95, s. 29) przez pouczenie powodów o roszczeniach związanych

z wynagrodzeniem za bezumowne korzystanie z kapitału kontrahenta (pouczenie

z 17 listopada 2021 r.) i uzależnienie wydania wyroku ustalającego nieważność

umowy od akceptacji przez powodów skutków nieważności obejmujących również

akceptację niezgłoszonego w procesie roszczenia banku o tzw. wynagrodzenie, co

nie tylko powoduje, iż sąd orzekał ponad roszczenia objęte sporem, ale także miast

chronić konsumenta, elementem nieokreśloności roszczenia przeciwnego banku

o tzw. wynagrodzenie, wprowadził efekt odstraszający konsumenta od utrzymania

żądania nieważności umowy, co narusza unijne standardy prawa ochrony

konsumenta.

Powodowie wnieśli o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w części tj. pkt. I

w zakresie daty początkowej odsetek ustawowych za opóźnienie i zmianę tego

wyroku przez zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie od: - od kwoty

135 353,20 zł od 16 lutego 2015 r. do 31 grudnia 2021 r., - od kwoty 4.943,75 CHF

od 16 lutego 2015 r. do 31 grudnia 2021 r., od kwoty 6.458,29 CHF od 29 marca

2018 r. do 31 grudnia 2021 r., a ewentualnie o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego

w części tj. pkt. I w zakresie daty początkowej odsetek ustawowych za opóźnienie

oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

II CSKP 1341/24

11

Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skutkiem zakwalifikowania postanowienia umownego jako niedozwolonego

na podstawie art. 3851 § 1 k.c. jest działająca ex lege sankcja jego bezskuteczności,

połączona z zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie, która została

określona w art. 3851 § 2 k.c. (zob. uchwały Sądu Najwyższego: z 29 czerwca

2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87; z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,

OSNC 2021, nr 9, poz. 56; wyroki Sądu Najwyższego z 30 maja 2014 r.,

III CSK 204/13; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r.,

II CSK 632/17). Uregulowanie zawarte w art. 6 ust. 1 dyrektywy nr 93/13 wymaga

również, aby nieuczciwy warunek umowny został uznany za niezastrzeżony, a zatem

niewywołujący skutków w stosunku do konsumenta. Zasadniczo też sąd krajowy nie

ma kompetencji do zmiany treści takiego nieuczciwego warunku umownego

(zob. np. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca 2019 r.,

C-70/17, z 21 grudnia 2016 r., C-154/15).

Jeżeli w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego do CHF

zawarte są klauzule abuzywne, to konsument może następczo udzielić „świadomej,

wyraźnej i wolnej zgody” na te postanowienia i w ten sposób jednostronnie

„przywrócić” im skuteczność (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21). Natomiast jeżeli to nie nastąpi, gdyż konsument manifestuje brak woli

związania niedozwolonymi postanowieniami, to umowa upada, a jej strony powinny

się rozliczyć i zwrócić sobie świadczenia przyjęte w wykonaniu umowy (art. 410 k.c.).

Powodowie zażądali od pozwanego zwrotu tego, co świadczyli na jego rzecz

w wykonaniu umowy, którą kwalifikowali jako nieważną. W orzecznictwie i doktrynie

przyjmuje się, że roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia ma charakter

bezterminowy (zob. np. uchwały Sądu Najwyższego z 6 marca 1991 r., III CZP 2/19,

OSNC 1991, nr 7, poz. 93; z 26 listopada 2009 r., III CZP 102/09, OSNC 2010, nr 5,

poz. 75; wyroki Sądu Najwyższego: z 17 grudnia 1976 r., III CRN 289/76,

z 22 marca 2001 r., V CKN 769/00, OSNC 2001, nr 11, poz. 166, z 24 kwietnia

2003 r., I CKN 316/01, OSNC 2004, nr 7-8, poz. 117, z 28 kwietnia 2004 r.,

V CK 461/03, z 11 marca 2010 r., IV CSK 401/09, z 8 lipca 2010 r., II CSK 126/10,

z 28 sierpnia 2013 r., V CSK 362/12, z 9 sierpnia 2016 r., II CSK 760/15,

z 9 lutego 2017 r., IV CSK 171/16, z 29 września 2017 r., V CSK 642/16). Termin

II CSKP 1341/24

12

wymagalności roszczenia o zwrot takiego świadczenia podlega wyznaczeniu

zgodnie z art. 455 k.c., a zatem powinno być ono spełnione niezwłocznie po

wezwaniu skierowanym przez zubożonego, co nie oznacza, że natychmiast, lecz bez

zbędnej zwłoki, uwzględniając charakter danego roszczenia.

Sąd Apelacyjny powiązał początek biegu terminu, w którym pozwany powinien

spełnić na rzecz powodów dochodzone przez nich świadczenie ze złożeniem przez

nich odrębnego oświadczenia, w którym, po ich stosownym pouczeniu, nie wyrazili

zgody na dalsze związanie umową. W wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22,

Trybunał Sprawiedliwości UE wyjaśnił jednak, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy

nr 93/13 – w kontekście nieważności umowy kredytowej ze względu na przewidziane

w niej abuzywne postanowienia – należy interpretować w ten sposób, że stoją one

na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie

praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez

konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, że nie wyraża zgody

na utrzymanie w mocy abuzywnego warunku oraz że jest świadomy konsekwencji

uznania nieważności umowy oraz wyraża zgodę na uznanie umowy za nieważną.

Nie ma zatem podstaw do oczekiwania od konsumenta, żeby oświadczenie o braku

woli pozostawania w relacji umownej z bankiem składał w jakiejś sformalizowanej

procedurze przed sądem.

Wyrok Trybunał Sprawiedliwości UE wydany na podstawie art. 267 TFUE

ujednolica wykładnię norm prawa Unii i rzutuje na ich stosowanie nie tylko w sprawie,

w której został wydany, lecz we wszystkich sprawach, w których te normy mogą

znaleźć zastosowanie. Jednocześnie, zgodnie z zasadą skuteczności, na sądach

krajowych spoczywa powinność wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej

z postanowieniami dyrektyw unijnych, tak dalece, jak to możliwe (zob. wyroki

Trybunału Sprawiedliwości UE z 13 listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r.,

C-545/17).

Możliwość żądania przez powodów odsetek ustawowych za opóźnienie nie

może być uzależniona, jak przyjął Sąd Apelacyjny, od złożenia przez powodów przed

sądem wyraźnego oświadczenia, że dążą do upadku umowy licząc się

z konsekwencjami w postaci powstania po ich stronie obowiązku zwrócenia bankowi

przyjętego od niego świadczenia. Możliwość ta jest związana z dotarciem do

pozwanego żądania kredytobiorców, aby zwrócił spłacone w oparciu o nieważną

II CSKP 1341/24

13

umowę należności oraz upływem racjonalnie określonego terminu do spełnienia tego

świadczenia przez kredytodawcę (zob. także wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE

z 14 grudnia 2023 r., C-28/22). Zgłoszenie w pozwie roszczenia ewentualnego, na

co akcent położył Sąd Apelacyjny, nie oznacza, że powodowie preferowali

pozostanie z pozwanym w stosunku umownym, nie dostrzegając takich jego wad,

które prowadzą do nieważności umowy. Dla ścisłości, powodowie nie zgłosili żądania

ewentualnego jako wyraźnie przeciwstawionego głównemu, lecz w specyficzny

sposób, gdyż – na wypadek, gdyby sądy przyjęły, że wprowadzenie do umowy

klauzul abuzywnych nie prowadzi do jej upadku w całości – wnieśli o ustalenie przy

wykorzystaniu dowodu z opinii biegłego, jaka część kwoty określonej w żądaniu

zasądzenia kwot 135 353,20 zł i 11 402,04 CHF byłaby im należna ze względu na

nieważność poszczególnych postanowień umowy. Kwotę podlegającą zasądzenia

z tego tytułu postrzegali zatem jako stanowiącą część dochodzonej w żądaniu

głównym. W piśmie z 5 listopada 2020 r. (k. 606) wystąpili natomiast o udzielenie im

ochrony nie tylko przez zasądzenie świadczenia, lecz i przez ustalenie nieważności

umowy, której konsekwencją było domaganie się zasądzenia określonych w pozwie

kwot.

Postawienie wierzytelności pieniężnej o zwrot nienależnego świadczenia

w stan wymagalności musi jednak manifestować nie tylko brak woli trwania

w stosunku kredytowym z bankiem ze względu na nieważność umowy spowodowaną

wprowadzeniem do niej klauzul abuzywnych, ale i precyzować wysokość

świadczenia, które bank ma zwrócić zabiegającym o to konsumentom. W tej

płaszczyźnie skierowane do banku wezwanie do zwrotu świadczenia spełnionego

przez kredytobiorców w wykonaniu nieważnej umowy stawia tę wierzytelność w stan

wymagalności, gdy spełnia takie same wymagania, jakie ma spełniać wezwanie do

zapłaty wierzytelności z każdego innego stosunku prawnego. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego wyjaśnione zostało, że określenie w wezwaniu świadczenia, które ma

zostać spełnione, zakłada przynajmniej wskazanie jego rozmiaru i przedmiotu,

a w przypadku świadczeń pieniężnych - kwoty przypadającej do zapłaty (zob. wyroki

Sądu Najwyższego z 5 sierpnia 2014 r., I PK 20/14, OSNP 2016, nr 1, poz. 4

i z 25 września 2020 r., V CSK 410/18, OSNC 2021, nr 7-8, poz. 50,

z 10 stycznia 2023 r., II CSKP 234/22 i powołane tam orzecznictwo).

II CSKP 1341/24

14

Sąd Okręgowy oznaczył datę wymagalności wierzytelności dochodzonej

przez powodów na 16 lutego 2015 r., a zatem na dzień, w którym powodowie

w reklamacji złożonej u pozwanego oświadczyli, że nie uznają zobowiązań wobec

niego w naliczonych saldach, tak co do wysokości, jak i harmonogramu spłat.

W reklamacji tej brak jest jednoznacznego wezwania pozwanego do zwrotu

świadczeń spełnionych przez powodów i oznaczenia kwoty, którą miałby świadczyć

powodom. W kolejnym wezwaniu z 16 kwietnia 2015 r. (k. 94-95) powodowie powołali

się na wady umowy, ale także nie określili wysokości świadczenia, którego żądają od

pozwanego. To samo dotyczy reklamacji złożonej przez powodów 18 lutego 2017 r.

(k. 96), jak i reklamacji z 22 lutego 2017 r. (k. 101). Osobną kwestią jest jeszcze

przedstawienie dowodów na doręczenie tej przedprocesowej korespondencji

pozwanemu. W istocie dopiero w pozwie z 18 grudnia 2017 r., którego odpis – według

oświadczenia pozwanego w odpowiedzi na pozew złożonej 29 marca 2018 r. – został

pozwanemu doręczony 29 stycznia 2018 r. (k. 207), powodowie stanowczo określili

wysokość kwot, których domagają się od pozwanego. Ich wierzytelność o zapłatę

tych kwot stała się zatem wymagalna po czternastu dniach, w ciągu których pozwany

mógł rozważyć zasadność roszczenia i zweryfikować jego wysokość.

Zbadanie zasadności skargi kasacyjnej w granicach zaskarżenia, jak tego

wymaga art. 39813 § 1 k.p.c., i stwierdzenie, że powodowie częściowo trafnie

podnieśli zarzuty naruszenia art. 481 § 1 k.c. w związku z art. 455 k.c. oraz w związku

z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 i art. 3851 k.c., spowodowało, że Sąd Najwyższy uchylił

wyrok Sądu Apelacyjnego w pkt I. w części, w której Sąd ten oddalił powództwo

o zasądzenie na rzecz powodów odsetek ustawowych za opóźnienie od kwot

135 353,20 zł i 4 943,75 CHF za okres od 12 lutego 2018 r. do 31 grudnia 2021 r.

i zasądził na rzecz powodów odsetki ustawowe od tych kwot za podane okresy oraz

uchylił ten wyrok w części dotyczącej rozstrzygnięcia o odsetkach od kwoty

6 458,29 CHF za okres od 29 marca 2018 r. do 31 grudnia 2021 r. i zasądził na rzecz

powodów odsetki ustawowe od tej kwoty za podany okres. Podstawą rozstrzygnięcia

był w części art. 39816 k.p.c., a w części art. 39814 k.p.c., zaś co do kosztów

postępowania – art. 108 § 2 k.p.c.

Paweł Grzegorczyk

Monika Koba

Marta Romańska

[dr]

[SOP]