Sąd Najwyższy oddalił skargę kasacyjną dzieci dłużnika w sprawie umowy o dożywocie

Powódka K. S.A. w K. wniosła o uznanie za bezskuteczną w stosunku do niej

określonej umowy o dożywocie, zawartej 13 czerwca 2014 r. przez pozwanych H.H.

oraz L.T. (dzieci dłużnika) z R.H. i E.H. (dłużnikiem i jego żoną) w celu realizacji

wierzytelności powódki wynikającej z bliżej opisanego tytułu egzekucyjnego

przeciwko R.H. Sąd Okręgowy w Warszawie uwzględnił powództwo.

Następnie Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację pozwanych. Ustalił

przy tym, za Sądem pierwszej instancji, że zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego

w Poznaniu z 7 maja 2014 r. R.H., ojciec pozwanych, ma zapłacić powódce kwotę

1 410 104,05 zł wraz z odsetkami i kosztami postępowania. Orzeczenie to zostało

zaopatrzone w klauzulę wykonalności 26 stycznia 2015 r.; prowadzona na jego

podstawie egzekucja komornicza okazała się nieskuteczna. W sprawie poczyniono

także ustalenia co do istnienia po stronie dłużnika zaległości w stosunku do powódki

oraz podmiotu trzeciego już w 2013 r.

Odnośnie do czynności prawnej zakwestionowanej przez powódkę na

podstawie art. 527 k.c. ustalono, że umową o dożywocie z 13 czerwca 2014 r. dłużnik

wraz z żoną przekazał własność bliżej opisanej nieruchomości w P. na

współwłasność swym dzieciom (pozwanym), w zamian za zapewnienie

dożywotniego utrzymania polegającego na przyjęciu rodziców jako domowników,

dostarczeniu im wyżywienia, ubrania i mieszkania, zapewnienia im odpowiedniej

pomocy i pielęgnowania w chorobie oraz sprawieniu im własnym kosztem pogrzebu

odpowiadającego zwyczajom miejscowym.

Wartość nieruchomości przekazanej pozwanym w ramach umowy

o dożywocie wynosiła 1 104 000 zł, a wartość prawa dożywocia ustanowionego na

rzecz dłużnika powódki i jego żony – 347 000 zł. W efekcie rynkowa wartość

nieruchomości wynosiła 757 000 zł. W sprawie ustalono również, że na

nieruchomości ciążą hipoteki ustanowione na rzecz dwóch banków. W dniu zawarcia

umowy o dożywocie łączna wysokość zadłużenia wynosiła 797 558,12 zł. Kredyty są

systematycznie spłacane; na dzień 28 września 2018 r. (czyli 4 dni przed wydaniem

II CSKP 165/24

3

wyroku Sądu pierwszej instancji) łączna wysokość zadłużenia wynosiła

572 349,22 zł.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny ocenił, podobnie jak

wcześniej Sąd pierwszej instancji, że powództwo podlegało uwzględnieniu.

Zaskarżonej czynności dokonano bowiem z pokrzywdzeniem wierzycieli, gdyż

czynność ta doprowadziła do pogłębienia się stanu niewypłacalności dłużnika.

Zarazem sam fakt obciążenia hipotekami nieruchomości przekazanej pozwanym nie

oznaczał automatycznie braku możliwości zaspokojenia się powódki jako wierzyciela

dysponującego tytułem egzekucyjnym i gotowego wszcząć egzekucję z tego

składnika majątku. Pozwani uzyskali wskutek zakwestionowanej czynności korzyść,

gdyż wartość przekazanej im nieruchomości przewyższa wartość prawa dożywocia.

Sąd Apelacyjny zwrócił przy tym uwagę na wzrostową tendencję cen rynkowych

nieruchomości oraz regularne spłacanie długów zabezpieczonych hipotekami na

spornej nieruchomości.

Sąd Apelacyjny zaaprobował również ocenę Sądu Okręgowego, że

uwzględnieniu powództwa nie stało na przeszkodzie to, iż nieruchomość przekazana

pozwanym stanowiła element majątku wspólnego dłużnika oraz jego małżonki. Sąd

pierwszej instancji zaakcentował wcześniej, że przesłuchiwana w charakterze

świadka żona dłużnika nie podnosiła, by nie wyrażała zgody na zaciągnięcie

zobowiązań przez jej męża. Na taką okoliczność nie powoływali się również pozwani.

Pozwani wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego, zarzucając

naruszenie: (1) art. 232 k.p.c. w zw. z art. 6 w zw. z art. 527 § 1 i 2 oraz 532 k.c.

w zw. z art. 776 § 1 i art. 787 k.p.c. w zw. z art. 41 § 1 i 2 art. oraz 50 § 1 k.r.o.,

(2) art. 527 § 1 i 2 i art. 532 k.c. w zw. z art. 41 § 1 i 2 oraz art. 50 § 1 k.r.o.,

(3) art. 227 i art. 217 § 1, 2 i 3 k.p.c. w zw. z art. 527 § 3 k.c., (4) art. 527 § 1 i 2 oraz

art. 528 w zw. z art. 527 § 1 i 3 k.c., (5) art. 227 w zw. z art. 278 § 1, art. 286 oraz

art. 232 i art. 233 k.p.c., a także (6) art. 4 pkt 16 i 17 u.g.n. i § 4 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 21 września 2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości

i sporządzania operatu szacunkowego.

W ramach pierwszego z zarzutów skarżący podnieśli, że Sąd Apelacyjny

dopuścił się naruszenia „zasad ciężaru dowodowego, co doprowadziło do błędnego

II CSKP 165/24

4

uznania, iż powódka udowodniła spełnienie wszystkich przesłanek skargi

pauliańskiej, podczas gdy powódka, wbrew obowiązkowi wynikającemu z dyspozycji

przepisu art. 6 k.c., nie wykazała, aby dłużnik stał się niewypłacalny lub

niewypłacalny w stopniu wyższym, na skutek czynności prawnej z pozwanymi”, gdyż

powódka „nie wykazała, że istnieje związek przyczynowy pomiędzy dokonaniem

rzeczonej czynności przez dłużnika a szkodą po stronie powódki, tj. niemożnością

zaspokojenia swojej wierzytelności z majątku dłużnika”. Pozwani podnieśli przy tym,

że powódka nie przedłożyła tytułu wykonawczego przeciwko małżonce dłużnika

(matce pozwanych).

W drugim zarzucie skarżący zakwestionowali, że zaskarżona czynność

została dokonana z pokrzywdzeniem powódki. Podnieśli przy tym, że nieruchomość

obciążona była hipotekami „przewyższającymi nawet wartość całej nieruchomości,

a tym bardziej części, która stanowiła korzyść do której mogłaby być

skierowana egzekucja”. Do tego samego wątku nawiązywał zarzut czwarty, w którym

wskazano, że pozwani nie odnieśli w istocie korzyści z umowy o dożywocie.

Zarzut trzeci dotyczył pominięcia dowodu z opinii biegłego sądowego

rzeczoznawcy na okoliczność ustalenia wartości nieruchomości na przeddzień

zawarcia umowy o dożywocie, „co doprowadziło do braku jednoznacznego obalenia

domniemania działania pozwanych ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela,

w sytuacji w której biorąc pod uwagę wartość nieruchomości w przeddzień umowy

dożywocia oraz wartość hipotek na tą datę, w żadnym razie nie można było

stwierdzić, że pozwani odnieśli korzyść majątkową”.

W zarzucie piątym skarżący zakwestionowali dokonaną przez Sąd Apelacyjny

ocenę dowodu z opinii biegłego rzeczoznawcy. Do tego samego wątku nawiązano

w zarzucie szóstym, podważając zastosowane przez biegłego zasady doboru

nieruchomości podobnych; zarzut ten nie został uzasadniony w skardze kasacyjnej.

W odpowiedzi na skargę powódka wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu.

II CSKP 165/24

5

Zarzuty kasacyjne oznaczone numerami 1 i 3 nie odpowiadają ustawowemu

modelowi podstaw kasacyjnych. Zgodnie z art. 3983 § 1 k.p.c. skargę kasacyjną

strona może oprzeć na następujących podstawach: naruszenia prawa materialnego

przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1) lub naruszenia

przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy (pkt 2). Podstawy te są rozdzielne, gdyż każde uchybienie sądu drugiej

instancji ma albo charakter prawnomaterialny, albo proceduralny.

Uchybienie zakwalifikowane do jednej z podstaw kasacyjnych może pociągać

za sobą naruszenie należące do drugiej podstawy. Chociaż jednak niezastosowanie

lub błędne zastosowanie przepisu prawa materialnego może być skutkiem np.

niepełnych ustaleń faktycznych, wynikających z nieprawidłowego pominięcia

dowodu, to działanie takie stanowi wyłącznie o naruszeniu przepisów postępowania.

Dalszy skutek, w postaci braku prawidłowych ustaleń faktycznych oraz wadliwej

oceny, że nie została zrealizowana hipoteza określonej normy prawa materialnego,

stanowi wyłącznie o możliwym, istotnym wpływie danego uchybienia na wynik

postępowania. Wspomniana konsekwencja naruszenia przepisów postępowania

powinna zostać wskazana w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.,

lecz wyłącznie w celi wykazania, dane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na

wynik sprawy.

Podobnie naruszenie prawa materialnego, zasadniczo przez jego błędną

wykładnię, skutkować może np. uznaniem, że określony fakt nie ma znaczenia dla

rozstrzygnięcia sprawy, a w konsekwencji pominięciem dowodu zmierzającego do

wykazania prawdziwości twierdzeń strony o tym fakcie (zob. wyrok SN z 2 marca

2023 r., II CSKP 905/22). W takim przypadku naruszenie prawa materialnego

wywiera skutki w sferze działań stricte proceduralnych, jednak uchybieniem, które

powinno być kwestionowane w skardze kasacyjnej, aby ta mogła okazać

się skuteczna, powinna być błędna wykładnia przepisów prawa materialnego. Bez

podważenia tej wykładni nie jest bowiem możliwe skuteczne zakwestionowanie

późniejszej decyzji procesowej.

W związku z powyższym wspomniane na wstępie zarzuty nr 1 i 3 nie

mogą zostać uznane za prawidłowo skonstruowane, a w konsekwencji – podlegające

II CSKP 165/24

6

badaniu, podstawy kasacyjne. Nie wynika z nich bowiem w sposób jednoznaczny,

czy skarżący kwestionują zastosowanie w sprawie prawa materialnego, czy

naruszenie przepisów postępowania. Obiter dictum można jedynie zauważyć, że

pierwszy z tych zarzutów zmierza, przynajmniej w części, do zakwestionowania

ustaleń faktycznych sprawy, tymczasem działanie takie jest niedopuszczalne

w postępowaniu kasacyjnym (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.). Z wywodów Sądu

pierwszej instancji (s. 9 uzasadnienia wyroku) należy wnosić, że co najmniej

w drodze domniemania faktycznego Sąd ten ustalił, iż sporne zobowiązanie

zaciągnięte zostało za zgodą małżonki dłużnika pauliańskiego; Sąd Apelacyjny

zaaprobował natomiast ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego.

W pozostałym zakresie wspomniany ostatnio zarzut, niezależnie od jego

nieprawidłowego ujęcia, zmierza do zakwestionowania oceny, że przedmiotem

skargi pauliańskiej może być czynność prawna polegająca na wyzbyciu się na rzecz

osoby trzeciej składnika majątku wspólnego należącego do dłużnika i jego małżonki

w sytuacji, w której wierzyciel nie dysponuje tytułem wykonawczym wydanym

przeciwko wspomnianemu małżonkowi. Tymczasem w orzecznictwie trafnie

wyjaśniono już, że wierzyciel, którego dłużnikiem jest jeden z małżonków, może

żądać na podstawie art. 527 § 1 k.c. uznania za bezskuteczną czynności prawnej

dokonanej przez obu małżonków i dotyczącej ich majątku wspólnego także wtedy,

gdy małżonek dłużnika nie wyraził zgody na zaciągnięcie zobowiązania w myśl

art. 41 § 1 k.r.o. (zob. uchwałę SN z 12 maja 2011 r., III CZP 19/11; podobnie wyrok

SN z 5 lutego 2015 r., V CSK 246/14, wraz z cytowanym tam orzecznictwem).

Co się z kolei tyczy kwestii obciążenia przekazanej pozwanym nieruchomości

hipotekami, to Sąd Apelacyjny słusznie nie przydał tej okoliczności kluczowego

znaczenia. W istocie zbędne były rozważania w przedmiocie tego, jak kształtuje się

aktualna wysokość zadłużenia zabezpieczonego rzeczowo na spornym gruncie.

Rzecz bowiem w tym, że pokrzywdzenie wierzycieli zachodzi zawsze wtedy, gdy

dana czynność prawna doprowadza do powstania lub zwiększenia nadwyżki

pasywów nad aktywami dłużnika. Oceniając zasadność skargi pauliańskiej, sąd nie

bada możliwości zaspokojenia się wierzyciela ze zbywanej nieruchomości.

W zawartej w art. 527 § 2 k.c. definicji czynności dokonanej z pokrzywdzeniem

wierzycieli ustawodawca kładzie bowiem nacisk na element obiektywny w postaci

II CSKP 165/24

7

niewypłacalności dłużnika, a nie na to, w jaki sposób niewypłacalność ta wpływa na

możliwość zaspokojenia się przez konkretnego wierzyciela (zob. uchwałę – 7 – SN

z 19 marca 2025 r., III CZP 9/24, OSNC 2025, nr 7-8, poz. 68; podobnie wyroki SN

z 19 czerwca 2024 r., II CSKP 1761/22, oraz z 21 listopada 2024 r.,

II CSKP 1964/22). Wyzbywając się nieruchomości, dłużnik powódki obiektywnie

zmniejszył stan swoich aktywów; zarazem jego pasywa nie uległy identycznemu lub

większemu zmniejszeniu, co oznacza, że stał się niewypłacalny w wyższym

niż uprzednio stopniu.

W świetle powyższego bez znaczenia dla oceny pokrzywdzenia powódki jako

wierzycielki było to, że sporna nieruchomość jest obciążona hipotekami. Zarazem

uzyskanie korzyści przez pozwanych jest oczywiste; otrzymali oni nieruchomość

wartą przeszło 1,1 mln zł w zamian za prawo dożywocia o około trzykrotnie niższej

wartości rynkowej. Nawet gdyby – jak chcą tego skarżący – pod uwagę brać tylko

połowę wartości nieruchomości (do czego jednak nie ma podstaw), to fakt uzyskania

przez nich korzyści również byłby oczywisty. Zarazem charakter nabytego przez

dłużnika (i jego żonę) prawa dożywocia, służącego zaspokojeniu majątkowych

i osobistych interesów zbywców, powoduje, że wierzyciel realnie traci możliwość

uzyskania pokrycia swojej wierzytelności.

Finalnie należy odnieść się do zagadnienia dokonanej przez Sąd Apelacyjny

oceny dowodów. Zarzut piąty, jako w całości poświęcony tej kwestii, jest oczywiście

niedopuszczalny na podstawie art. 3983 § 3 k.p.c. Ostatni z zarzutów nie został

natomiast uzasadniony, a wobec zdawkowego sposobu jego ujęcia nie jest możliwe

odniesienie się do niego w sposób merytoryczny.

Tym samym skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie

art. 39814 k.p.c. O kosztach orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik

sprawy, ich wysokość ustalając na podstawie § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych.

Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji wyroku.

Beata Janiszewska

Tomasz Szanciło

Kamil Zaradkiewicz

II CSKP 165/24

8

[J.T.]

[SOP]