Raty dopłaty 23,7 mln zł dla byłej żony. SN uchylił postanowienie w tej części

II CSKP 142/24

2

Sąd Rejonowy w Wyszkowie postanowieniem z 27 października 2020 r.

dokonał podziału majątku wspólnego byłych małżonków - wnioskodawczyni H.K. i

uczestnika postepowania J.K. wartości 51 297 009,19 zł w ten sposób, że przyznał

im na wyłączną własność szczegółowo opisane składniki tego majątku:

wnioskodawczyni - wartości 1 875 660,36 zł, zaś uczestnikowi - wartości

49 421 409,23 zł. Ustalił, że byli małżonkowie mają równe udziały w majątku

wspólnym i zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwotę 23 722 904,52

zł z tytułu dopłaty do jej udziału. Dokonał również rozliczenia przychodów z majątku

wspólnego, nakładów z tego majątku na majątki osobiste wnioskodawczyni i

uczestnika oraz nakładów z majątku osobistego wnioskodawczyni na majątek

wspólny.

Postanowienie powyższe zaskarżyli apelacjami wnioskodawczyni

oraz uczestnik. W toku postepowania apelacyjnego uczestnik zmarł a w jego

miejsce wstąpiła K.P. - spadkobierczyni testamentowa zmarłego.

Sąd Okręgowy w Ostrołęce, uwzględniając częściowo apelacje obu

skarżących,

postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną, zmienił

postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że ustalił łączną wartość majątku

wspólnego na sumę 52 031 094,60 zł a dopłatę należną następczyni prawnej

zmarłego

J.K.

–

K.P.

na

kwotę

23 707 096,50 zł, płatną w pięciu równych ratach w wysokości 4 741 419,30 zł

do 31 grudnia każdego kolejnego roku, pierwsza rata - do 31 grudnia 2022 r.,

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w terminie płatności którejkolwiek z rat.

Sąd Okręgowy uznał za bezzasadne żądanie K.P. rozłożenia należnego jej

świadczenia

na

dłuższy

(dziesięcioletni)

okres,

wskazując,

iż sprzeciwia się temu podeszły wiek wnioskodawczyni (70 lat), jej stan zdrowia

oraz fakt, że nie korzystała dotychczas z profitów płynących z majątku wspólnego.

Zwrócił również uwagę na to, że pierwotny uczestnik postepowania nie oczekiwał

rozłożenia na raty dopłaty należnej wnioskodawczyni.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 §

1 pkt 1 i 2 k.p.c., skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu orzekającemu o rozłożeniu

zasądzonej dopłaty na raty, wnioskodawczyni domagała się uchylenia tego

II CSKP 142/24

3

postanowienia w zaskarżonej części i zasądzenia należnej jej dopłaty

od uczestniczki z obowiązkiem jednorazowej zapłaty i odsetkami ustawowymi

za opóźnienie, ewentualnie o oznaczenie terminów zapłaty poszczególnych rat

w ten sposób, że od każdej z rat niewymagalnych zostaną zasądzone odsetki

kapitałowe od 2 czerwca 2022 r.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 212 § 3

w związku z art. 1035 k.c. i art. 46 k.r.o. przez ich niewłaściwe zastosowanie. Drugą

zaś podstawę wypełniła zarzutem naruszenia art. 3271 § pkt 1 w związku z art.

387 § 21 pkt 1, art. 382, art. 516 i art. 13 § 2 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 212 § 3 k.c., mającym – w związku z art. 46 k.r.o. i art.

1035 k.c. – odpowiednie zastosowanie do podziału majątku wspólnego, jeżeli

w wyniku tego podziału zostały ustalone dopłaty lub spłaty, sąd oznaczy termin

i sposób ich uiszczenia, wysokość i termin uiszczenia odsetek, a w razie potrzeby

także sposób ich zabezpieczenia. Dopłaty i spłaty mogą zostać rozłożone na raty,

przy czym terminy ich uiszczenia nie mogą łącznie przekraczać dziesięciu lat.

Orzekanie o dopłatach lub spłatach jest objęte zakresem władzy dyskrecjonalnej

sądu, z której nie może on – rzecz jasna – korzystać w sposób dowolny.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że skorzystanie z tego

uprawnienia w tzw. sprawach działowych powinno mieć miejsce w przypadkach

szczególne uzasadnionych. Konieczne jest przy tym uwzględnienie okoliczności

konkretnej sprawy. Wymaga to dokonania oceny i wyważenia uzasadnionych

interesów oraz sytuacji życiowej każdej z osób zobowiązanych i uprawnionych

do spłat lub dopłat. Ocena ta nie może być oderwaniu od stanu majątkowego

uczestników postępowania działowego, wielkości i rodzaju masy majątkowej

stanowiącej przedmiot rozstrzygnięcia oraz całej treści orzeczenia zawierającego

rozliczenie uprawnionych i zobowiązanych do uiszczenia spłat lub dopłat (zob. m.in.

uzasadnienie uchwały SN z 13 czerwca 1984 r., III CZP 21/84, OSNC 1984,

nr 12, poz. 221; postanowienie SN z 28 września 2023 r., I CSK 6578, nie publ.).

Ochrona sytuacji majątkowej współwłaściciela, któremu przyznano przedmiot objęty

II CSKP 142/24

4

postępowaniem podziałowym powinna nastąpić z jak najmniejszym uszczerbkiem

dla ochrony interesów majątkowych pozostałych współwłaścicieli uprawnionych

do stosownych spłat (zob. postanowienie SN z 24 stycznia 2013 r., V CSK 79/12,

nie publ.). Konieczne jest również uwzględnienie wszelkich innych czynników, które

mogą wpłynąć na pogorszenie szans realizacji prawa do spłaty i narazić

uprawnionego na nieuzasadnioną krzywdę (zob. postanowienie SN z 2 lipca 2009 r.,

V CSK 481/08, nie publ.).

Sąd Okręgowy orzeczenie o rozłożeniu na raty dopłaty należnej

wnioskodawczyni uzasadnił w sposób lakoniczny, wręcz zdawkowy. Wskazał,

że jest ono konsekwencją wstąpienia do procesu małoletniej następczyni prawnej

zmarłego uczestnika J.K. – K.P. Zwrócił jednak uwagę na to, że wnioskując o

rozłożenie dopłaty na raty nie przedstawiła ona żadnych argumentów

usprawiedliwiających to oczekiwanie. Jednocześnie dostrzegł podeszły wiek

wnioskodawczyni i jej stan zdrowia (bez bliższego jego sprecyzowania) jako

okoliczności

sprzeciwiające

się

uwzględnieniu

wniosku

o rozłożenia dopłaty na raty na okres dłuższy niż pięcioletni. Wskazał również na to,

że zmarły uczestnik nie zgłaszał wniosku o rozłożenie zasadzonej dopłaty na raty.

Trafnie zarzuciła skarżąca, że przytoczone motywy zaskarżonego

rozstrzygnięcia świadczą o uchyleniu się przez Sąd Okręgowy od obowiązku

rozważenia - wskazanych wyżej - przesłanek mogących usprawiedliwiać

skorzystanie z przewidzianego w art. 212 § 3 k.c. w związku z art. 46 k.r.o.

i art. 1035 k.c. uprawnienia do rozłożenia zasądzonej dopłaty na raty. W istocie nie

wyjaśniają one podstaw tej decyzji. Tak dalece idąca wadliwość uzasadnienia

zaskarżonego postanowienia usprawiedliwia zarzut podniesiony w ramach

podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postepowania.

Przed ustaleniem wystąpienia w konkretnym stanie faktycznym przesłanek

umożliwiających rozłożenie na raty dopłaty należnej wnioskodawczyni nie można

było odeprzeć skutecznie zarzutów wypełniających podstawę kasacyjną naruszenia

prawa materialnego a jednocześnie orzec o spełnieniu tego świadczenia w sposób

wskazany we wnioskach skargi kasacyjnej.

II CSKP 142/24

5

Z tych względów Sąd Najwyższy uznał za usprawiedliwioną skargę

kasacyjną w zakresie żądania uchylenia zaskarżonego postanowienia w części

orzekającej o rozłożeniu zasądzonej kwoty 23 707 096,50 zł na raty

oraz rozstrzygającej o kosztach postępowania apelacyjnego i na podstawie

art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

Dariusz Dończyk

Grzegorz Misiurek

Paweł Grzegorczyk

(G.N.-J.)

[SOP]