Przedsiębiorcy z kredytem na mieszkanie uznani za konsumentów. SN oddalił skargę banku

Wyrokiem z 19 listopada 2021 r. Sąd Okręgowy w Gdańsku w sprawie

z powództwa J.P. i M.P. przeciwko Bank S.A. w W. o zapłatę i ustalenie, w punkcie

pierwszym - ustalił, że umowa kredytu nr […] o pożyczkę hipoteczną dla osób

fizycznych „[…]” zawarta 14 października 2008 r. pomiędzy powodami a Bankiem1

S.A. w W., którego następcą prawnym jest Bank S.A. w W. jest nieważna; w punkcie

drugim - zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 232.978,67 zł z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie od 22 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty; w punkcie trzecim

- oddalił powództwo w pozostałym zakresie; w punkcie czwartym – orzekł o kosztach

postępowania.

Sąd pierwszej instancji wskazał, że wprawdzie umowa będąca przedmiotem

postępowania była umową „pożyczki indeksowanej kursem CHF”, jednak zarówno

powodowie, jak i pozwany umowę tę traktują na równi z umową kredytu

indeksowanego kursem CHF i do niej odnosiły się wszelkie argumenty pozwanego

zawarte w odpowiedzi na pozew. Obie umowy są umowami nazwanymi,

regulowanymi przepisami Prawa bankowego.

Sąd Okręgowy wskazał, że podniesiony zarzut przedawnienia roszczenia

nie zasługiwał na uwzględnienie. Roszczenia o zwrot wypłaconych rat stają się

wymagalne dopiero od momentu świadomego zakwestionowania umowy kredytowej,

co w niniejszej sprawie nastąpiło dopiero w chwili wniesienia pozwu, Dlatego

należało uznać, że w sprawie nie doszło do przedawnienia roszczenia.

Zdaniem Sądu Okręgowego zawarta przez strony umowa nie stanowi umowy

pożyczki walutowej (kredytu walutowego), lecz umowę pożyczki indeksowanej

do CHF (kredytu indeksowane do CHF). W dacie zawarcia przedmiotowej umowy

na gruncie przepisów Prawa bankowego było możliwe zawarcie umowy kredytu

indeksowanego do CHF. Sąd pierwszej instancji wskazał, że umowa kredytu

bankowego jest umową nazwaną. Kredyt indeksowany nie jest ustawowo

zdefiniowany, jednak powszechnie przyjmuje się w obrocie prawnym, że jest to kredyt

udzielony w PLN, który następnie jest przeliczany do waluty obcej, zaś jego wypłata

i spłata następuje w PLN. W aktualnym stanie prawnym dopuszczalność zwierania

II CSKP 242/24

3

umów kredytu w walucie polskiej indeksowanych do CHF wynika wprost z art. 69

ust. 2 pkt 4a i art. 69 ust. 3 Prawa bankowego (które na mocy art. 75b ust. 4 tej

ustawy stosuje się odpowiednio do umów pożyczek pieniężnych). Z powyższych

przepisów w sposób literalny wynika możliwość zawierania tego rodzaju umów.

Przedmiotowa umowa została zawarta w 2008 r., a wówczas kwestia możliwości

zawierania takich umów nie była wprost uregulowana. Nie oznacza to jednak, aby

możliwość taka nie istniała.

Sąd Okręgowy uznał, że przedmiotowa umowa pożyczki zawiera

nieuzgodnione indywidualnie z powodami postanowienia sprzeczne z dobrymi

obyczajami i rażąco naruszające interes konsumenta (art. 3851 k.c.), ale przede

wszystkim, że w sposób wadliwy sformułowano w niej przedmiotowo istotne

elementy czynności prawnej, co czyni ją nieważną (art. 58 § 1 k.c.).

Sąd pierwszej instancji podkreślił, że - w przeciwieństwie do kredytów

denominowanych w CHF - w przypadku kredytów indeksowanych do CHF walutą

kredytu jest PLN. W ocenie Sądu Okręgowego przedmiotem spornej umowy była

kwota wyrażona w walucie polskiej, tj. PLN, o czym wprost przesądza brzmienie

§ 1 ust. 1 umowy, w którym jako kwotę pożyczki wskazano 210.061,60 zł. Natomiast

ust. 3A tego punktu umowy dotyczy wyłącznie zastosowania określonego

mechanizmu finansowego przeliczania na walutę obcą, tak aby wypłata transz

kredytu oraz spłata rat nastąpiła w walucie polskiej, stanowiącej równowartość

określonej liczby franków szwajcarskich. Paragraf 5 ust. 1 umowy, dotyczący

wypłaconych kwot, również odnosi się do kwot wyrażonych w walucie polskiej.

Z analizy umowy wynika, iż również inne jej postanowienia odnoszą się do kwot

wyrażonych w złotówkach (prowizja, składka ubezpieczeniowa, oświadczenie

o poddaniu się egzekucji oraz zabezpieczenie w postaci hipoteki kaucyjnej). Umowa

jednoznacznie nie odnosiła się jedynie do określonej liczby franków szwajcarskich,

lecz w pierwszej kolejności odnosiła się do waluty polskiej. Bez znaczenia było to,

jak pozwany traktuje pożyczki indeksowane w księgach bankowych i w systemie

bankowości elektronicznej, gdyż leży to wyłącznie w gestii Banku i jest to decyzja

jedynie Banku. Pożyczkobiorcy nie byli informowani o sposobie konstruowania tabeli

kursowej Banku, a tym bardziej o „otwartej pozycji walutowej” i zabezpieczaniu tego

typu transakcji przez Bank.

II CSKP 242/24

4

Sąd pierwszej instancji zważył, iż postanowienia § 1 ust. 3A i § 10 ust. 4

umowy, regulujące sposób przeliczania kwoty kredytu udzielonego w PLN na walutę

obcą oraz wskazujące, że spłata kredytu następuje w PLN w oparciu o kurs waluty

ustalany przez Bank, stosowany do przeliczenia raty określonej w CHF, stanowią

w istocie postanowienia określające główne świadczenia stron. Wynika to

z konstrukcji umowy, która zakłada, że ustalenie wysokości środków pieniężnych

udostępnionych kredytobiorcom i ustalenie kwoty niezbędnej do spłaty każdej

poszczególnej raty następuje poprzez przeliczenie w pierwszej kolejności z waluty

PLN na CHF, a następnie przeliczanie rat kredytu określonych w CHF na PLN.

Każdorazowo wysokość zobowiązania odnosi się więc do mechanizmu przeliczania

par walut CHF i PLN, który wpływa w sposób oczywisty na wysokość świadczenia

pożyczkobiorców, określając tę wysokość. Postanowienia dotyczące mechanizmu

indeksacji nie stanowią więc postanowień ubocznych niedotyczących essentialia

negotii, skoro odnoszą się do sumy pożyczki (kredytu) i kwoty poszczególnych rat

(zob. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 14 marca 2019 r., Dunai,

C 118/17, pkt 48, 52 i powołane tam orzecznictwo oraz SN w wyrokach: z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17 i z 9 maja 2019 r.,

I CSK 242/18).

Powyższe rozważania, zdaniem Sądu Okręgowego, można odnieść także

do umowy pożyczki pieniężnej, gdyż konstrukcja umowy pożyczki (art. 720 § 1 k.c.)

zakłada, iż pożyczkobiorca otrzymuje od banku określoną sumę pożyczki,

a następnie zwraca bankowi tę samą sumę pożyczki. Wobec tego należy uznać,

że klauzula indeksacyjna odnosiła się bezpośrednio do elementów przedmiotowo

istotnych umowy pożyczki pieniężnej, a zatem do oddania i zwrotu określonej sumy

pożyczki, skoro wprost kształtowała wysokość tej sumy.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, pomimo uznania, że klauzule

przeliczeniowe zawarte w § 1 ust. 3A i § 10 ust. 4 umowy oraz § 22 ust. 2 i 3

Regulaminu stanowiły postanowienia określające główne świadczenia stron,

podlegały one badaniu pod kątem ich abuzywności, gdyż zostały sformułowane

w sposób niejednoznaczny. Sąd ten uznał, iż nie określały one precyzyjnie

rzeczywistej wysokości udzielonej i przekazanej powodom pożyczki, a także

ich świadczeń w postaci rat spłaty pożyczki w sposób możliwy do ustalenia w oparciu

II CSKP 242/24

5

o czynniki obiektywne, niezależne od pożyczkodawcy. Nie pozwalały one

na samodzielne wyliczenie przez pożyczkobiorców wysokości poszczególnych rat

kapitałowo-odsetkowych. W treści umowy brak bowiem wskazania jakichkolwiek

kryteriów obiektywnych, którymi kierował się Bank przy ustalaniu kursu wymiany

waluty obcej CHF na PLN, zarówno w momencie uruchomienia kredytu, jaki i spłaty

poszczególnych rat. Wobec powyższego należy stwierdzić, że umowa łącząca strony

nie była w tym zakresie jednoznacznie sformułowana, w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

To zaś pozostaje w sprzeczności z wymogiem prostoty i jasności zapisów umownych,

tak, aby kredytobiorca rozumiał w pełni zapis i był w stanie oszacować w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria konsekwencje finansowe zawartej umowy

(zob. wyrok TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13). Umowa nie przewidywała również

możliwości wypłaty czy spłaty pożyczki w walucie, do której indeksowana była

pożyczka. Z zeznań powodów wynika, że spłata rat odbywała się poprzez

przelewanie środków w PLN. W toku wykonywania umowy strony nie zawarły aneksu

dotyczącego możliwości spłaty zobowiązania bezpośrednio w walucie indeksacji.

Znaczenia zaś nie miało to, że w treści Regulaminu dopuszczono możliwość

przewalutowania pożyczki. Skorzystanie z tej możliwości było uzależnione od decyzji

Banku, odbywało się w oparciu o kursy kupna/sprzedaży waluty z tabeli kursowej

Banku, a nadto dotyczyło etapu wykonywania umowy. Ponadto to uprawnienie

pożyczkobiorcy nie implikuje istnienia po jego stronie obowiązku do zawierania

aneksów, z reguły związanych z odpłatnością (do 2011 r.) i dodatkową oceną

ze strony Banku.

Sąd pierwszej instancji miał na uwadze, że „konsument znajduje się

w słabszej pozycji niż przedsiębiorca, zarówno pod względem możliwości

negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania, i w związku z tym godzi

on się na postanowienia umowne sporządzone uprzednio przez przedsiębiorcę,

nie mając wpływu na ich treść.”

Oceniając przedmiotową umowę Sąd Okręgowy miał na uwadze, że sam

mechanizm ustalający wysokość wypłaconej pożyczki oraz wysokość rat w PLN

nie stanowi instrumentu kształtującego obowiązki pożyczkobiorcy sprzecznie

z dobrymi obyczajami, ani też nie naruszał jego interesów - przy założeniu jednak,

że zasady tego mechanizmu byłyby precyzyjnie i jasno określone w oparciu

II CSKP 242/24

6

o jednoznaczne i obiektywne kryteria. Należy też podkreślić, że konstrukcja niniejszej

umowy była w istocie wyjściem Banku naprzeciw zapotrzebowaniu pożyczkobiorców

na uzyskanie jak najtańszej oferty, gdyż oferowała ona najniższe raty oraz najniższy

koszt, co było skutkiem bardzo niskiego oprocentowania kredytu powiązanego

z walutą CHF. Dzięki tej konstrukcji umowy powodowie przez kilka lat osiągali

korzyści finansowe w postaci mniejszych rat w porównaniu z ratami, które spłacaliby,

gdyby zaciągnęli standardową pożyczkę hipoteczną w walucie polskiej.

Sąd pierwszej instancji uznał, że powyższe zapisy umowne godzą

w równowagę kontraktową, nierównomiernie rozkładając prawa i obowiązki między

stronami umowy. Przyznają bowiem pożyczkodawcy uprawnienie do jednostronnego

kształtowania wysokości świadczeń stron, zarówno kupna, jak i sprzedaży waluty,

po której przeliczane są zarówno kwota pożyczki, jak i raty spłaty. Kursy te określane

były każdorazowo w oparciu o nieustalone z powodami kryteria, bez określenia

w umowie lub w Regulaminie obiektywnych czynników je wyznaczających.

Sąd Okręgowy zaznaczył, że Bank jako profesjonalny uczestnik rynku

finansowego i silniejsza strona umowy, powinien formułować wszystkie dokumenty

w sposób precyzyjny i jasny. W ten sposób powinien poinformować konsumentów

o wszystkich skutkach wprowadzenia określonej konstrukcji indeksacji również

w aspekcie ekonomicznym. Oczywiste jest bowiem, że tego typu umowy wiążą się

ze znacznym skomplikowaniem oraz długotrwałością istnienia zobowiązania.

Co więcej, również Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów kilkakrotnie uznawał

za niedozwolone postanowienia dotyczące dowolnego określania przez bank kursów

walut obcych (np. klauzule wpisane do rejestru klauzul niedozwolonym pod nr 3178,

3179, 5622 i 5743).

Niezależnie od powyższego o abuzywności wskazywanych zapisów

umownych świadczy też fakt, że powodowie zostali wystawieni na nieograniczone

ryzyko związane ze zmiennością kursu walut. Ich decyzja kredytowa powinna być

poprzedzona udzieleniem pełnej, wyczerpującej i jasnej informacji,

z czym wiąże się ryzyko kursowe, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Pozwany

nie złożył żadnych dowodów, z których wynikałoby, że na etapie zawierania umowy

powodowie zostali prawidłowo pouczeni o ryzyku kursowym. Wprawdzie

II CSKP 242/24

7

w § 29 umowy powodowie potwierdzili, że zostali dokładnie zapoznani z warunkami

udzielania pożyczki złotowej waloryzowanej kursem waluty obcej oraz zaakceptowali

istnienie ryzyka kursowego mającego wpływ na wzrost kosztów obsługi pożyczki.

Jednakże, zdaniem Sądu Okręgowego, z okoliczności sprawy nie wynika,

aby wyjaśniono im rzeczywiste znaczenie tego oświadczenia, przy czym jego treść

wskazuje na blankietowy charakter. Z jego treści nie wynika, jakie dokładnie

informacje dotyczące ryzyka zostały powodom przekazane.

Sąd Okręgowy uznał, że zawarta przez strony umowa nie mogłaby dalej

wiązać po eliminacji z niej mechanizmu indeksacji. Unieważnienie jedynie zapisów

odnoszących się do indeksacji doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu

indeksacji oraz różnicy kursów walutowych, ale również pośrednio do zaniknięcia

ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją pożyczki do

waluty.

Wyrokiem z 28 lipca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację

pozwanego. Sąd odwoławczy przyjął za własną ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji, opierającą się na przywołanych przepisach prawa materialnego.

Sąd odwoławczy wskazał, że w niniejszej sprawie apelujący, poza polemiką

i prezentowaniem swojego subiektywnego stanowiska nieznajdującego

odzwierciedlenia w materiale dowodowym zgromadzonym w niniejszym

postępowaniu, nie przedstawił żadnych nowych okoliczności. Apelacja powiela

argumentację przedstawioną w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji

i przez ten Sąd prawidłowo zweryfikowaną, zarówno w zakresie postępowania

dowodowego, jak i oceny prawnej.

Sąd Apelacyjny wskazał, że ryzyko walutowe wprowadziła do umowy klauzula

indeksacyjna, czyli postanowienie wprowadzające zasadę przeliczania wysokości

kapitału, a następnie zadłużenia i obliczania rat w odniesieniu do kursów CHF,

zawarte m.in. w § 1 ust. 3A, § 10 ust. 4 umowy i doprecyzowane w zakresie reguł

indeksacji postanowieniami Regulaminu.

Sąd odwoławczy jednocześnie uznał za udowodnione, że pozwany nie wyraził

powyższego postanowienia umownego prostym i zrozumiałym językiem. Bank

powinien w sporze z konsumentem udowodnić, że postanowienia określające główne

II CSKP 242/24

8

świadczenia stron zostały przez niego sformułowane w sposób zgodny

z art. 3851 § 1 k.c., gdyż to bank z takiego faktu wywodzi korzystny dla niego skutek

w postaci wyłączenia możliwości badania tych postanowień pod kątem abuzywności.

Powyższy przepis musi być, przy tym, interpretowany w zgodzie z art. 4 ust. 2

dyrektywy 93/13.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że pozwany nie dochował, w zakresie

sformułowania postanowienia nakładającego na konsumenta nieograniczone ryzyko

kursowe, wymogów, jakie nakłada na niego dyrektywa 93/13. Wskazał również,

że wbrew stanowisku apelującego, nie zdołał on wykazać w tym postępowaniu,

że postanowienia wprowadzające ryzyko walutowe, w tym główne postanowienie

dotyczące zawarcia umowy o kredyt indeksowany do CHF, zostały indywidualnie

uzgodnione. Umowa została zawarta na standardowym wzorcu umowy kredytu

indeksowanego, przygotowanym przez pozwanego. Projekt umowy nie został

powodom udostępniony do uprzedniego zapoznania się poza lokalem pozwanego.

Podczas spotkań doradca informował powodów, że kurs CHF jest stabilny.

Nie przedstawiono im analiz, wykresów, zaś doradca wskazał na możliwość jedynie

niewielkich wahań kursowych. Przedłożono im szereg dokumentów do podpisania,

w tym dotyczącego świadomości ponoszonego ryzyka kursowego. Umowa stanowiła

standardowy szablon, pomiędzy stronami nie doszło do żadnych negocjacji.

Powodowie od początku wskazywali, iż potrzebują finansowania w złotówkach.

Nie wyjaśniono im pojęcia waloryzacji. W ocenie Sądu Apelacyjnego, jedynym

elementem uzgodnionym indywidualnie była oczekiwana kwota kredytu wyrażona

w złotych polskich. Sam produkt w postaci kredytu indeksowanego do CHF został

natomiast przygotowany przez pozwanego. Zarówno wniosek kredytowy, jak

i umowa kredytowa, opierały się o wzorzec stosowany w Banku. Okoliczności

podpisania umowy wskazują na wykorzystanie przez Bank, jako przedsiębiorcę,

swojej przewagi informacyjnej i pozycji rynkowej po to, aby nakłonić konsumenta

do zawarcia umowy kredytu indeksowanego do CHF.

Według Sądu odwoławczego, skoro w realiach rozpoznawanej sprawy

wprowadzenie do umowy ryzyka walutowego stanowi niedozwolone postanowienie

umowne, postanowienie takie musi być uznane za bezskuteczne ex lege i ab initio,

co skutkuje nieważnością całej umowy.

II CSKP 242/24

9

Zdaniem Sądu Apelacyjnego, Sąd Okręgowy trafnie uznał, że powodowie

mają interes prawny w ustaleniu nieważności umowy kredytu. Wyłącznie wyrok

rozstrzygający o powództwie o ustalenie jest w stanie trwale i zupełnie usunąć stan

niepewności prawnej pomiędzy stronami w związku z przedmiotową umową kredytu.

Skoro istnieje między stronami spór o ważność i skuteczność umowy, która

nie została jeszcze wykonana w całości, a ponadto z umową obok obowiązku spłaty

rat wiążą się także dalsze obowiązki - choćby w zakresie utrzymywania hipoteki

na nieruchomości powoda, to nie może budzić żadnych wątpliwości, że wyłącznie

wyrok w sprawie o ustalenie może ostatecznie i całościowo usunąć stan niepewności

prawnej istniejący pomiędzy stronami umowy kredytu.

Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska pozwanego co do braku podstaw

przypisania stronie powodowej statusu konsumenta w chwili zawarcia umowy

kredytowej. Sąd odwoławczy wskazał, że niezasadne było twierdzenie pozwanego,

który we wniesionej apelacji podkreślił, iż bez znaczenia dla sprawy pozostawała

okoliczność wykorzystywania przez powoda kredytowanej nieruchomości również

na cele niezwiązane z działalnością gospodarczą. Zawarta umowa kredytu nie miała

w istocie komercyjnego charakteru. W dacie jej zawarcia powód był przedsiębiorcą,

natomiast od 2009 r. nieruchomość była przeznaczona także na potrzeby

prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Jednakże, w ocenie Sądu

Apelacyjnego, decydujące znaczenie dla oceny konsumenckiego charakteru umowy

powodów miał ich status z chwili jej zawarcia. Pożyczka nie została udzielona na cele

związane z prowadzoną przez powoda działalnością gospodarczą, lecz wyłącznie

na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych powodów, zaś sami powodowie zostali

w umowie oznaczeni jako osoby fizyczne. Powyższa okoliczność determinowała

konieczność zakwalifikowania powodów jako konsumentów, na gruncie art. 221 k.c.

Sąd odwoławczy wskazał również, że argumenty podniesione w motywach

zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 189 k.p.c., są chybione.

Skarżący wydaje się mylić interes prawny w ustaleniu nieważności umowy

z kwestiami dotyczącymi rozliczenia stron nieważnej umowy oraz zagadnieniem

ekonomicznego interesu konsumenta, która to różnica dostrzegalna jest

w przywołanych w apelacji judykatach. Wyrok ustalający definitywnie przecina spór

o ważność umowy. Takiej mocy nie miałby wyrok zasądzający, skoro okres

II CSKP 242/24

10

kredytowania, tj. potencjalnego związania stron umową wykracza daleko poza datę

wyrokowania.

Powyższe orzeczenie zaskarżył skargą kasacyjną pozwany, zarzucając

naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 1301a § 1 k.p.c., art. 316 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 6 ust. 1 i 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 oraz naruszenie przepisów prawa

materialnego, tj. art. art. 111 ust. 1 pkt. 4 Prawa bankowego w zw. z art. 56 k.c.

w zw. z art. 720 k.c., w zw. z art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego

w zw. z art. 78 Prawa bankowego zw. z art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r.

zmieniająca ustawę Prawo bankowe, art. 3531 k.c. w zw. z art. 720 k.c.,

art. 58 § 1 k.c., 58 k.c., art. 221 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 k.c., art. 3851 § 1 k.c.

w zw. z art. 1 ust. 2 Dyrektywy 93/13, art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3852 k.c,

art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 1 i art. 3 ust. 3 Dyrektywy 93/13 w zw. z przepisami

Załącznika do Dyrektywy 93/13: ust. 1 lit. j oraz lit. I, oraz ust. 2 lit. c, tiret pierwsze

i drugie, oraz ust. 3 Załącznika do Dyrektywy 93/13, art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 7

ust. 1 i 8b ust. 1 Dyrektywy 93/13 i art. 3531 k.c. w zw. z art. 2, 31 ust. 3 i 32 ust. 1

Konstytucji, art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c, art. 65 § 1 i 2 k.c. w zw.

z art. 354 § 1 k.c., art. 56 k.c., art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 Prawa bankowego

w zw. z art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. zmieniająca ustawę Prawo bankowe,

art. 358 § 2 k.c., art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe,

art. 24 ust. 3 ustawy o NBP, art. 189 k.p.c., art. 405 k.c. i art. 410 § 2 k.c.

Powodowie wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Nie odniósł skutku zarzut naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 1

i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13, poprzez ich błędną wykładnię i w konsekwencji

rozstrzyganie o skutkach abuzywności wyłącznie na podstawie przepisów

materialnych aktualnych na dzień zawarcia umowy. W ocenie Sądu Najwyższego,

nie sposób było zgodzić się z argumentacją skarżącego. Zarzut podniesiony przez

Bank był już przedmiotem licznych wypowiedzi tego Sądu, które ostatecznie znalazły

swoje jurydyczne podsumowanie w uchwale składu siedmiu sędziów SN

z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC z 2019 r., nr 1, poz. 2. Sąd Najwyższy

II CSKP 242/24

11

w wyżej wskazanej uchwale wyjaśnił, że oceny czy postanowienie umowne

jest niedozwolone, dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy.

Również zarzut naruszenia art. 1301a k.p.c. jest niezasadny. Przepis ten

znajduje zastosowanie wówczas, gdy pismo procesowe dotknięte jest brakami

formalnymi umożliwiającymi nadanie mu prawidłowego biegu, a wada

ta uniemożliwia sądowi ustalenie jego przedmiotu lub zakresu żądania. Wskazać

należy, że błędna kwalifikacja prawna żądania, czy też nieprecyzyjne żądanie,

nie uzasadniają zwrotu pozwu, jeżeli z treści pisma możliwe jest jednoznaczne

ustalenie czego strona się domaga. W niniejszej sprawie z pozwu wynikał charakter

i zakres dochodzonego roszczenia, a także jego podstawa faktyczna i prawna.

Kwestią o pierwszorzędnym charakterze w sprawie jest status powodów jako

konsumentów, w rozumieniu art. 221 k.c. Zgodnie z art. 221 k.c., konsumentem jest

osoba fizyczna dokonująca z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej

bezpośrednio z prowadzoną przez tę osobę fizyczną działalnością gospodarczą

lub wykonywaną działalnością zawodową. W świetle przytoczonej normy, status

osoby fizycznej jako konsumenta wyznaczany jest w ramach konkretnej czynności

prawnej dokonywanej z przedsiębiorcą, z uwzględnieniem jej rodzaju i celu.

Nie decyduje o nim to, czy dana osoba prowadzi działalność gospodarczą

lub zawodową, lecz to, czy czynność zdziałana z przedsiębiorcą pozostaje

w bezpośrednim związku z tą działalnością (zob. wyrok SN z 27 maja 2002 r.,

II CSKP 314/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz.50). Sąd Apelacyjny słusznie przyjął,

że powodowie posiadają status konsumenta. W dacie zawarcia umowy powód był

przedsiębiorcą, natomiast od 2009 r. nieruchomość była przeznaczona także

na potrzeby prowadzonej przez niego działalności gospodarczej. Niemniej jednak

pożyczka nie została udzielona na cele związane z prowadzoną przez powoda

działalnością gospodarczą, lecz wyłącznie na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych

powodów, zaś sami powodowie zostali oznaczeni w umowie jako osoby fizyczne.

W judykaturze Sądu Najwyższego dominuje zapatrywanie, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie obcej), określają

główne świadczenie kredytobiorcy (zob. wyroki SN: z 11 grudnia 2019 r.,

II CSKP 242/24

12

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2, poz. 20; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21;

z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22; z 9 kwietnia 2024 r., II CSKP 560/23).

Pogląd ten uwzględnia stanowisko Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej,

w orzecznictwie którego podkreśla się, że za postanowienia umowne mieszczące się

w pojęciu „głównego przedmiotu umowy”, w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13,

należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy

i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki TSUE: z 30 kwietnia

2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13,

Matei, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r., C-96/14, Van Hove, pkt 33; z 20 września 2017 r.,

C-186/16, Andriciuc i in., pkt 35). Za takie uznawane są klauzule indeksacyjne

(waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej

mechanizmu waloryzacji świadczeń, które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy -

konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia

kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16, Andriciuc i in.,

pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca

2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak,

pkt 44).

Klauzule waloryzacyjne, które nie zostały wyrażone w umowie kredytu

w sposób jasny i precyzyjny, podlegają badaniu pod kątem spełnienia przesłanek

z art. 3851 § 1 k.c. Wymaganie wyrażenia warunku umownego prostym

i zrozumiałym językiem nakazuje, aby umowa przedstawiała w sposób przejrzysty

konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także,

w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem

przewidzianym w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować,

w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (zob. postanowienie SN z 3 października 2024 r.,

I CSK 2639/24).

Sąd Najwyższy wyjaśnił m.in. w wyroku z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14

(OSNC 2016, nr 11, poz. 134), że postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

II CSKP 242/24

13

umownych; kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami

i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu

wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta

od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki

w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku; obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz

naruszają równorzędność stron. Są one niedopuszczalne, niezależnie od tego,

czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś

sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń

od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów (zob. wyrok SN

z 19 grudnia 2024 r., II CSKP 243/24, i powołane tam orzecznictwo).

W celu ustalenia, czy konkretne postanowienie umowne jest „nieuzgodnione

indywidualnie”, należy zbadać, czy konsument miał na treść danego postanowienia

„rzeczywisty wpływ” (art. 3851 § 3 zd. 1 k.c.). Nie wystarczy wykazać, że druga strona

umowy dowiedziała się o treści klauzuli w odpowiednim czasie. Dowód zaistnienia

okoliczności indywidualnego uzgodnienia treści postanowienia umowy lub wzorca

umownego nie dotyczy przy tym jedynie faktu prowadzenia w tym przedmiocie

między stronami negocjacji, lecz wspólnego ustalenia ostatecznego brzmienia

klauzuli (osiągnięcia konsensu) w wyniku „rzetelnych i wyrównanych negocjacji”.

Nie może o tym zawsze decydować wzmianka o indywidualnym uzgodnieniu,

która w niektórych przypadkach ma za zadanie jedynie stworzyć pozór wspólnych

ustaleń.

Przesłanki kształtowania praw i obowiązków konsumenta za pomocą

ocenianego w aspekcie ewentualnej abuzywności postanowienia w sposób

„sprzeczny z dobrymi obyczajami” i „rażąco naruszający jego interesy” są dwiema

różnymi okolicznościami, które należy w toku kontroli wykazywać odrębnie. Uznanie

postanowienia za niedozwolone wymaga łącznej realizacji obu przesłanek. Trafnie

przy tym wskazuje się, że postanowienie umowne, które rażąco narusza interesy

II CSKP 242/24

14

konsumenta, zawsze okazuje się sprzeczne z dobrymi obyczajami, natomiast

klauzula, której treść jest sprzeczna z dobrymi obyczajami, nie w każdym przypadku

równocześnie rażąco narusza interesy konsumenta. Dobrym obyczajem jest

kierowanie się zasadą szacunku wobec drugiego człowieka, a zatem sprzeczne

z dobrymi obyczajami są zachowania polegające na niedoinformowaniu, wywołujące

dezorientację czy błędne przekonanie, wykorzystywanie niewiedzy lub naiwności,

działania nieuczciwe czy nierzetelne, ukształtowanie stosunku prawnego

o charakterze zobowiązaniowym niezgodnie z zasadą równorzędności stron

(równowagi kontraktowej). Z dobrymi obyczajami kłóci się zatem takie postępowanie,

którego celem jest zdezorientowanie konsumenta, wykorzystanie jego niewiedzy

lub naiwności, ukształtowanie stosunku prawnego z naruszeniem zasady równości

stron. Chodzi więc o postępowanie, które potocznie jest rozumiane jako nieuczciwe,

nierzetelne, sprzeczne z akceptowanymi standardami działania. Ponadto dodaje się,

że sprawdzić należy, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób

sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby

dane postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. Natomiast za działania

rażąco naruszające interesy konsumenta należy uznać te, które są dla niego

niekorzystne finansowo, wiążą się z nadmiernym wysiłkiem organizacyjnym,

polegają na nierzetelnym traktowaniu, wprowadzaniu w błąd czy naruszaniu jego

prywatności.

W niniejszej sprawie nie ma przekonujących argumentów opartych

na poczynionych ustaleniach faktycznych, z których wynikałoby, że pozwany

wypełnił obowiązek informacyjny oraz spełnił warunek indywidualnego uzgodnienia

postanowień umownych dotyczących szeroko rozumianych klauzul waloryzacyjnych,

we wskazanym powyżej rozumieniu. Z kolei naruszenie obowiązków: informacyjnego

oraz indywidualnego uzgodnienia wskazanych postanowień umownych sprawia,

że konsument potraktowany został nierzetelnie, a więc rażąco naruszono jego

interesy, co sprzeczne było – w chwili zawierania umowy – z dobrymi obyczajami.

Należy zwrócić uwagę bowiem, że wprawdzie w art. 3851 § 1 k.c. zostały wymienione

różne przesłanki kształtowania praw i obowiązków konsumenta za pomocą

ocenianego w aspekcie ewentualnej abuzywności postanowienia, to nie można tracić

z pola widzenia wskazanego powyżej wzajemnego przenikania się ich i uzupełniania.

II CSKP 242/24

15

Uznanie abuzywności głównych świadczeń stron, a takimi są postanowienia

zawierające klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie

kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej (denominowanego w walucie

obcej; zob. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr 2,

poz. 20), pociąga za sobą dalsze konsekwencje. Problemy te zostały

w zdecydowanej większości rozwiązane w uchwale składu całej Izby Sądu

Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

w której wskazano, że w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu

indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu

waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu

niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość

lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają

samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.

W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie

kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym

zakresie. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru

jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych

z tytułu kredytu rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu,

w którym kredytobiorca zakwestionował względem banku związanie

postanowieniami umowy. Jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego

charakteru jej postanowień, nie ma podstawy prawnej do żądania przez którąkolwiek

ze stron odsetek lub innego wynagrodzenia z tytułu korzystania z jej środków

pieniężnych w okresie od spełnienia nienależnego świadczenia do chwili popadnięcia

w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.

W powołanej uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r. wyjaśniono również, że jeżeli w wykonaniu umowy kredytu,

która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił

kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat

kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia

II CSKP 242/24

16

na rzecz każdej ze stron. Pogląd, że stronie, która w wykonaniu umowy kredytu

dotkniętej nieważnością spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych

środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 1 w zw.

z art. 405 k.c.), niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku

z tytułu zwrotu nienależnie otrzymanej kwoty kredytu, wyrażono wprost

we wcześniejszych orzeczeniach Sądu Najwyższego (zob. uchwałę SN z 16 lutego

2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40, i mającą moc zasady prawnej

uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021,

nr 9, poz. 56). Wyrażone w tych orzeczeniach stanowisko, które wiąże inne składy

Sądu Najwyższego, uzasadnia jako prawidłowe założenie, że na rzecz każdej

ze stron umowy kredytu, której upadek (nieważność) przyjął Sąd meriti, powstaje

roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia, przy czym roszczenia obu stron

należy traktować odrębnie. Roszczenia te są w pełni autonomiczne: kredytodawca

ma roszczenie o zwrot kwoty przekazanego kredytu, a kredytobiorca – o zwrot

świadczeń spełnionych na rzecz banku w wykonaniu umowy kredytu.

Nie był również trafny zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego trafnie przyjmuje się, że kredytobiorca, mimo dochodzenia od banku

roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia, ma również interes prawny

w ustaleniu braku związania umową kredytu, w szczególności jeżeli umowa

nie została jeszcze w całości wykonana (zob. wyroki SN: z 17 marca 2022 r.,

II CSKP 474/22, OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 44; z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22,

OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 51 i z 6 marca 2024 r., II CSKP 2223/22 i powołane wnich

orzecznictwo).

Nie jest też zasadny zarzut naruszenia art. 111 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 1 w zw.

z art. 5 ust. 2 pkt 7 pr. bank. Kwestia znaczenia bankowej tabeli walut także

wyjaśniona już została w orzecznictwie Sądu Najwyższego. W wyroku z 7 czerwca

2024 r., II CSKP 2200/22, wskazano m.in. że choć ogłaszanie przez bank, w miejscu

wykonywania czynności i w sposób ogólnie dostępny, stosowanych kursów

walutowych realizuje obowiązek spoczywający na banku z mocy ustawy, to jednak

nie oznacza to, że uchylają się kontroli abuzywności postanowienia umowne

odsyłające do tych tabel. Przyczyną kwalifikacji spornych postanowień umownych

jako niedozwolonych nie było bowiem to, że bank stosował określony cennik (tabelę),

II CSKP 242/24

17

ale stosunek prawny stron został ułożony tak, iż powód będący konsumentem miał

być zdany na skutki przeliczenia waluty według tabeli kursów (cennika), które

w przyszłości będą ustalane przez pozwanego. Zwykle korzystanie z cennika

i ustalanie treści stosunku prawnego z odwołaniem się do podanych w nim cen

nie jest kontrowersyjne – konsument, jak każdy inny kontrahent, może bowiem

zapoznać się z treścią stosowanego przez przedsiębiorcę taryfikatora i na tej

podstawie zdecydować, czy zamierza wejść w relację prawną na określonych w ten

sposób warunkach. Jeżeli jednak przedsiębiorca zawiera w stosowanym przez siebie

wzorcu umownym odwołanie do cennika i przewiduje, że przyszłe świadczenia stron

będą obliczane z jego uwzględnieniem, to musi zadbać o to, by pozycja konsumenta

nie była zanadto zagrożona. W celu uniknięcia działania w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami, z rażącym naruszeniem interesów konsumenta, konieczne

jest zatem stworzenie mechanizmów ograniczających swobodę działań

przedsiębiorcy; mogą one przy tym wynikać zarówno wprost z treści umowy,

jak i z innych czynników współtworzących treść stosunku prawnego. Sąd Najwyższy

w składzie rozpatrującym skargę kasacyjną podziela wskazane stanowisko. Można

dodać, że obowiązek stosowania tabeli kursów nie upoważnia banków do budowania

ich w oparciu o niejednoznaczne i nieweryfikowalne przez konsumentów kryteria

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., oddalił skargę

kasacyjną.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11

i § 3 w zw. z § 2 pkt 7 i § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

Ewa Stefańska

Beata Janiszewska

Krzysztof Wesołowski

(M.T.)

[SOP]