Kredyt frankowy zawarty przez konsumentów. Bank przegrał skargę kasacyjną o klauzule kursowe

Powodowie O.T. i A.T. wnieśli ostatecznie o zasądzenie od pozwanego Bank

S.A. w W. (dalej: bank) kwoty 172 289,10 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie, a ewentualnie o ustalenie nieważności bliżej określonej umowy kredytu

zawartej z pozwanym oraz, także ewentualnie, o zasądzenie kwoty 150 000 zł wraz

z odsetkami. Sąd Okręgowy w Olsztynie uwzględnił powództwo główne co do kwoty

(łącznie) 137 457,48 CHF z odsetkami, a Sąd Apelacyjny w Białymstoku oddalił

apelację pozwanego od wyroku Sądu pierwszej instancji.

Sąd Apelacyjny ustalił przy tym, za Sądem Okręgowym, że 14 czerwca 2007 r.

powodowie, jako konsumenci, zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę

kredytu. Była ona denominowana w walucie obcej – franku szwajcarskim. Kredyt

opiewał na 266 631,12 CHF; umowę zawarto na okres 360 miesięcy. Nie była ona

indywidualnie negocjowana. Celem kredytu było finansowanie budowy domu.

W sprawie poczyniono także dalsze, szczegółowe ustalenia co do procesu zawarcia

oraz treści umowy kredytu, w tym co do zawartego w niej mechanizmu powiazania

kredytu z walutą obcą. Wraz z umową kredytu zawarto umowę o prowadzenie dwóch

rachunków bankowych – jednego w walucie polskiej, a drugiego we franku

szwajcarskim. Na etapie zawierania umowy, podobnie jak i w toku jej wykonywania,

wszelkie czynności dotyczące ustalenia harmonogramu wypłat stosownie do stanu

zaawansowania budowy itp. dokonywane były w walucie polskiej, a nie we franku

szwajcarskim.

Kredyt miał być uruchomiony w transzach w łącznej kwocie nie wyższej niż

600 000 zł. Zgodnie z dołączonym do umowy kredytu regulaminem w przypadkach,

w których wypłata kredytu miała nastąpić w walucie innej niż waluta kredytu, wypłata

następowała po przeliczeniu środków po kursie obowiązującym w banku.

Przy zawarciu umowy konsumentów poinformowano, że w istocie nie mogą domagać

się wypłaty kredytu bezpośrednio w walucie obcej.

Spłaty należności miały następować ze wskazanego w umowie rachunku

prowadzonego w walucie kredytu, zasilanego wyłącznie środkami we frankach

szwajcarskich. W sytuacji, w której na rachunku bankowym prowadzonym w walucie

II CSKP 229/24

3

obcej nie zgromadzono odpowiedniej kwoty w walucie kredytu, bank upoważniony

był do pobrania środków z rachunków prowadzonych w innej walucie i dokonania

przeliczenia po stosowanych przez pozwanego kursach.

Bank wypłacił kredyt w łącznej kwocie 582 909,69 zł. Kredytobiorcy wpłacili

z kolei na rzecz pozwanego 86 896,35 CHF (oraz 807,50 zł) tytułem spłaty kapitału,

78 437,81 CHF tytułem odsetek, a także – już po wytoczeniu powództwa w niniejszej

sprawie – dodatkowo 9 200,66 CHF. W okresie 10 lat sprzed wytoczenia powództwa

suma świadczeń spełnionych przez powodów w walucie obcej wynosiła łącznie

137 457,48 CHF.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny ocenił, podobnie

jak wcześniej Sąd Okręgowy, że postanowienia umowne odsyłające

do niezdefiniowanego bliżej bankowego kursu wymiany walut, jako niedozwolone

w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 1 k.c., nie wiązały powodów będących konsumentami.

Postanowienia te podlegały przy tym badaniu przez pryzmat kryteriów

ze wskazanego ostatnio przepisu, gdyż, choć określały główne świadczenia stron,

to nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.).

Klauzule nie spełniały tego kryterium, gdyż stosowane przez pozwanego kursy walut,

a w konsekwencji kwoty podlegające wypłacie i spłacie, mogły być ustalane

w sposób dowolny.

W konsekwencji powyższego Sąd Apelacyjny ocenił, że umowa stron okazała

się nieważna. Jej wykonanie nie było bowiem możliwe bez postanowień, które

okazały się niewiążące dla powodów jako konsumentów. Tym samym żądane

w sprawie kwoty podlegały zasądzeniu jako świadczenia nienależne (art. 410 § 1

w zw. z art. 405 k.c.).

Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego, zarzucając

naruszenie: (1) art. 65 k.c. (2) art. 65 k.c. (w innym aspekcie, w tym w zw.

z art. 69 § ust. 1 pr.bank.), (3) art. 3851 § 1 k.c. i art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13,

(4) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 § 1 i § 3 pr.bank., (5) art. 3851 § 1 i § 2 k.c. w zw.

z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, (6) art. 358 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c., (7) art. 56 k.c.

w zw. z art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe w zw. z art. 354 k.c.

w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c., (8) art. 3851 § i § 2 w zw. z art. 5 k.c., art. 6 ust. 1

II CSKP 229/24

4

dyrektywy 93/13 w zw. z art. 2 Konstytucji oraz z art. 2 i art. 3 TUE, (9) art. 1 ust. 2

w zw. z art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 3851 § 1 k.c., (10) art. 1 pkt 1 lit.

a oraz art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe

oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 3851 § 1 k.c., (11) art. 410 w zw. z art. 405

k.c., (12) art. 481 § 1 w zw. z art. 455 w zw. z art. 405 i art. 410 § 1 k.c., a także

(13) art. 5 k.c.

W pierwszym zarzucie skarżący zakwestionował przyjęcie, że dla wykładni

postanowień spornej umowy nie ma znaczenia okoliczność, w jaki sposób bank

rzeczywiście ustalał kursy walut, a także pominięcie przez Sąd faktu, że kursy

ogłaszane w tabeli kursowej miały charakter rynkowy i jako takie nie naruszały

interesów powodów.

Drugi zarzut również dotyczył wykładni spornej umowy kredytu. Bank podniósł

w jego ramach wiele wątków. Dotyczyły one kolejno: (1) stanowiska o przyznaniu

pozwanemu w spornej umowie prawa do dowolnego sterowania wysokością

świadczeń stron, (2) faktycznego braku dowolności (arbitralności) stosowanych

przez pozwanego kursów walut, (3) błędnego nieocenienia, że umowa miała czysto

walutowy charakter (wypłata i spłata kredytu następowała, zdaniem banku, w walucie

obcej, a powiązanie kredytu z walutą polską miało charakter „techniczny”

i „fakultatywny”), (4) przyjęcia – zdaniem pozwanego – błędnej oceny, że klauzule

przeliczeniowe i związane z nimi ryzyko walutowe należało do essentialia negotii

umowy, a także (5) konkluzji o tym, że bez wspomnianych przeliczeń umowa

nie nadawała się do wykonania.

W zarzucie trzecim zakwestionowano ocenę o niedozwolonym charakterze

spornych postanowień umownych, a także o niemożności wykonania spornej umowy

bez tych postanowień. W zarzut ten zostały również wplecione twierdzenia

co do nieustalonych w sprawie faktów, w tym co do indywidualnego uzgodnienia

spornych postanowień. Podobnej materii dotyczyły zarzuty czwarty i dziewiąty,

w którym wskazano, że ustawa dopuszcza zawieranie umów kredytu powiązanych

z walutą obcą.

Z kolei w zarzutach od piątego do siódmego włącznie, podobnie jak w zarzucie

dziesiątym, zakwestionowano ocenę o tym, że sporna umowa nie nadawała się

II CSKP 229/24

5

do wykonania bez tzw. klauzul przeliczeniowych, a w konsekwencji musiała zostać

uznana za nieważną. Do tego samego wątku nawiązano w zarzutach ósmym

oraz trzynastym, przy czym w ich ramach bank podważał nie tyle podstawy

do zastosowania ww. sankcji, lecz wyrażał niezadowolenie z takiego stanu rzeczy,

w tym wskazywał, że sankcja ta jest nieproporcjonalna, a powodowie nadużywają

przysługującego im prawa.

W zarzucie jedenastym zakwestionowano uznanie świadczeń spełnianych

przez powodów za nienależne, a w dwunastym – konkluzję, że roszczenie powodów

stało się wymagalne po doręczeniu pozwanemu odpisów pozwu oraz pisma

zawierającego rozszerzenie powództwa. Zdaniem banku „ewentualne opóźnienie

w zapłacie może wystąpić dopiero od trwałej bezskuteczności umowy i świadomości

Pozwanego co do konieczności zapłaty żądanych przez Powodów należności”

(s. 88 skargi).

W odpowiedzi na skargę powodowie wnieśli o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga podlegała oddaleniu.

Wstępnie należy zauważyć, że bardzo liczne i rozbudowane (część z nich

przekracza swoją objętością stronę standardowego wydruku) zarzuty skarżącego

odnoszą się w istocie do kilku głównych wątków, w ramach których skarżący

kwestionuje: (1) wykładnię umowy w zakresie, w jakim ustalono, że nie była

to umowa kredytu o charakterze czysto walutowym oraz że bank mógł swobodnie

ustalać kursy, na podstawie których stosowano przeliczenia międzywalutowe,

(2) ocenę o niedozwolonym charakterze spornych postanowień umownych,

w tym ustalenie o braku ich indywidualnego uzgodnienia oraz nieistnienia podstaw

do zastosowania w sprawie art. 3851 § 1 zd. 2 k.c., (3) ocenę o braku możliwości

dalszego wykonywania umowy oraz generalną dopuszczalność stosowania takiej

sankcji, jak i zastosowanie jej in casu, (4) zasądzenie dochodzonych w sprawie kwot

jako świadczeń nienależnych, a także (5) uznanie, że roszczenie z tytułu świadczenia

nienależnego mogło stać się wymagalne już przez wezwanie pozwanego do zapłaty

(w pozwie oraz w piśmie zawierającym rozszerzenie powództwa). W takiej kolejności

zostaną poniżej omówione poszczególne zarzuty skarżącego.

II CSKP 229/24

6

W pierwszej kolejności należy wskazać, że zarzut błędnej wykładni umowy

został sformułowany nieprawidłowo. Pozwany nie wskazał bowiem, który konkretnie

z przepisów został w sprawie naruszony. Już ta okoliczność powoduje, że omawiany

zarzut nie mógł być skuteczny. Zgodnie bowiem z ugruntowanym stanowiskiem Sądu

Najwyższego poszczególne zarzuty powinny być przedstawione szczegółowo.

W celu zadośćuczynienia temu wymaganiu konieczne jest m.in. precyzyjne

wskazanie, które przepisy aktu prawnego, oznaczone numerem artykułu (paragrafu,

ustępu), zostały naruszone (zob. postanowienie SN z 19 września 2023 r.,

I CSK 5304/22, wraz z przywołanym tam orzecznictwem).

Niezależnie od powyższego należy stwierdzić, że sporna umowa nie stanowiła

kredytu czysto walutowego. Kredyt ma charakter celowy, tzn. jest udzielany

w określonym celu. W badanym przypadku służył on finansowaniu budowy

na nieruchomości w Polsce. Zgodnie z treścią umowy wypłata środków miała

nastąpić w walucie polskiej. Stosowanie mechanizmu przeliczeń przy wypłacie było

przy tym przewidziane z góry, gdyż w umowie wskazano, jaka kwota w walucie

polskiej może zostać maksymalnie wypłacona. Na etapie faktycznego uruchomienia

kredytu doszło do wypłaty wyłącznie środków w walucie krajowej; powodów

poinformowano też o niemożności domagania się wypłaty franków szwajcarskich.

Pozwani nie mieli możliwości domagania się wypłaty całego kredytu w walucie obcej;

byłoby to w istocie sprzeczne z treścią – zdecydowanie nieprzejrzystej w tym

względzie – umowy.

Nieskuteczne jest również podnoszenie przez bank, że kursy, po których

dokonywane były przeliczenia, nie mogły być ustalane przez pozwanego w sposób

dowolny. Skarżący nie zaoferował argumentacji w tym przedmiocie,

a w szczególności nie wskazał, jakie były granice swobody kształtowania treści tabeli

kursowej ani z czego one wynikały. Bez znaczenia jest przy tym okoliczność,

czy (czego w sprawie nie ustalono) faktycznie stosowane kursy nie odbiegały

od rynkowych. Na gruncie art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. badana jest bowiem treść umowy

z chwili jej zawarcia, a nie faktyczny sposób wykonywania zobowiązania.

Sporne postanowienia nie zostały również uzgodnione indywidualnie. Ocena

ta jest w świetle ustaleń faktycznych Sądu drugiej instancji oczywista, a wspomniane

II CSKP 229/24

7

ustalenia wiążą Sąd Najwyższy (art. 39813 § 2 k.p.c.) i nie mogą być obecnie

kwestionowane (art. 3983 § 3 k.p.c.). Postanowienia te nie były również

jednoznaczne, gdyż, jak trafnie wskazał Sąd Apelacyjny, w umowie nie zawarto

informacji o tym, jak kształtować się będą tabele kursowe stosowane przez bank.

W konsekwencji przyznanie pozwanemu prawa do arbitralnego ustalania kursów

walut prowadziło jednocześnie do braku przejrzystości umowy. Okoliczność,

że postanowienia umowne, które przyznają przedsiębiorcy prawo do jednostronnego

kształtowania wysokości własnego świadczenia (na etapie wypłaty kredytu)

oraz świadczeń konsumenta (na etapie spłaty rat), są sprzeczne z dobrymi

obyczajami i rażąco naruszają interesy konsumenta, jest przy tym jasna i nie wymaga

dalszego omówienia.

Dopuszczalność stosowania mechanizmów umownych wiążących wysokość

świadczeń stron z kursami walut in genere nie oznacza przy tym, że niedozwolone

w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie mogą być konkretne postanowienia umowne.

Przeciwnie, postanowienia niedozwolone najczęściej nie są wprost sprzeczne

z prawem (a nierzadko nie wykraczają nawet poza granice zasady swobody umów,

o której mowa w art. 3531 k.c.). Rzecz natomiast w tym, że w określonych

przypadkach ustawodawca chroni konsumentów przed skutkami postanowień, które

są sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają ich interesy.

Wobec powyższego ocenić należało te zarzuty, które zmierzały

do zakwestionowania tezy o nieważności spornej umowy. Kwestia możliwości

dalszego wykonywania zobowiązania z umowy kredytu powiązanego z walutą obcą

po wyeliminowaniu z niej tzw. klauzuli kursowej została już jednak

wyjaśniona – odmiennie od stanowiska skarżącego – w uchwale pełnego składu Izby

Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, Nr 12,

poz. 118. W orzeczeniu tym stwierdzono, iż w razie uznania, że postanowienie

umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne

i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce

tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów (punkt 1) oraz że w razie niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego

II CSKP 229/24

8

lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (punkt 2).

Sąd Najwyższy w obecnym składzie nie znajduje podstaw do podjęcia działań

unormowanych w art. 88 § 1 u.s.n., wobec czego pozostaje związany stanowiskiem

wyrażonym w uchwale (zob. wyroki SN z 21 listopada 2024 r., II CSKP 1088/24,

oraz z 27 lutego 2025 r., II CSKP 1815/22).

Powyższa uchwała powoduje konieczność uznania, że w sytuacji, która

zaistniała w niniejszej sprawie, umowa stron jest nieważna. Skarżący nie wyjaśnił

przy tym w sposób przekonujący, dlaczego dochodzenie przez powodów

przysługujących im roszczeń miałoby być sprzeczne z zasadami współżycia

społecznego. Wskazywane w ramach zarzutu naruszenia art. 5 k.c. zastrzeżenia

tyczą się proporcjonalności “sankcji”, która spotyka bank. Gdyby z tej perspektywy

ocenić stanowisko skarżącego, to sprzeczność z zasadami współżycia społecznego

trzeba byłoby wiązać z treścią norm prawnych i z konsekwencjami ich zastosowania.

Tego rodzaju argumentacja jest jednak nieadekwatna do art. 5 k.c. Przepis ten służy

bowiem nie korekcie norm prawa materialnego, a zapewnieniu, by poszczególne

prawa podmiotowe prawa cywilnego były wykonywane zgodnie z ich społeczno-

gospodarczym celem oraz zasadami współżycia społecznego.

Ocena zachowania powodów przez pryzmat przesłanek nadużycia prawa

podmiotowego (art. 5 k.c.) wymaga natomiast uwzględnienia, że powodowie

dochodzą zwrotu świadczenia nienależnego, a w skardze kasacyjnej nie podniesiono

racji przekonujących o tym, iż istnieją moralne podstawy uzasadniające zachowanie

przez bank uzyskanej wartości majątkowej. Poza tym w ocenie omawianego zarzutu

trudno pominąć, że przyczyną niezwiązania stron umową jest zawarcie w niej

postanowień uznanych za rażąco niekorzystne dla powodów i sprzeczne z dobrymi

obyczajami. Ponadto bank nie pozostaje pokrzywdzony, gdyż przysługuje

mu roszczenie o zwrot kwoty, którą wypłacił jako sumę kredytu.

Bezzasadne było również wskazanie na naruszenie art. 410 § 1 w zw.

z art. 405 k.c. Zarzut ten nie miał samodzielnej treści; stanowił jedynie wyraz

stanowiska o tym, że sporna umowa wiąże strony. W świetle braku skutecznego

zakwestionowana oceny o niezwiązaniu stron całością spornego kontraktu

oczywiście prawidłowe było zasądzenie dochodzonych w sprawie kwot (w zakresie

II CSKP 229/24

9

roszczeń uznanych w sprawie za nieprzedawnione; ocena o przedawnieniu części

roszczeń konsumentów nie jest przy tym przedmiotem badania). Skarżący błędnie

kwestionuje również zasądzone w sprawie odsetki. Nawiązuje on bowiem

do koncepcji, zgodnie z którą stwierdzenie, że umowa nie wiąże stron w całości

z uwagi na zawarcie w niej postanowień niedozwolonych (art. 3851 § 1 zd. 1 k.c.),

bez których umowy nie da się wykonać, może nastąpić dopiero w procesie,

natomiast przed wytoczeniem powództwa umowa wiąże strony co najmniej

w zakresie, w jakim postanowienia nie są abuzywne. Orzecznictwo krajowe odeszło

już jednak od tego stanowiska, jako nieznajdującego odpowiedniego uzasadnienia

w przepisach prawa, a ponadto niezgodnego z prawem UE (wyrok TSUE z 7 grudnia

2023 r., C-140/22).

W świetle powyższego skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie

art. 39814 k.p.c. O kosztach rozstrzygnięto zgodnie z zasadą odpowiedzialności

za wynik sprawy, ich wysokość ustalając na podstawie § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4

pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji wyroku.

Ewa Stefańska

Beata Janiszewska

Krzysztof Wesołowski

[J.T.]

[SOP]