Sąd Najwyższy oddalił kasację banku w sporze o zwrot wpłat z kredytu frankowego

Powodowie J.B., K.B., I.B. i W.B. wnieśli o zasądzenie od pozwanego

Bank S.A. w W. (dalej: bank) na rzecz J.B. i K.B. po 17 139,47 zł oraz 84 081,38 zł

łącznie i 15 259,05 CHF łącznie, a na rzecz I.B. i W.B. łącznie kwot 118 360,32 zł i

15 259,05 CHF – w każdym wypadku z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 19

grudnia 2020 r. do dnia zapłaty.

Sąd Okręgowy w Elblągu uwzględnił powództwo, a Sąd Apelacyjny

w Gdańsku oddalił apelację banku od wyroku Sądu pierwszej instancji. Ustalił przy

tym, za Sądem Okręgowym, że 27 kwietnia 2007 r. powodowie zawarli z pozwanym

umowę kredytu hipotecznego (na cele mieszkaniowe) denominowanego w walucie

obcej – franku szwajcarskim – w kwocie stanowiącej równowartość 85 821,92 CHF,

na okres 251 miesięcy.

W sprawie poczyniono również szczegółowe ustalenia co do okoliczności

zawarcia tej umowy oraz jej treści, w tym dotyczące przyjętego w kontrakcie

mechanizmu powiązania (indeksacji) kredytu z walutą obcą – frankiem szwajcarskim.

Kredyt miał być wypłacony w złotówkach – po przeliczeniu kwoty z waluty obcej.

Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone miało być w walucie obcej i obliczone

według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu. W złotych polskich miały być

także spłacane raty, które pobierano z konta prowadzonego w walucie polskiej – po

przeliczeniu złotówek na franki szwajcarskie. W obu przypadkach uzgodniono

dokonywanie przeliczeń według publikowanej przez bank tabeli kursowej,

odpowiednio po kursie kupna oraz sprzedaży.

Powodowie nie mieli możliwości zapoznania się z wzorcem umowy przed

dniem jej podpisania; nie mogli również negocjować z bankiem treści umowy.

Kredyt został wypłacony w jednej transzy, w kwocie 188 000 zł, stanowiącej

równowartość 84 357,89 CHF (zgodnie z mechanizmem opisanym powyżej).

Powodowie w okresie od zawarcia umowy uiścili na rzecz pozwanego objęte

żądaniem pozwu kwoty 236 720,64 zł oraz 30 518,09 CHF.

II CSKP 2/26

3

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny ocenił, że postanowienia

umowne kształtujące mechanizm indeksacji na podstawie jednostronnie ustalanego

przez bank kursu wymiany walut były niedozwolone w rozumieniu

art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. i nie wiązały powodów jako konsumentów.

W konsekwencji powyższego Sąd Apelacyjny uznał, że umowa stron okazała

się nieważna. Jej wykonanie nie było bowiem możliwe bez postanowień

niewiążących powodów. Tym samym żądane w sprawie kwoty podlegały zasądzeniu

jako świadczenia nienależne (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.). Jednocześnie

przyjęty w sprawie sposób zasądzenia świadczenia podlegającego zwrotowi

(z podziałem uwzględniającym podmiotowe ukształtowanie strony powodowej)

uzasadniono treścią art. 379 § 1 k.c. oraz tym, że powodowie zgodnie wnieśli o taki

właśnie podział dochodzonej kwoty. Zasądzenie na rzecz dwójki powodów kwot po

17 139,47 zł, bez zastrzeżenia o łącznym charakterze zasądzenia, wynikał natomiast

z tego, że część spłaty kredytu nastąpiła przed zawarciem przez nich związku

małżeńskiego. Nie uwzględniono przy tym podniesionego przez bank

zarzutu zatrzymania.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji,

zarzucając naruszenie: (1) art. 380 w zw. z art. 227 w zw. art. 2352 § 1 pkt 2 i 5 oraz

art. 278 § 1 w zw. z art. 391 §1 k.p.c., (2) art. 410 § 2 w zw. z art. 6 k.c., (3) art. 379 § 1

w zw. z art. 410 § 2 k.c., (4) art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 3852 k.c., (5) art. 3851 § 1 oraz

art. 385 k.c., (6) art. 3851 § 1 oraz art. 385 k.c. (w innym aspekcie),

(7) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 pr.bank, (8) art. 3851 § 1 i 2

w zw. z art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 pr.bank., (9) 354 § 1 i art. 453 zd. 1 k.c.,

(10) art. 3851 § 2 k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 k.c.,

(11) art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c., a także (12) art. 496 w zw. z art. 497 k.c.

W pierwszym zarzucie zakwestionowano nieprzeprowadzenie dowodu z opinii

biegłego na fakty związane ze sposobem określania przez bank kursów walut (tj. czy

pozwany miał w tym zakresie swobodę) oraz tego, „czy zakwestionowane

postanowienia mogły naruszać interes konsumentów w sposób rażący”. W zarzutach

drugim i trzecim zakwestionowano sposób zasądzenia należności; bank wskazywał

II CSKP 2/26

4

bowiem, że w sprawie nie ustalono, kto (który z kredytobiorców) dokonywał

spłat kredytu.

Podstawy kasacyjne oznaczone numerami od czwartego do szóstego

związane były z uznaniem, że postanowienia dotyczące denominacji kredytu były

niedozwolone. Bank zarzucił Sądowi Apelacyjnemu przyjęcie, że „dla stwierdzenia

abuzywności poszczególnych postanowień umowy wystarczające jest ogólne

stwierdzenie ich nieuczciwości”, a ponadto połączenie przesłanek rażącego

naruszenia interesów konsumentów i sprzeczności postanowienia z dobrymi

obyczajami oraz nieustalenie, jakie konkretnie dobre obyczaje zostały naruszone,

i brak oceny, „jak wyglądałaby sytuacja prawna konsumenta w dacie zawierania

Umowy Kredytu, gdyby kwestionowane postanowienia nie zostały w umowie

zastrzeżone, a w ich miejsce miałyby zastosowanie dyspozytywne przepisy prawa”.

Zdaniem skarżącego błędne było również – widoczne na etapie badania przesłanki

sprzeczności postanowień umownych z dobrymi obyczajami – „uznanie, iż

informacje przekazane przy zawieraniu umowy podlegają ocenie ex post, tj. przy

uwzględnieniu wiedzy z chwili obecnej, względnie wiedzy dostępnej już po

zawarciu umowy”.

Zarzuty od siódmego do dziesiątego włącznie nakierowane były na zwalczanie

oceny, że skutkiem uznania spornych postanowień za niedozwolone jest brak

związania stron umową także w pozostałej części. Wskazując na naruszenie

art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c., bank nawiązywał do koncepcji, zgodnie z którą

roszczenie powodów mogło stać się wymagalne „najwcześniej wówczas, kiedy

konsument, należycie poinformowany przez sąd o skutkach prawnych związanych

z nieważnością umowy, złoży oświadczenie w zakresie korzystania z ochrony

wynikającej z art. 3851 § 1 i 2 k.c.” Ostatni, dwunasty zarzut skargi dotyczył oceny,

że skarżącemu nie przysługiwało prawo zatrzymania (art. 496 w zw. z art. 497 k.c.).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu.

W sprawie nie doszło do naruszenia przepisów postępowania przez

pominięcie dowodu z opinii biegłego, gdyż dowód ten nie był przydatny dla sprawy.

Dla oceny, czy umowa kształtuje prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny

II CSKP 2/26

5

z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, znaczenie ma bowiem treść

praw i obowiązków wynikających z umowy, a nie faktyczna (uwzględniająca także

czynniki zewnętrzne) pozycja przedsiębiorcy. Przedmiotem kontroli jest w takim

przypadku nienegocjowane indywidualnie postanowienie umowne, a nie: całościowo

ujęta, faktyczna sytuacja stron umowy. Oczywiście niedopuszczalne byłoby również

pozostawienie biegłemu – a nie sądowi – stricte prawnej oceny tego, czy określone

postanowienie umowy spełnia przesłanki opisane w art. 3851 § 1 zd. 1 k.c.

Sąd Apelacyjny trafnie zastosował także prawo materialne. W tej mierze

należy najpierw odnieść się do zarzutów zmierzających do zakwestionowania

poglądu o niedozwolonym charakterze spornych postanowień, następnie poddać

ocenie stanowisko Sądu o niezwiązaniu stron umową w całości, a finalnie – rozważyć

kwestię zasądzenia należnych powodom odsetek oraz tego, czy bankowi służyło

prawo zatrzymania.

Wbrew twierdzeniom skarżącego w sprawie nie przyjęto, że „dla stwierdzenia

abuzywności poszczególnych postanowień umowy wystarczające jest ogólne

stwierdzenie ich nieuczciwości”. Nie może być zatem mowy o błędnej, w tym

aspekcie, wykładni art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. Sąd Apelacyjny nie utożsamił również obu

wskazanych w ww. przepisie kryteriów kwalifikacji postanowień umownych jako

abuzywnych. Wbrew założeniom banku nie jest przy tym konieczne zidentyfikowanie

jakiegoś konkretnego „dobrego obyczaju”, który został naruszony; wspomniana

przesłanka stanowi tzw. klauzulę generalną, czyli ocenny zwrot niedookreślony,

pozwalający na zbadanie, czy dane postanowienie narusza wartości o charakterze

moralnym. Innymi słowy postanowienie umowy, aby zostało uznane za abuzywne,

musi być bardzo niekorzystne dla konsumenta (rażąco naruszać jego interesy),

a przy tym czynić to w sposób nieuzasadniony w świetle przyjętych reguł

postępowania (sprzecznie z dobrymi obyczajami).

Nieuprawnione jest również założenie skarżącego, że przesłankę rażącego

naruszenia interesów konsumenta należy rozpatrywać przez porównanie jego

sytuacji z hipotetycznym stanem, w którym zawarłby on z tym samym przedsiębiorcą

jakąś inną umowę. Badaniu podlega bowiem faktycznie zawarty przez strony

kontrakt, a ściślej: jego konkretna jednostka normatywna (postanowienie umowy).

II CSKP 2/26

6

W świetle powyższego dodać należy jedynie, że postanowienia umowy, takie

jak będące przedmiotem oceny w niniejszej sprawie, były analizowane

w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych w wielu sprawach –

również toczących się z udziałem pozwanego. Ocena o ich sprzeczności z dobrymi

obyczajami oraz naruszaniu przez nie w sposób rażący interesów konsumentów

wynika z tego, że pozwalają one bankowi na nieprzejrzyste, swobodne sterowanie

wysokością kwoty podlegającej wypłacie oraz spłacie – w efekcie stwarzając między

stronami stan nierównowagi kontraktowej. Bez znaczenia pozostaje przy tym to, czy

i jakie informacje odnośnie do ryzyka kursowego przekazywano powodom przed

zawarciem umowy. Źródłem abuzywności spornych postanowień, wystarczającym

do stwierdzenia niezwiązania stron umową w całości (o czym dalej), jest bowiem już

dokonywanie przeliczeń kwot podlegających wypłacie i spłacie na podstawie tabeli

kursowej banku kształtowanej bez wskazania obiektywnego, zewnętrznego

względem banku, sposobu ustalania wartości waluty.

W konsekwencji powyższego sporne postanowienia umowne trafnie oceniono

jako niedozwolone. Jednocześnie w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118,

stwierdzono, iż w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego

lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej

stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym

stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny

sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów

(pkt 1), oraz że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie (pkt 2).

Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie znajduje podstaw do podjęcia działań

unormowanych w art. 88 § 1 u.S.N., wobec czego pozostaje związany stanowiskiem

wyrażonym w uchwale (zob. wyroki SN z 21 listopada 2024 r., II CSKP 1088/24, oraz

z 27 lutego 2025 r., II CSKP 1815/22). Tym samym za prawidłowe należy także uznać

stanowisko, że strony nie są związane umową w całości, a środki wpłacane przez

powodów na rzecz banku tytułem rat podlegają zwrotowi jako świadczenia

nienależne (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.).

II CSKP 2/26

7

Wątpliwości nie budzi również dokonany przez Sąd Okręgowy i zaaprobowany

przez Sąd Apelacyjny sposób zasądzenia żądanych w sprawie kwot, choć, jak

słusznie wskazuje skarżący, sam w sobie art. 379 § 1 k.c. istotnie nie tłumaczy,

dlaczego powodowie powinni byli uzyskać tożsame kwoty. W celu zastosowania tego

przepisu konieczne jest bowiem uprzednie rozstrzygnięcie, że każdy z podmiotów

był wierzycielem banku – i dopiero w takim wypadku możliwe jest rozpatrywanie

zasad podziału wspólnej wierzytelności.

Rzecz jednak w tym, że w sprawie poczyniono stosowne ku temu ustalenie.

Sąd Okręgowy stwierdził bowiem, że „[p]owodowie w okresie od zawarcia umowy do

dnia 25 kwietnia 2019 r. uiścili na rzecz strony pozwanej, objętą żądaniem pozwu,

kwotę 236.720,64 zł i kwotę 30.518,09 CHF, w wyniku czego całkowicie spłacili

kredyt” (s. 4 uzasadnienia wyroku SO), a Sąd Apelacyjny zaakceptował to ustalenie

(s. 5 uzasadnienia wyroku SA). Ze stwierdzenia tego wynika, że spłat – w braku

odmiennego wskazania – dokonywano wspólnie. Na marginesie należy zauważyć,

że powołanie się przez bank na naruszenie art. 6 k.c. nie mogłoby okazać się

skuteczne także z tej przyczyny, że sygnalizowane przez skarżącego wątpliwości nie

mają związku z unormowaną w tym przepisie zasadą rozkładu ciężaru dowodu

faktów (w rozumieniu materialnym).

Skarżący pominął także (nieeksponowany również przez Sądy obu instancji)

fakt, że raty pobierane były z prowadzonego dla powodów rachunku bankowego

przeznaczonego do obsługi kredytu. W sprawie nie ustalono, by co innego wynikało

z treści umowy rachunku bankowego, a zatem przyjąć należy, że roszczenia z tego

rachunku były dla skarżących wspólne. Nie bez znaczenia dla sprawy pozostaje

również to, że wyraźnie wyrażoną wolą wszystkich powodów był taki właśnie podział

wierzytelności. Nawet gdyby ustalono, że spłat w całości lub w części dokonywała

tylko jedna osoba (co w sprawie nie miało miejsca), to wspólny zamiar wszystkich

zainteresowanych powinien być uwzględniony, gdyż wierzyciel może zasadniczo

swobodnie dysponować wierzytelnością przysługującą mu względem dłużnika.

Bank nie zdołał także podważyć oceny Sądu Apelacyjnego w przedmiocie

tego, kiedy wierzytelność powodów stała się wymagalna, a w konsekwencji: od kiedy

należne są im odsetki ustawowe za opóźnienie. Roszczenie o zwrot świadczenia

II CSKP 2/26

8

nienależnego ma bowiem charakter bezterminowy, wobec czego termin spełnienia

tego świadczenia jest określany stosownie do art. 455 k.c.

W orzecznictwie wyjaśniono już, że w sporach takich jak niniejszy umowa,

która okazała się nieważna, nie wiąże stron już w chwili wezwania pozwanego do

zapłaty (a ściślej: od chwili jej zawarcia, co jest jednak bez znaczenia dla kwestii

odsetek). To, czy bank mógł mieć pewność, że pozostanie ona nieważna, czy też

liczył na sanowanie jej decyzją konsumentów (powodów), pozostaje natomiast bez

znaczenia w tym sensie, że na skutek wezwania do zapłaty obiektywnie doszło do

określenia terminu spełnienia świadczenia w postaci zwrotu wpłaconych wcześniej

kwot, a brak zapłaty w tym terminie skutkował powstaniem stanu opóźnienia,

uzasadniającego zasądzenie od pozwanego stosownych odsetek (zob. wyrok SN

z 27 marca 2025 r., II CSKP 612/23).

Powyższe stanowisko wprost wynika z art. 455 w zw. z art. 481 § 1 k.c.,

a prawo Unii Europejskiej nie wymaga dokonania odmiennej wykładni tych przepisów

w takim zakresie, w jakim odnoszą się one do roszczeń związanych z ochroną

zapewnianą konsumentom na podstawie prawa unijnego. Przeciwnie, w wyroku

TSUE z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, SM i KM przeciwko mBank S.A., orzeczono, że

art. 6 ust. 1 oraz art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że

w kontekście uznania w całości nieważności umowy kredytu hipotecznego zawartej

przez instytucję bankową z konsumentem ze względu na to, iż umowa ta zawiera

nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie

praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez

tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że

nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy

z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą

nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej – konsekwencji tego uznania

nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną.

Znaczenie tego orzeczenia dla prawa polskiego wyjaśniono m.in. w wyroku SN

z 6 grudnia 2024 r., II CSKP 827/23 (zob. także wyrok SN z 27 marca 2025 r.,

II CSKP 612/23).

II CSKP 2/26

9

Prawidłowa była również ocena, że skarżącemu nie przysługiwało prawo

zatrzymania. Problem dopuszczalności skorzystania z zarzutu zatrzymania

w sprawach takich jak niniejsza rozwiązała uchwała – 7 – SN z 19 czerwca 2024 r.,

III CZP 31/23, a niezależnie od tego także orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej (zob. wyrok TSUE z 4 grudnia 2023 r., C-28/22, oraz postanowienie

TSUE z 8 maja 2024 r., C-424/22).

Tym samym skarga kasacyjna pozwanego podlegała oddaleniu na podstawie

art. 39814 k.p.c. O kosztach orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za

wynik sprawy, ich wysokość ustalając na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie.

Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji wyroku.

Jacek Grela

Beata Janiszewska

Piotr Telusiewicz

[J.T.]

[r.g.]