Bank nie odzyska całej należności od małżonków, SN oddalił jego skargę kasacyjną

II CSKP 181/25

2

Bank spółka akcyjna w W. wniosła o zasądzenie solidarnie od M.D. i P.D.

71 255,41 CHF, na które składają się należność główna (59 438,38 CHF), odsetki

umowne liczone od 15 lipca 2015 r. do 5 października 2017 r. (11 804,38 CHF)

oraz koszty, opłaty i prowizje bankowe (12,27 CHF), wraz z bliżej określonymi

odsetkami.

Ostatecznie strona powodowa 28 września 2020 r. zgłosiła także żądanie

ewentualne na wypadek przyjęcia przez sąd nieważności umowy kredytu,

domagając się zasądzenia od pozwanych solidarnie 63 946,80 CHF

oraz 9026,11 PLN wraz z dalszymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia

wydania wyroku do dnia zapłaty.

Wyrokiem z 12 lutego 2021 r. Sąd Okręgowy w Bielsku-Białej oddalił

powództwo (pkt I) i rozstrzygnął o kosztach procesu (pkt II-III).

Wyrokiem z 24 sierpnia 2022 r., wydanym wskutek apelacji banku, Sąd

Apelacyjny w Katowicach zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w ten

sposób, że: oddalił powództwo w zakresie żądania głównego, zasądził od pozwanych

na rzecz powódki 63 946,80 CHF oraz 9026,11 zł, z ustawowymi odsetkami

za opóźnienie od 22 czerwca 2022 r. (pkt 1 lit. a i b), oddalił apelację w pozostałym

zakresie (pkt 2) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt 3).

Sąd Apelacyjny zasadniczo podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez

Sąd Okręgowy i przyjął je za własne. Zgodnie z tymi ustaleniami, istotnymi z punktu

widzenia rozpoznania skargi kasacyjnej, małżonkowie M.D. i P.D. 29 sierpnia 2008

r.

zawarli

z

powodowym

bankiem

umowę

kredytu

pn. „Kredyt konsolidacyjny nr […] udzielony w walucie wymienialnej, spłacanego w

ratach annuitetowych”, w której określono kwotę udzielonego kredytu jako 71 734,27

CHF. Kredyt ten miał być przeznaczony na spłatę kredytu konsolidacyjnego i kredytu

odnawialnego, a także na sfinansowanie kosztów prowizji bankowej oraz

sfinansowanie kosztów ubezpieczenia od ryzyka utraty pracy i hospitalizacji. Okres

kredytowania

wynosił

300 miesięcy. Szacunkowy całkowity koszt kredytu w dniu sporządzenia umowy

określono na 133 727,42 zł, w tym prowizję za udzielenie kredytu (2% kwoty kredytu,

to jest 1434,69 CHF) oraz szacunkową wysokość kosztów z tytułu odsetek

II CSKP 181/25

3

(60 459,70 CHF). W wykonaniu umowy kredytu powodowy bank do 23 października

2015 r. pobrał z rachunku pozwanych łącznie kwotę 87 482,24 zł (przeliczoną przez

bank na 26 368,18 CHF), w tym 41 619,32 zł (przeliczoną przez bank na

12 295,89 CHF) – tytułem spłaty wymagalnego kapitału, oraz 45 862,92 zł

(przeliczoną przez bank na 14 072,29 CHF) – tytułem spłaty wymagalnych odsetek.

Spread walutowy stosowany przez powodowy bank w okresie od 30 kwietnia 2008 r.

do 31 sierpnia 2018 r. wynosił od 4,30% do 7,81%, i nie odbiegał znacznie od

spreadów obowiązujących w 10 największych bankach w Polsce. Tabela kursowa

banku była tworzona na podstawie notowań rynkowych. Pozwani nie mieli możliwości

weryfikacji ustalania kursu CHF przez bank.

Powódka pismem z 22 czerwca 2017 r. w związku z wypowiedzeniem umowy

kredytu wezwała pozwanych do zapłaty kwoty 69 541,38 CHF. W dniu 5 października

2017 r. bank wystawił wyciąg z ksiąg bankowych, w którym stwierdził istnienie

solidarnego zobowiązania pozwanych na rzecz banku z tytułu kredytu w wysokości

71 255,41 CHF, na które składa się należność główna – 59 438,38 CHF i odsetki

za okres od 15 lipca 2015 r. do 5 października 2017 r. – 11 804,76 CHF, koszty

i prowizje bankowe – 12,27 CHF, dalsze odsetki od 6 października 2017 r. do dnia

zapłaty od należności głównej w wysokości czterokrotności stopy kredytu

lombardowego NBP, ale nie większej niż w wysokości odsetek maksymalnych

za opóźnienie.

W ocenie Sądów meriti w okolicznościach tej sprawy mamy do czynienia

z kredytem denominowanym a pozwani zawierając umowę kredytu mieli status

konsumentów. Sąd drugiej instancji ocenił, że zakwestionowane przez pozwanych

postanowienia inkorporujące do umowy mechanizm podwójnej waloryzacji stanowiły

abuzywne postanowienia umowne w rozumieniu art. 3851 - art. 3853 k.c. Następnie

stwierdził, że Sąd pierwszej instancji trafnie uznał, że umowa zawarta między

stronami jest nieważna, a w konsekwencji powództwo banku o zapłatę niespłaconej

części kredytu (roszczenie główne) podlega oddaleniu. Sąd Apelacyjny uznał

natomiast, że na uwzględnienie zasługuje apelacja strony powodowej w zakresie

w jakim zarzuca naruszenie art. 405 w zw. z art. 410 k.c. (w zakresie roszczenia

ewentualnego banku). Skoro bowiem umowa kredytu o którą chodzi w sprawie jest

II CSKP 181/25

4

nieważna, to świadczenie banku (kapitał kredytu udostępniony pozwanym) nastąpiło

bez podstawy prawnej.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiodła strona powodowa,

zaskarżając go w części, tj. w zakresie pkt 1 lit. a oraz pkt 2, zarzucając mu:

naruszenie prawa procesowego, tj. art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 391 k.p.c.;

i naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 65 § 2 w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 pkt 2 i 4a

oraz ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „pr.bank.”);

art. 3581 § 2 k.c.; art. 3851 § 1 k.c.; art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank.; art. 4 ust. 1 dyrektywy

93/13; art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”);

art. 354 § 1 k.c.

Skarżący bank wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwani wnieśli o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna banku okazała się bezzasadna.

Odnosząc się w pierwszej kolejności do sformułowanego przez stronę

skarżącą zarzutu naruszenia prawa procesowego, należy wskazać, że zgodnie

z poglądem dominującym w orzecznictwie naruszenie przez sąd drugiej instancji

zasad sporządzania uzasadnienia orzeczenia jedynie wyjątkowo może stanowić

usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, co ma miejsce, gdy wskutek uchybienia

wymaganiom stawianym uzasadnieniu zaskarżone orzeczenie nie poddaje się

kontroli kasacyjnej (zob. wyrok SN z 5 grudnia 2025 r., II CSKP 1142/23, i powołane

tam orzecznictwo).

W ocenie Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie nie występują takie wady

uzasadnienia orzeczenia Sądu Apelacyjnego, które sprawiałyby, że nie poddaje się

ono kontroli kasacyjnej. Odnosząc się do kwestii podnoszonych przez stronę

skarżącą należy wskazać, że mimo braku takiego wyraźnego stwierdzenia, nie ulega

wątpliwości, iż Sąd drugiej instancji zaakceptował ustalenia faktyczne poczynione

przez Sąd Okręgowy, skoro powtórzył je w uzasadnieniu swojego orzeczenia,

II CSKP 181/25

5

a jedynie w odniesieniu do kilku zagadnień mniejszej wagi stwierdził, że ustalenia te

koryguje, ewentualnie uzupełnia.

Jeśli chodzi o zarzuty naruszenia licznych przepisów prawa materialnego, to

należy wskazać, że są to zarzuty na ogół przedstawiane w ostatnich latach przez

banki w tzw. sprawach frankowych, a bezzasadność zdecydowanej większości z nich

została już przesądzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej.

Jak wynika ze stanu faktycznego ustalonego w sprawie przez Sądy meriti,

pozwani, jako konsumenci, zwarli z powodowym bankiem umowę kredytu

denominowanego we frankach szwajcarskich, przeliczanego na złotówki według

klauzuli umownej opartej na kursie kupna waluty obcej.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela poglądy

judykatury, w których wielokrotnie wyjaśniono, że określenie wysokości należności

obciążającej kredytobiorcę z odwołaniem do tabel kursowych ustalanych

jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów oznaczania kursu

waluty, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku

i obciąża kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem, oraz narusza równorzędność

stron umowy kredytu (zob. np. wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22,

OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 48; z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22,

OSNC 2023, nr 5, poz. 50). Takie postanowienia umowne, kształtując prawa

i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco

naruszają jego interesy, są niedozwolone i nie wiążą konsumenta; art. 3851 k.c.

(zob. wyroki SN: z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 27 maja 2022 r.,

II CSKP 314/22; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22; z 28 października 2022 r.,

II CSKP 902/22). Postanowienia te należy uznać za niedozwolone niezależnie od

tego, czy swoboda banku w ustaleniu kursu waluty jest pełna, czy też w jakiś sposób

ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu

ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

Należy też zauważyć, że wykładnia art. 3851 § 1 k.c., w kontekście pojęcia

„głównych świadczeń stron”, w aktualnej judykaturze Sądu Najwyższego nie budzi

wątpliwości. Klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego

II CSKP 181/25

6

lub denominowanego do waluty obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy

(zob. m.in. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r.,

I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r.,

I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21;

z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22). W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej podkreśla się również, że za postanowienia umowne mieszczące się

w pojęciu głównego przedmiotu umowy w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13

należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy

i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki: z 30 kwietnia 2014 r.,

C-26/13, Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt,

pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Bogdan Matei i Ioana Ofelia Matei przeciwko

SC Volksbank România SA, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Jean-Claude Van

Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33, i z 20 września 2017 r., C-186/16,

Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 35). Za takie

uznawane są klauzule indeksacyjne lub denominacyjne (waloryzacyjne), jak

i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu

waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które

wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy (konsumenta) ryzykiem zmiany kursu waluty

i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE:

z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r.,

C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai,

pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).

Wobec powyższego zarzuty naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 65 k.c.,

art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 1 ust. 2 w zw. z art. 4 ust. 1 i ust. 2 i art. 6 ust. 1 i ust. 2

dyrektywy 93/13 w zw. z art. 3851 § 1 k.c. okazały się bezzasadne.

Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma

w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. charakter niedozwolony, jest działająca ex lege

sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą

w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie

(zob. m.in uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8,

poz. 87, oraz uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,

OSNC 2021, nr 9, poz. 56, a także m.in. wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13;

II CSKP 181/25

7

z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17;

z 8 lutego 2023 r., II CSKP 978/22). Uznanie bowiem, że postanowienia dotyczące

przeliczania kwoty kredytu i uiszczanych spłat na walutę obcą są niedozwolonymi

postanowieniami umownymi oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie wiążą

one kredytobiorców. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił,

że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek

umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący,

tak, by nie wywoływał on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe

stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły

skutek w postaci „przywrócenia” sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej

znajdowałby się on bez tego warunku [zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r.,

C-154/15, C-307/15 i C-308/15, Francisco Gutiérrez Naranjo i Ana María Palacios

Martínez przeciwko Cajasur Banco i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA (BBVA),

pkt 61-62].

Przede wszystkim jednak Sąd Najwyższy w uchwale składu całej Izby Cywilnej

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), ugruntował

dotychczasową linię orzeczniczą i przyjął (w materii objętej sporem w niniejszej

sprawie), że:

1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie.

3. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu

niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub

część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne

roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.

II CSKP 181/25

8

Należy wskazać, że odstąpienie od zasady prawnej, a taki status ma uchwała

składu całej Izby Sądu Najwyższego, jest możliwe tylko przez wydanie kolejnej

uchwały w analogicznym składzie (art. 88 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym).

W związku z powyższym nie był również uzasadniony zarzut skargi

wskazujący na możliwość wypełnienia luki w umowie, powstałej na skutek usunięcia

z niej klauzuli przeliczeniowej (art. 3851 § 1 k.c.), przez odwołanie się do mechanizmu

ustalania kursu walutowego przewidzianego w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na

potrzeby wyliczeń średniego kursu franka szwajcarskiego w NBP. W kwestii

ewentualnego stosowania przepisów prawa krajowego o charakterze

dyspozytywnym, w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień

abuzywnych, należy odwołać się do zacytowanego powyżej punktu 1 uchwały składu

całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22. W tym

kontekście zasadne jest również wskazanie na wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 26 marca 2019 r., C-70/17, Abanca Corporación Bancaria SA

przeciwko Albertowi Garcíi Salamance Santosowi i Bankia SA przeciwko Alfonsowi

Antoniowi Lau Mendozie i Verónice Yulianie Rodríguez Ramírez, w którym

wykluczono, aby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków

zawartych w umowach (pkt 54). Oznacza to, że nieuprawnione jest zastąpienie przez

sąd postanowień niedozwolonych innymi, gdyż prowadziłoby to w istocie do zmiany

treści łączącej strony umowy. Możliwość takiej zmiany umowy przez sąd stoi

w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy

wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania klauzuli niedozwolonej umowa zostanie

skorygowana przez sąd w sposób możliwie najpełniej odpowiadający ich woli,

a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów o niedozwolonych

postanowieniach umownych (zob. też wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20,

I.W. i R.W. przeciwko Bankowi B. S.A., pkt 68). W związku z tym należy stwierdzić,

że nie jest dopuszczalne zastosowanie przepisów o charakterze dyspozytywnym

w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień abuzywnych.

Warto podkreślić, że wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych

nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem CHF,

jako kredytu złotowego, oprocentowanego według stawki LIBOR (zob. np. wyroki SN:

II CSKP 181/25

9

z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22;

z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 694/22; z 20 maja

2022 r., II CSKP 796/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 875/22; z 30 maja 2023 r.,

II CSKP 1536/22; z 22 czerwca 2023 r., II CSKP 1484/22; por. jednak odmiennie

wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22; z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22;

z 18 sierpnia 2022 r., II CSKP 387/22; z 28 września 2022 r., II CSKP 412/22;

z 23 listopada 2022 r., II CSKP 923/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 272/22).

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.

oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie

z art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7, § 10 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych.

Adam Doliwa

Marcin Łochowski

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

(P.H.)

[SOP]