Sąd Najwyższy oddalił skargę banku, umowa frankowa nie wiąże kredytobiorców

Powodowie M.B. i I.B. wnieśli o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego

z bliżej opisanej umowy kredytu zawartej przez nich z poprzednikiem prawnym

pozwanego Bank w W. (dalej: „bank”) oraz o zasądzenie od pozwanego kwoty

106 973,55 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 27 lipca 2020 r. do

dnia zapłaty. Sąd Okręgowy w Toruniu ustalił, że umowa kredytu jest nieważna, oraz

zasądził na rzecz powodów kwotę żądaną pozwem.

Następnie Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację pozwanego, ustalając,

za Sądem pierwszej instancji, że 28 grudnia 2009 r. powodowie zawarli

z poprzednikiem pozwanego umowę kredytu hipotecznego indeksowanego do

waluty obcej (franka szwajcarskiego) w kwocie 150 000 zł, na okres 360 miesięcy.

Kredyt przeznaczony był na budowę domu jednorodzinnego. W sprawie poczyniono

również szczegółowe ustalenia co do okoliczności zawarcia umowy oraz jej treści,

w tym co do zawartego w kontrakcie mechanizmu powiązania kredytu

z kursem waluty obcej.

Wspomniany wyżej mechanizm polegał na tym, że po wypłacie kredytu lub

transzy – następującej w walucie polskiej – kwota kredytu miała zostać przeliczona

na franki szwajcarskie. Następnie powodowie mieli spłacać raty kredytu, wyrażone

w walucie obcej, przez zapłatę odpowiedniej kwoty złotych polskich. Do przeliczeń

walut stosowany miał być odpowiednio kurs kupna oraz sprzedaży walut z tabeli

kursowej ustalanej przez pozwanego. Umowa nie zawierała zasad kształtowania

treści tej tabeli.

Kredyt został wypłacony, a następnie był przez powodów spłacany. W okresie

od 18 lutego 2010 r. do 17 kwietnia 2020 r. dokonali spłat w łącznej kwocie

110 771,35 zł, a od 17 grudnia 2010 r. do 17 kwietnia 2020 r. — 106 973,55 zł.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny ocenił, podobnie jak

wcześniej Sąd Okręgowy, że postanowienia umowne kształtujące mechanizm

indeksacji na podstawie jednostronnie ustalanego przez bank kursu wymiany walut

były niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. i nie wiązały powodów jako

II CSKP 260/24

3

konsumentów. Postanowienia te podlegały badaniu przez pryzmat przesłanek

zastosowania tego przepisu, ponieważ, choć określały główne świadczenia stron, to

nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.).

Jednoznaczność rozumieć należy przy tym, zdaniem Sądu drugiej instancji, nie jako

zrozumiałość postanowienia w sensie gramatycznym, lecz jako przejrzystość

skutków ekonomicznych konkretnego rozwiązania umownego. Sporne klauzule nie

spełniały tego kryterium, gdyż stosowane przez pozwanego kursy walut,

a w konsekwencji kwoty podlegające wypłacie i spłacie, mogły być ustalane

w dowolny sposób. W umowie nie uregulowano bowiem zasad tworzenia tabeli

kursowej banku. Z tego samego względu oceniono, że sporne postanowienia,

dotyczące indeksacji kredytu, realizują przesłanki wskazane w art. 3851 § 1 zd. 1 k.c.

W konsekwencji powyższego Sąd Apelacyjny ocenił, że umowa stron okazała

się nieważna. Jej wykonanie nie było bowiem możliwe bez postanowień, które nie

wiązały powodów jako konsumentów, gdyż niemożliwe było ustalenie wysokości

świadczeń stron. Tym samym uwzględnieniu podlegało żądanie ustalenia

(art. 189 k.p.c.), gdyż kredytobiorcy mieli interes prawny w jego dochodzeniu. Z kolei

świadczenia spełniane przez powodów jako raty kredytu podlegały zwrotowi na

podstawie art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji,

zarzucając naruszenie: (1) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy Rady

93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”), (2) art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4

ust. 2 dyrektywy 93/13, (3) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1

dyrektywy 93/13, (4) art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe

oraz art. 65 i art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, (5) art. 3851 § 2 k.c.

w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w zw. z motywem 21 dyrektywy 93/13,

(6) art. 189 k.p.c., (7) art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13,

(8) a także art. 3531 w zw. z 58 § 1 i 3 k.c.

Zarzuty pierwszy i drugi związane były z wyodrębnieniem przez bank

w mechanizmie indeksacji kredytu klauzuli kursowej (spreadowej) oraz klauzuli

ryzyka walutowego. Pierwszy z zarzutów dotyczył błędnego, zdaniem skarżącego,

II CSKP 260/24

4

braku rozróżnienia tych klauzul, podczas gdy klauzula spreadowa nie określa

głównych świadczeń stron – odmiennie niż klauzula ryzyka walutowego. Drugi zarzut

dotyczył błędnego przyjęcia, że klauzula ryzyka walutowego nie została

sformułowana w sposób jednoznaczny. W konsekwencji, w ocenie skarżącego, nie

powinna być ona rozpatrywana jako niedozwolona, gdyż dotyczyła głównych

świadczeń stron. W zarzucie trzecim połączono dwie odrębne kwestie. Bank

kwestionował bowiem uznanie spornych postanowień za niedozwolone w rozumieniu

art. 3851 § 1 zd. 1 k.c., a zarazem wskazywał, że skutkiem zastosowania

wspomnianego ostatnio przepisu nie powinno być uznanie umowy za nieważną; nie

przewiduje on bowiem takiej sankcji.

Zarzuty czwarty i piąty nakierowane były na zwalczanie oceny, że skutkiem

niedozwolonego charakteru spornych postanowień jest stan niezwiązania stron całą

umową kredytu. Do tego samego wątku nawiązano w zarzucie ósmym, w którym

bank eksponował, że konstrukcja umowy i mechanizm indeksacji przyjęty w umowie

zawartej przez strony mieszczą się w granicach swobody umów określonych

w art. 3531 k.c. W zarzucie szóstym zakwestionowano ocenę o tym, że powodom

przysługuje interes prawny w dochodzeniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego,

podczas gdy przysługiwało im „dalej idące” roszczenie o zapłatę. Zarzut siódmy

został natomiast nakierowany na zwalczanie stanowiska, że, oferując konsumentom

kredyt indeksowany do waluty obcej, bank nie przedstawił im rzetelnych informacji

odnośnie do ryzyka wiążącego się z zawarciem umowy, a tym samym samo

wprowadzenie do umowy ryzyka walutowego stanowiło niedozwolone postanowienie

umowne, skutkujące upadkiem umowy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu.

W pierwszej kolejności należało ocenić zarzuty zmierzające do

zakwestionowania stanowiska o niedozwolonym charakterze spornych postanowień

umownych oraz dotyczące tego, jakie postanowienia dają się wyróżnić w kontrakcie

stron. Następnie zbadaniu podlegało to, czy niedozwolony charakter wspomnianych

postanowień prowadzi do stanu nieistnienia stosunku prawnego mającego wynikać

II CSKP 260/24

5

z umowy kredytu, a jeżeli tak, to czy powódka miała interes prawny w ustaleniu

tego nieistnienia.

Co się tyczy możliwości podziału mechanizmu indeksacji kredytu i wyróżnienia

w spornej umowie odrębnej klauzuli ryzyka walutowego oraz klauzul spreadowych,

to kwestia ta nie ma znaczenia dla sprawy. W uchwale składu całej Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

stwierdzono bowiem, iż w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu

indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu

waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów (pkt 1), oraz że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony

kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa

nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2). Sąd Najwyższy w obecnym składzie

nie znajduje podstaw do podjęcia działań unormowanych w art. 88 § 1 ustawy z dnia

8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym, wobec czego pozostaje związany

stanowiskiem wyrażonym w uchwale (zob. wyroki SN z 21 listopada 2024 r.,

II CSKP 1088/24, oraz z 27 lutego 2025 r., II CSKP 1815/22).

Z przytoczonych wyżej tez uchwały wynika, że już sam niedozwolony

charakter postanowień określanych przez bank mianem klauzul spreadowych

powoduje, iż umowa kredytu nie wiąże stron. Nie ma zatem znaczenia to, czy

w umowie da się wyodrębnić klauzulę ryzyka walutowego, ani to, czy klauzula taka

została sformułowana w sposób jednoznaczny. Wspomniana uchwała obezwładnia

również ostatni, siódmy zarzut skargi kasacyjnej. Zakres udzielonych konsumentom

informacji w przedmiocie ryzyka walutowego, podobnie jak abuzywny charakter

klauzuli przewidującej takie ryzyko (o ile samodzielne postanowienie w tym

przedmiocie dałoby się wyodrębnić w umowie stron), nie przekładają się bowiem na

rozstrzygnięcie sprawy.

Zarazem oczywisty jest niedozwolony charakter postanowienia, które

uzależnia wysokość wzajemnych świadczeń stron od jednostronnej decyzji

pozwanego, czego wyrazem jest treść tabeli kursowej banku. Przedsiębiorca nie

II CSKP 260/24

6

może bowiem skutecznie zastrzec sobie prawa decydowania o tym, jakie środki

świadczyć ma mu konsument, bez ustalenia obiektywnych, zewnętrznych,

zrozumiałych dla konsumenta i weryfikowalnych zasad takiego kształtowania

wysokości świadczenia.

W świetle uchwały wydanej w sprawie III CZP 25/22 jako nietrafne jawią się

także zarzuty czwarty i piąty. W uchwale przesądzono bowiem, że skutkiem

niedozwolonego charakteru postanowienia umownego odsyłającego strony do tabeli

kursowej banku jest stan niezwiązania umową także w pozostałej części. In abstracto

trafne jest przy tym podnoszone przez bank twierdzenie, że art. 3851 § 1 zd. 1 k.c.

nie przewiduje sankcji nieważności czynności prawnej. Brak związania stron umową

jest jednak skutkiem tego, że bez postanowień niewiążących konsumenta

(jako abuzywnych) kontrakt nie nadaje się do wykonania.

Bank nietrafnie wskazał również, że powodowie nie mają interesu prawnego

w dochodzeniu ustalenia nieistnienia spornego stosunku prawnego. Pozwany

twierdzi, że zgłosili oni w sprawie „dalej idące roszczenie”, tj. żądanie zapłaty. Interes

prawny powodów jest jednak oczywisty, skoro ustalenie nieistnienia stosunku

prawnego, z którego miała wynikać wierzytelność banku, może posłużyć do

wykreślenia wpisu hipoteki, mającej zabezpieczać tę wierzytelność. Jest to przy tym

interes prawny, a nie tylko faktyczny. Nie bez znaczenia pozostaje również to, że

umowa kredytu została zawarta na wiele lat.

Nawiązując do używanego przez skarżącego zwrotu o przysługiwaniu

powodom „dalej idącego roszczenia” (niż uwzględnione w niniejszej sprawie żądanie

ustalenia) należy również wyjaśnić, że tego rodzaju relacja w oczywisty sposób nie

występuje między zgłoszonym w sprawie żądaniem zapłaty a żądaniem ustalenia

nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu (które w wyroku Sądu Okręgowego

zaowocowało ustaleniem nieważności umowy). Twierdzenie o braku interesu

prawnego mogłoby być ewentualnie uzasadnione, gdyby powodowie żądali

w sprawie – zamiast zapłaty – ustalenia, że bank jest ich dłużnikiem. W typowym

przypadku tego rodzaju żądanie rzeczywiście byłoby wówczas niezasadne – choć

możliwe do pomyślenia są stany faktyczne, w których powód ma interes prawny

w ustaleniu istnienia zobowiązania mimo możliwości domagania się spełnienia

II CSKP 260/24

7

świadczenia. W niniejszej sprawie występuje jednak odmienna sytuacja, gdyż stan

nieistnienia stosunku prawnego jest wprawdzie przesłanką uwzględnienia żądania

zapłaty, lecz ustalenie tego stanu realizuje również inne interesy powódki – zarówno

związane z ustanowionym na rzecz banku zabezpieczeniem rzeczowym, jak

i z kategorycznym rozstrzygnięciem, że sporna umowa nie wiąże stron.

Tym samym skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie

art. 39814 k.p.c. O kosztach orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik

sprawy, ich wysokość ustalając na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności radców prawnych.

Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji wyroku.

Tomasz Szanciło

Beata Janiszewska

Kamil Zaradkiewicz

[J.T.]

[SOP]