Sąd Najwyższy oddalił skargę banku, kredyt frankowy klientki pozostaje nieważny

Powódka D.Z. wniosła o ustalenie, że umowa o kredyt hipoteczny nr […], którą

13 czerwca 2008 r. zawarła z Bank1 S.A. Oddział w Polsce jest nieważna oraz o

zasądzenie od Bank w W. na jej rzecz kwot 49.373,94 zł i 17.472,25 CHE z

ustawowymi odsetkami za opóźnienie od wniesienia pozwu, jako świadczenia

nienależnego podlegającego zwrotowi w związku z nieważnością umowy.

II CSKP 241/24

2

Pozwany Bank1 S.A. Oddział w Polsce wniósł o oddalenie powództwa.

Wyrokiem z 21 grudnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku (1) ustalił, że

umowa o kredyt hipoteczny nr […], zawarta 13 czerwca 2008 r. między powódką a

Bank1 Spółką Akcyjną Oddział w Polsce w W. jest nieważna; (2) zasądził od

pozwanego na rzecz powódki kwoty 49.373,94 zł i 17.472,25 CHE z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie od 30 grudnia 2020 r.; (3) oddalił powództwo w

pozostałym zakresie.

Sąd Okręgowy ustalił i ocenił, że treść umowy kredytu nie była z powódką

uzgodniona indywidualnie. Postanowienia umowy dotyczące sposobu określania

przez bank kursów sprzedaży i kupna waluty indeksacji kredytu są niedozwolonymi

klauzulami umownymi w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., co z kolei prowadzi do

nieważności umowy na podstawie art. 3531 k.c. Postanowienia te nie pozwalały

powódce w chwili zawierania umowy na poznanie prawdziwej wysokości

zobowiązania, jakie miała spełniać na rzecz pozwanego ani też nie odwoływały się

do obiektywnych czynników, od których zależałaby wysokość kursów stosowanych

do przeliczania świadczeń. Powódka była zobowiązana do spłaty zadłużenia

w wysokości równej uruchomionemu kredytowi, której nie znała w dniu zawierania

umowy. Postanowienia umowy nie określały precyzyjnie rzeczywistej wysokości

udzielonego powódce kredytu po przeliczeniu jego kwoty do waluty obcej, a także

wysokości rat, które powódka miała płacić w celu zwrócenia bankowi udostępnionej

jej kwoty. W chwili zawierania umowy bank nie podał powódce miejsca publikacji

informacji kursowych.

Zdaniem Sądu Okręgowego klauzule waloryzacyjne wprowadzone do umowy

kredytu nie mogą być traktowane jako tylko dodatkowe postanowienia umowne,

stanowią one bowiem postanowienia przedmiotowo istotne umowy kredytu

indeksowanego w rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie 2 k.c., odnoszące się do

podstawowych świadczeń. Wadliwość klauzul waloryzacyjnych spowodowała, że nie

było możliwe utrzymanie umowy kredytu w mocy i rozliczenie świadczeń stron przy

zastosowaniu średniego kursu NBP CHF zamiast kursów kupna i sprzedaży tej

waluty zaczerpniętych z tabeli pozwanego.

Umowę kredytu o ustalonej treści Sąd Okręgowy uznał za sprzeczną z naturą

II CSKP 241/24

3

tego stosunku prawnego, a zatem za nieważną na mocy art. 58 k.c. w zw. z art. 3531

k.c. Świadczenia spełniane przez strony w wykonaniu tej umowy podlegają zatem

zwrotowi na żądania stron jako nienależne (art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.).

Powódka nie wzywała pozwanego do zapłaty przed wytoczeniem powództwa,

a zatem od kwot 49.373,94 zł oraz 17.472,25 CHF należne są jej odsetki ustawowe

za opóźnienie od dnia następnego po dniu doręczenia pozwanemu odpisu pozwu

(30 grudnia 2020 r.), gdyż od tego dnia pozwany pozostawał w zwłoce ze spełnieniem

świadczenia. Dalej idące żądanie odsetkowe zostało oddalone.

Sąd Okręgowy uznał zarzut zatrzymania za bezzasadny, gdyż umowa kredytu

nie jest umową wzajemną.

Wyrokiem z 4 sierpnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację

pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego z 21 grudnia 2021 r.

Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego oraz

ocenę prawną sprawy przedstawioną przez ten Sąd. Podkreślił, że analiza

abuzywnych klauzul zawartych w umowie uzasadnia stwierdzenie, że wskutek

praktyki pozwanego na klienta przerzucone zostało całkowite ryzyko związane

z właściwościami oferowanego produktu kredytowego. Powódka nie została jasno

poinformowana, że podpisując umowę kredytu ponosi ryzyko kursowe, które może

okazać się dla niej skrajnie niekorzystne z ekonomicznego punktu widzenia. Nie

zostały powódce wyjaśnione mechanizmy przeliczania wysokości rat kredytu, nie

wiedziała na czym polega ryzyko kursowe, pozostawała w przekonaniu, że kredyt

jest bezpieczny, mimo że ostateczne koszty jego udzielenia nie były jej znane.

Pojęcie „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy

Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95, str. 29, dalej - dyrektywa 93/13) obejmuje

te postanowienia umowne, które określają podstawowe świadczenia

charakterystyczne dla danej umowy i które z tego względu ją charakteryzują.

Zdaniem Sądu Apelacyjnego obecnie nie ma wątpliwości, że postanowienia umowy

łączącej strony, odnoszące się do mechanizmu indeksacji kredytu kursem CHF, przy

określaniu z jednej strony zobowiązania banku do wypłaty kwoty kredytu, a z drugiej

strony do ustalenia zarówno wysokości spłacanych przez kredytobiorcę rat

II CSKP 241/24

4

kapitałowo-odsetkowych oraz ustalania salda ich zadłużenia, stanowi główny

przedmiot umowy w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. i art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13.

Postanowienia klauzul indeksacyjnych zawarte w umowie kredytu pozwalały

pozwanemu na dowolną i nieograniczoną umową zmianę wysokości świadczeń stron

i zarazem nie były transparentne dla przeciętnego odbiorcy choćby z tego względu, że

nie określały precyzyjnie ani wysokości udzielonego kredytu, ani też nie dawały

podstaw do ustalenia w oparciu o obiektywne czynniki wysokości świadczeń powódki.

Zgodnie z art. 3852 k.c., oceny czy postanowienie umowne jest niedozwolone

(art. 3851 § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy. Sporna

umowa została zawarta 24 lipca 2006 r., a więc przed wejściem w życie ustawy z 29

lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe (Dz. U. Nr 165, poz. 984, dalej -

ustawa antyspreadowa), w tym m.in. art. 69 ust. 2 pkt 4a, art. 69 ust. 3 i art. 75b

ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (aktualny tekst jedn. Dz.U. z 2026 r.,

poz. 38; dalej – pr. bank.). Aneksowanie umowy po wejściu w życie tej ustawy nie

wyłączyło możliwości powoływania się na abuzywność klauzul związanych

z niejasnym i jednostronnym sposobem określania kursu waluty stosowanym

w umowach kredytowych zawartych i wykonywanych jeszcze przed wejściem

w życie nowelizacji do obliczenia wysokości rat obciążających kredytobiorców.

Z nowelizacji wynikają niezbędne elementy umowy kredytowej oraz konieczne

uzupełnienia umów zawartych przed wprowadzeniem pkt 4a do art. 69 ust. 2 pr.

bank., lecz abuzywności postanowień umowy istniejącej od chwili jej zawarcia

sanować nie mogą. Zawarcie aneksu do umowy kredytowej łączącej strony nie

wpływa na ocenę abuzywności klauzul przeliczeniowych i ryzyka kursowego.

Podpisując aneks powódka nie działała w celu sanowania klauzul abuzywnych

zawartych w umowie i nie miała wpływu na treść zawieranego aneksu, a także nie

negocjowała jego treści. Nie ma możliwości wprowadzenia średniego kursu NBP do

zanegowanych przez powódkę postanowień umownych przewidujących stosowanie

do przeliczania świadczeń kursu ustalanego przez bank.

Po uznaniu umowy za nieważną, rozliczenie się stron powinno nastąpić

według tzw. zasady dwóch kondykcji, oznaczającej, że roszczenie banku o zwrot

wypłaconego kapitału i roszczenie kredytobiorcy o zwrot wpłaconych na podstawie

II CSKP 241/24

5

nieważnej umowy rat są niezależne od siebie i uwzględnienie roszczenia

kredytobiorcy o zwrot wpłaconych kwot nie może być uzależnione od tego, czy doszło

już do zwrotu kwoty udzielonego kredytu.

Sąd Apelacyjny uznał za bezzasadny zarzut zatrzymania (art. 496 i art. 497

k.c.), gdyż umowa kredytu nie jest umową wzajemną, a jedynie dwustronnie

zobowiązującą.

W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego z 4 sierpnia 2022 r.

pozwany zarzucił, że orzeczenie to zostało wydane z naruszeniem prawa

materialnego, tj.: - art. 385' § 1 w związku z art. 385' § 1 zdanie 2 k.c. w związku z art.

4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez zaniechanie wyodrębnienia w łączącej strony umowie

klauzul ryzyka walutowego, dotyczących zastosowania mechanizmu indeksacji

zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej (klauzule ryzyka walutowego) obok

klauzul spreadów walutowych, dotyczących wyłącznie odesłania do stosowanych

przez bank kursów walutowych (klauzule spreadowe), podczas gdy wyłącznie

klauzule ryzyka walutowego są postanowieniami określającym główne świadczenia

stron; - art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13

przez przyjęcie, że klauzule ryzyka walutowego nie zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny; - art. 385' § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że postanowienia umowne

dotyczące indeksacji stanowią niedozwolone postanowienia umowne; - art. 69 ust. 3

pr. bank. oraz art. 65 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c., wszystkich w związku z art. 6 ust. 1

dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że niedopuszczalne jest odwołanie się przy

wykładni umowy stron do art. 69 ust. 3 pr. bank., bądź wykładni oświadczeń woli stron

w myśl art. 65 k.c., bądź też art. 358 § 2 k.c. w miejsce uznanych za niedozwolone

postanowienia umowne klauzul spreadów walutowych; - art. 3851 § 2 k.c. w związku

z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w związku z motywem dwudziestym pierwszym

dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że na skutek stwierdzenia niedozwolonego

(nieuczciwego) charakteru całego mechanizmu indeksacji zastosowanego w umowie

dochodzi do wyeliminowania z niej postanowień indeksacyjnych dotyczących zasad

wypłaty oraz spłaty kredytu, a w konsekwencji do upadku umowy, podczas gdy

wyeliminowanie całego mechanizmu indeksacji zastosowanego w umowie powinno

prowadzić do uznania, że kredyt jest kredytem złotowym, oprocentowanym według

sumy stawki referencyjnej WIBOR; - art. 385' § 1 i art. 3852 k.c. w związku z art. 4

II CSKP 241/24

6

ust. 2 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie, że oferując powódce kredyt indeksowany do

CHF, pozwany nie przedstawił jej rzetelnych informacji odnośnie ryzyka wiążącego

się z zawarciem umowy; - art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. przez nieprzyjęcie,

że konstrukcja umowy i mechanizm indeksacji przyjęty w umowie mieści się

w granicach swobody umów określonych w art. 3531 k.c.; - art. 189 k.p.c. przez

przyjęcie, że powódka ma interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy;

- art. 496 k.c. i 497 k.c. przez przyjęcie, że pozwanemu nie przysługuje prawo

zatrzymania; - art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 481

§ 1 k.c. przez przyznanie powódce odsetek za opóźnienie od zasądzonego

świadczenia, podczas gdy w sytuacji skutecznego podniesienia zarzutu zatrzymania

odsetki za opóźnienie nie są należne a ponadto wobec złożenia przez powódkę

oświadczenia o braku woli utrzymania umowy i zaistnienia trwałej bezskuteczności

postanowień umownych na rozprawie 24 listopada 2021 r. i dopiero z tą chwilą

roszczenie powódki mogłoby się stać wymagalne i ewentualnie dopiero najwcześniej

od tej daty mogły być przyznane odsetki za opóźnienie.

Pozwany zarzucił też, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem

prawa procesowego, tj.: - art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. przez wadliwe sporządzenie

uzasadnienia wyroku i zaniechanie wyjaśnienia czy Sąd Apelacyjny uznał klauzulę

indeksacyjną za jednocześnie nieważną i abuzywną; - art. 378 § 1 k.p.c. oraz art.

316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez zaniechanie rozpoznania zarzutu

naruszenia art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. oraz art. 65 k.c.

Pozwany wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, jak również

o uchylenie w części, tj. w pkt 1, 2 i 4 wyroku Sądu Okręgowego z 21 grudnia 2021 r.

i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa także w pozostałej

części, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, jak również

o uchylenie w pkt 1, 2 i 4 wyroku Sądu Okręgowego z 21 grudnia 2021 r.

i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Powódka wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

II CSKP 241/24

7

Według stanowiska ugruntowanego w orzecznictwie naruszenie przez sąd

drugiej instancji zasad sporządzania uzasadnienia orzeczenia (aktualnie

uregulowanych w art. 3271 k.p.c.) jedynie wyjątkowo może stanowić

usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, co ma miejsce, gdy wskutek uchybienia

wymaganiom stawianym uzasadnieniu zaskarżone orzeczenie nie poddaje się

kontroli kasacyjnej. Zaskarżone orzeczenie nie jest dotknięte takimi wadami.

Z motywów zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Apelacyjny uznał klauzulę

indeksacyjną za abuzywną, a jej abuzywność za prowadzącą do nieważności

umowy. Nawet jeśli w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie znalazło się

stwierdzenie, że zasada swobody umów (art. 3531 k.c.) nie znosi zakazu

posługiwania się przez przedsiębiorcę w stosunkach z konsumentami

nieuzgodnionymi indywidualnie wzorami umów zawierającymi klauzule abuzywne, to

we wszechstronnej ocenie skutków, jakie wywołuje wprowadzenie do umowy klauzul

abuzywnych Sąd Apelacyjny dał temu wyraz stanowisku, że gdyby takie klauzule

znalazły się w umowie sporządzonej według wzorca opracowanego przez

przedsiębiorcę, to w okolicznościach takich jak rozważone w niniejszej sprawie

dochodzi do upadku umowy.

W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego „interes prawny” będący –

stosownie do art. 189 k.p.c. – przesłanką skutecznego wystąpienia z żądaniem

ustalenia prawa lub stosunku prawnego istnieje wówczas, jeżeli sam skutek, jaki

wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego zapewni powodowi ochronę jego

prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub

prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Powodowie mają

interes prawny w żądaniu ustalenia, jeżeli powództwo o ustalenie istnienia prawa jest

jedynym możliwym środkiem jego ochrony, jeżeli powodowie mogą uczynić zadość

potrzebie ochrony swej sfery prawnej przez samo ustalenie istnienia bądź

nieistnienia stosunku prawnego lub prawa (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 9 lutego

2012 r., III CSK 181/11, OSNC 2012, nr 7-8, poz. 101). Zarazem jednak wyjaśniono

też w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, że interes prawny nie

istnieje, gdy już jest możliwe wytoczenie powództwa o świadczenie, chyba że ze

spornego stosunku prawnego wynikają jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie

w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne

II CSKP 241/24

8

(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 30 października 1990 r., I CR 649/90). Mimo

istnienia prawa do zażądania spełnienia świadczenia (wytoczenia powództwa

o świadczenie) lub skorzystania z innego środka ochrony prawnej (np. powództwa

o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego) interes prawny w zgłoszeniu

ustalenia prawa lub stosunku prawnego istnieje, jeżeli wyrok uwzględniający żądanie

świadczenia nie zapewnia pełnej ochrony prawnej dłużnikowi (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14). Jeżeli zatem w sporze

o świadczenie nie może dojść do rozstrzygnięcia o wszystkich uprawnieniach

istotnych z perspektywy ochrony sfery prawnej powodów (wyrok nie będzie

wyczerpywał wszystkich płaszczyzn istniejącego sporu objętego stosunkiem

prawnym, którego dotyczy żądanie ustalenia), to przyjąć należy, że powodowie mają

interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w zgłoszeniu żądania ustalenia.

Oceny czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1 k.c.),

dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1,

poz. 2), a w ramach oceny abuzywności postanowienia nie jest istotny sposób jego

stosowania przez przedsiębiorcę, lecz to, w jaki sposób postanowienie kształtuje

prawa i obowiązki konsumenta. Z przepisu wynika, że przedmiotem oceny jest samo

postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie treść normatywna, tzn. norma

lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (zob. uchwałę siedmiu sędziów

Sądu Najwyższego z 20 listopada 2015 r., III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz. 40),

a jej punktem odniesienia – sposób oddziaływania postanowienia na prawa

i obowiązki konsumenta. Samo postanowienie może bezpośrednio kształtować

prawa i obowiązki tylko w sensie normatywnym, wpływając na zakres i strukturę praw

lub obowiązków stron. Art. 3851 k.c. jest instrumentem kontroli treści umowy

(stosunku prawnego) (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP

29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Sankcje będące konsekwencją abuzywności

postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc, co oznacza, że zdarzenia

o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej

klauzule abuzywne pozostają bez znaczenia dla takiego charakteru tych

postanowień umownych (wyjątek stanowi wola konsumenta).

II CSKP 241/24

9

Zawarta pomiędzy stronami umowa kredytu zmierzała do związania stron

długoterminowym stosunkiem prawnym, w którym przewidziały one takie wzajemne

uprawnienia i obowiązki, które nie zostały dotychczas w całości zrealizowane, w tym

uprawnienia i obowiązki odnoszące się do zabezpieczenia sytuacji prawnej stron.

Ustalające orzeczenie sądu w takim przypadku znosi wątpliwości stron co do

skuteczności umowy i zapobiega dalszemu sporowi o roszczenia wynikające

z umowy.

W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE podkreśla się, że za

postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy”

w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy uważać te, które określają

podstawowe świadczenia w ramach danej umowy i które z tego względu

charakteryzują tę umowę (por. wyroki TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler

i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Matei, pkt 54; z 23 kwietnia

2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in.,

pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak

i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu

waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które

wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty

i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE z 20

września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17,

OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3

października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44). W nawiązaniu do tego stanowiska

w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że klauzule kształtujące

mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do

waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają główne świadczenie

kredytobiorcy (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 4 kwietnia 2019 r., III CSK

159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-

ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 21 czerwca 2021 r.,

I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22).

Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu

w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek

z art. 3851 § 1 k.c. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, iż

II CSKP 241/24

10

wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym i zrozumiałym językiem

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku,

związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych

warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne

i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne.

Postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty

udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę

obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają

charakter niedozwolonych postanowień umownych.

Sąd Najwyższy wyjaśnił (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia

2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK

159/17; z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27

lipca 2021 r., V CSKP 49/21), że postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych, kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi

obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na

uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na

złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym

ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Skonstruowane w ten sposób, w ślad

za wzorcem stosowanym przez bank, uregulowanie umowne są niedopuszczalne,

niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest

pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych

II CSKP 241/24

11

maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych

kryteriów.

Abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku, z mocy samego prawa,

dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli on

świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci ich skuteczność

z mocą wsteczną (zob. uchwałę siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada prawna

– z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Powodowie takiej zgody

nie udzielili, o czym świadczą ich twierdzenia i zarzuty podnoszone w toku procesu.

Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja

niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji regulacji

umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw

i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane pozostałą

częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który przewiduje, że

nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców

z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części

będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej

nieuczciwych warunków (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 27 lipca 2021 r., V

CSKP 49/21; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22).

W wyroku z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, Bank BPH S.A., Trybunał

Sprawiedliwości UE orzekł, że wykładni art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13

należy dokonywać w ten sposób, że z jednej strony nie stoją one na przeszkodzie

temu, by sąd krajowy usunął jedynie nieuczciwy element warunku umowy zawartej

między przedsiębiorcą a konsumentem, w wypadku gdy odstraszający cel tej

dyrektywy jest realizowany przez krajowe przepisy ustawowe regulujące korzystanie

z niego, o ile element ten stanowi odrębne zobowiązanie umowne, które może być

przedmiotem indywidualnej kontroli pod kątem nieuczciwego charakteru. Z drugiej

strony przepisy te stoją na przeszkodzie temu, by sąd odsyłający usunął jedynie

nieuczciwy element warunku umowy zawartej między przedsiębiorcą

a konsumentem, jeżeli takie usunięcie sprowadzałoby się do zmiany treści tego

warunku poprzez zmianę jego istoty.

II CSKP 241/24

12

W wyroku z 6 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación

Bancaria SA i Bankia SA, pkt 54, Trybunał Sprawiedliwości UE wykluczył, aby sąd

krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach. Wbrew

zatem twierdzeniom pozwanego, nie byłoby uprawnione zastąpienie przez sąd

postanowień niedozwolonych innymi, polegającymi np. na odwołaniu się do kursu

walut stosowanego przez Narodowy Bank Polski. Rozwiązanie takie stałoby

w sprzeczności z celami prewencyjnymi dyrektywy 93/13. Sąd Najwyższy także

wypowiada się o niemożności uzupełnienia postanowień umownych normami

zawartymi w przepisach wskazanych przez pozwanego (zob. np. wyroki Sądu

Najwyższego z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22).

Wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień

umownych rodzi zatem konieczność dokonania oceny czy umowa w pozostałym

zakresie jest możliwa do utrzymania. Sądy rozważyły tę kwestię, uznając, że

obowiązywanie umowy po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków jest w takim

przypadku niemożliwe. Wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla

umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie

stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym

przekształceniem umowy, że należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie

i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy

kredytu. Stosowania stawki WIBOR strony nie uzgodniły. Oznacza to z kolei, że po

wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym

przez strony nie jest możliwe, co przemawia za opowiedzeniem się o jej nieważności

(wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 285/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22).

Stwierdzenie nieważności umowy mieści się w zakresie sankcji, jaką

dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę

nieuczciwych postanowień umownych. Zagwarantowana konsumentom przez

przepisy tej dyrektywy ochrona ukierunkowana jest m.in. na osiągnięcie skutku

prewencyjnego, o czym mowa w jej art. 7, tj. zniechęcenia przedsiębiorców do

wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych.

II CSKP 241/24

13

Nieważność umowy kredytu prowadzi do konieczności rozliczenia się stron.

Jeżeli bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca

dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego

świadczenia na rzecz każdej ze stron (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 65). Wbrew

stanowisku Sądu Apelacyjnego mają wówczas zastosowanie te instrumenty, które

ustawodawca oddał do dyspozycji rozliczającym się stronom umów wzajemnych,

gdyż taki jest charakter określonej w art. 69 ust. 1 pr. bank. umowy o kredyt bankowy,

także indeksowany lub denominowany w walucie obcej (uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22, OSNC 2025, nr 11,

poz. 97). W uchwale składu siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 Sąd

Najwyższy wyjaśnił, że w procesie rozliczeń strony mogą wykorzystać potrącenie lub

zatrzymanie.

Prawo zatrzymania możliwe do wykorzystania w sytuacji określonej w art. 496

k.c. w związku z art. 497 k.c. ma służyć zabezpieczeniu przysługującego

retencjoniście roszczenia o zwrot świadczenia wynikającego z nieważności lub

rozwiązania umowy, a jego skuteczne wykonanie obezwładnia wymagalne

roszczenie wzajemne do czasu, aż wierzyciel wzajemny zaoferuje zwrot spełnionego

na jego rzecz świadczenia lub go nie zabezpieczy. Wynika z tego, że roszczenie,

którego zabezpieczeniu ma służyć zatrzymanie, musi nie tylko istnieć, lecz także być

zdatne do przymusowego zaspokojenia, co zakłada jego zaskarżalność.

W przeciwnym razie dłużnik mógłby skutecznie obezwładnić wymagalne

i zaskarżalne roszczenie wierzyciela, powołując się na przysługujące mu wobec

niego roszczenie wzajemne, do którego spełnienia nie mógłby jednak wierzyciela

przymusić.

W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego można jednak odnotować

istotne zastrzeżenia dotyczące dopuszczalności skorzystania z prawa zatrzymania

w sytuacji, w której w związku z nieważnością umowy wzajemnej – a wbrew

stanowisku Sądów obu instancji dotyczy to także umowy o kredyt bankowy (zob.

uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., III CZP

126/22, OSNC 2025, nr 11, poz. 97) – obie strony mają dokonać zwrotu świadczeń

pieniężnych. Wynikają one częściowo z ewolucji orzecznictwa Trybunału

II CSKP 241/24

14

Sprawiedliwości Unii Europejskiej (por. w szczególności postanowienie z 8 maja

2024 r., C-424/22, Santander Bank Polska, pkt 38 i teza), które obecnie zdaje się

dopuszczać skorzystanie przez bank z zarzutu zatrzymania co najwyżej w celu

zabezpieczenia tej części roszczenia restytucyjnego o zwrot wypłaconego kapitału,

która odpowiada różnicy między (wyższą) kwotą kredytu oddaną do dyspozycji

powoda a (niższą) łączną kwotą dokonanych przez niego spłat. Częściowo zaś są

pochodną spostrzeżenia, że w zasadzie potrzebie ochrony interesu restytucyjnego

banku czyni zadość możliwość skorzystania z prawa potrącenia, która sprawia, że

odwołanie do prawa zatrzymania jest zbędne albo – według bardziej rygorystycznego

stanowiska – niedopuszczalne. Wprawdzie zasadniczo istnieje zgoda, że nie można

wykluczyć sytuacji, w której bank ma uzasadniony interes w skorzystaniu z prawa

zatrzymania, jednakże można zauważyć różnice akcentów co do konieczności

każdorazowego wykazywania tej okoliczności, w pewnym stopniu wynikające

z domiennych zapatrywań co do potrzeby moderowania skutków ewolucji poglądów

judykatury w tej kwestii od ujęcia bardziej liberalnego do bardziej restryktywnego (por.

np. wyroki Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23, niepubl. oraz z 2

marca 2026 r., II CSKP 1128/23, niepubl.). Nie bez znaczenia w rozpatrywanym

konteście jest także ogólniejsza obserwacja, z której wynika, że w praktyce po

prawomocnym zasądzeniu roszczenia restytucyjnego na rzecz konsumenta bez

zastrzeżenia dla banku prawa zatrzymania dochodzi częstokroć do dobrowolnych

rozliczeń stron, co sprawia, iż wzruszanie prawomocnych orzeczeń tylko w celu

zastrzeżenia prawa zatrzymania wydaje się być pozbawione sensu. W niniejszej

sprawie nie da się stwierdzić, w jaki sposób skorzystanie z prawa zatrzymania

miałoby – w szczególności w kontekście instytucji potrącenia - zabezpieczać godny

ochrony interes pozwanego, co wynika także z tego, że pozwany ani na etapie

postępowania apelacyjnego, ani na etapie postępowania kasacyjnego nie usiłował

tego interesu wyjaśnić. W tej sytuacji zarzut naruszenia art. 496 i art. 497 k.c.

należało uznać za bezpodstawny.

Problem wymagalności roszczeń konsumenta po stwierdzeniu nieważności

umowy kredytowej oraz kwestia konieczności składania przez konsumenta

dodatkowych oświadczeń w toku postępowania została jednoznacznie rozstrzygnięta

w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE (wyroki: z 7 grudnia 2023 r. C-140/22,

II CSKP 241/24

15

mBank, z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble Bank). Trybunał wyjaśnił, że

korzystanie z praw przysługujących konsumentowi nie może być uzależnione od

formalnego oświadczenia potwierdzającego wolę zakwestionowania skuteczności

umowy; przesłanką wymagalności roszczeń jest bezskuteczne wezwanie do zapłaty,

nie zaś data wyroku ani treść oświadczenia konsumenta złożonego w toku sprawy

sprzeciwiającego się dalszemu obowiązywaniu postanowień umowy

kredytu o charakterze abuzywnym.

Powódka nie wzywała pozwanego do zapłaty przed wytoczeniem powództwa,

co zadecydowało o zasądzeniu na rzecz powódki odsetek od należności głównej od

daty określonej zgodnie z art. 455 k.c. Skorzystanie przez pozwanego z zarzutu

zatrzymania nie mogło, w świetle tego, co powiedziano wyżej, wpłynąć na ocenę

zasadności roszczenia odsetkowego powódki.

Z tych względów, na podstawie art. 39814, art. 98 §1-11, art. 108 § 1 w związku

z art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Paweł Grzegorczyk

Roman Trzaskowski

Marta Romańska

[dr]

[SOP]