Sąd Najwyższy oddalił skargę dzierżawcy i utrzymał obowiązek zapłaty za grunty KOWR

Powód Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa w Warszawie domagał się

zasądzenia na swoją rzecz od pozwanego G. B. kwoty 1 169 657,39 zł z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie od kwoty 1 027 293,12 zł od 2 lipca 2020 r. i od kwoty

142 364,27 zł od dnia wniesienia pozwu wraz z kosztami procesu. W uzasadnieniu

wskazał, że dochodzona należność stanowi wynagrodzenie za bezumowne

korzystanie z nieruchomości - po wygaśnięciu umowy dzierżawy – za okres od 1

stycznia 2015 r. do 15 listopada 2019 r.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa podnosząc, że korzystał

z nieruchomości do chwili jej wydania powodowi na podstawie stosunku dzierżawy.

Kwestionował również wysokość dochodzonej należności i podniósł zarzut

przedawnienia.

Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze wyrokiem z 22 grudnia 2021 r. uwzględnił

powództwo w całości a apelację od tego orzeczenia Sąd Apelacyjny we Wrocławiu

oddalił wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną.

W sprawie ustalono, że pozwanego i poprzednika prawnego powoda łączyła

- zawarta 1 stycznia 1994 r. na okres 20 lat - umowa dzierżawy gruntów o

powierzchni łącznej 159,61 ha - stanowiących działki oznaczone numerami

geodezyjnymi […] oraz […] - położonych na ternie gminy L., powiat l., województwo

[…]. W umowie przewidziano możliwość przedłużenia jej obowiązywania na kolejne

okresy na wniosek którejkolwiek ze stron zgłoszony najpóźniej na trzy miesiące przed

upływem terminu dwudziestoletniego, po uzgodnieniu jej istotnych postanowień.

Określono również zasady ustalania wysokości opłat za korzystanie z przedmiotu

dzierżawy po jej wygaśnięciu lub rozwiązaniu oraz termin (miesięczny) do wydania

przedmiotu dzierżawy od chwili doręczenia dzierżawcy wezwania do dokonania tej

czynności. Zastrzeżono przy tym, że używanie przez dotychczasowego dzierżawcę

przedmiotu dzierżawy po zakończeniu stosunku umownego nie uważa się za

przedłużenie dzierżawy na czas oznaczony mimo uiszczania ustalonego

wynagrodzenia (§ […] umowy).

II CSKP 290/24

3

Pismem z 14 listopada 2014 r. wydzierżawiający poinformował pozwanego,

że umowa dzierżawy wygasa 31 grudnia 2014 r. i wezwał go do wydania w tym dniu

przedmiotu dzierżawy. W piśmie tym przypomniano pozwanemu, że dalsze używanie

przedmiotu dzierżawy nie będzie uważane za jej przedłużenie i spowoduje

obciążenie pozwanego obowiązkiem zapłaty stosownego wynagrodzenia.

Nieruchomości stanowiące przedmiot dzierżawy zostały przejęte przez

wydzierżawiającego jednostronnymi protokołami odbioru z października i listopada

2019 r.

W świetle tak ustalonego stanu faktycznego Sądy obu instancji uznały

dochodzone roszczenie za usprawiedliwione, wskazując, że znajduje ono oparcie w

- zawierającym normę bezwzględnie obowiązującą - art. 39b ustawy z dnia 15

października 1991 r. o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa

(dalej: „u.g.n.r.”), wprowadzonym do tej regulacji z dniem 3 grudnia 2011 r. i

zmienionym z dniem 26 czerwca 2019 r., Powód mógł zatem domagać się skutecznie

od pozwanego wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości

stanowiących wcześniej przedmiot dzierżawy za okres od 1 stycznia 2015 r. do 26

czerwca 2019 r. w wysokości stanowiącej 5-krotność wywoławczej wysokości

czynszu, który byłby należny od tej nieruchomości, gdyby była ona przedmiotem

umowy dzierżawy po przeprowadzeniu przetargu, a po tej dacie w wysokości

stanowiącej 30-krotność tak ustalonego czynszu. Usprawiedliwione było również

żądanie zsadzenia skapitalizowanych oraz odsetek za opóźnienie w spełnieniu

dochodzonych świadczeń.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983

§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c., pozwany wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w całości

i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania, ewentualnie

o uchylenie tego orzeczenia oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego

i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie: art.

39b ust. 1 u.g.n.r. przez błędną wykładnię; art. 60, art. 65 § 2, art. 693 § 1 i art. 674

k.c. w związku z art. 694 k.c. przez ich niezastosowanie; art. 60 w związku z art. 65

II CSKP 290/24

4

§ 2 k.c. […] , art. 693 § 1 i art. 674 w związku z art. 694 k.c. przez ich niezastosowanie

oraz art. 3 k.c. przez błędną wykładnię.

Drugą podstawę skarżący wypełnił zarzutem naruszenia art. 382, art. 386 § 4

i art. 378 k.p.c.

Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie i zasądzenie

na jego rzecz od pozwanego kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do zarzutu naruszenia przepisów

postępowania należało uznać, że nie zasługiwał on na uwzględnienie. Skarżący

upatrywał trafności tego zarzutu w zaniechaniu przez Sąd Apelacyjny rozpoznania

sprawy w granicach apelacji, wskazując przy tym na brak odniesienia się

w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do zarzutu nierozpoznania istoty sprawy

wskutek pominięcia ustaleń w zakresie zgodnego zamiaru stron umowy dzierżawy,

wyrażającego wolę przedłużenia jej na czas nieoznaczony.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że nie jest

bezwzględnym warunkiem prawidłowego rozpoznania sprawy przez sąd drugiej

instancji odniesienie się do każdego z zarzutów podniesionych w apelacji.

Z ustanowionego w art. 378 § 1 k.p.c. obowiązku rozpoznania sprawy w granicach

apelacji nie wynika bowiem konieczność osobnego omówienia przez sąd

w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu apelacji. Za wystarczające należy uznać

odniesienie się do sformułowanych w apelacji zarzutów i wniosków w sposób

wskazujący na to, że zostały one przez sąd drugiej instancji w całości rozważone

przed wydaniem orzeczenia (zob. m.in. wyroki: z 24 marca 2010 r., V CSK 296/09,

nie publ.; z 4 września 2014 r., II CSK 478/13, OSNC-ZD 2015, nr 4, poz. 64;

z 9 maja 2023 r., III USKP 63/22, nie publ. oraz postanowienia: z 10 sierpnia 2023 r.,

I CSK 5523/22 z 30 czerwca 2025 r., I CSK 353/24 - nie publ.).

Z motywów zaskarżonego wyroku wynika jednoznacznie, że Sąd Apelacyjny

zaaprobował ocenę Sądu Okręgowego stwierdzającą wygaśnięcie umowy dzierżawy

[…], opartą na analizie treści jej postanowień, […]; podzielenie tej oceny stanowi w

istocie odpowiedź na podniesiony przez pozwanego w apelacji zarzut dokonania

II CSKP 290/24

5

oceny prawnej dochodzonego roszczenia z pominięciem ustaleń stron w zakresie

zgodnego zamiaru stron przedłużenia umowy dzierżawy.

Do przyjęcia domniemania przedłużenia dzierżawy nie wystarczy - świetle art.

674 w związku z art. 694 k.c. - samo używanie rzeczy przez dzierżawcę po upływie

terminu oznaczonego w umowie, lecz konieczne jest, aby używanie to odbywało się

za wyraźną lub chociażby domniemaną zgodą wynajmującego, wyrażoną jednak

w sposób dostatecznie czytelny (art. 60 k.c.), a więc przez jakiekolwiek zachowanie

się, które w okolicznościach towarzyszących w sposób dostatecznie zrozumiały

wyraża wolę wywołania skutków prawnych objętych treścią czynności prawnej (zob.

wyroki SN: z 14 października 1998 r., II CKN 925/97 i z 14 marca 2003 r., V CKN

1754/00 – nie publ.). Z ustaleń stanowiących podstawę zaskarżonego wynika, że

zgody takiej - choćby milczącej - nie było, skoro poprzednik prawny powoda

kategorycznie i jednoznacznie wezwał pozwanego do wydania przedmiotu

dzierżawy, powołując się na upływ terminu związania umową. Skarżący nawet nie

twierdził, że w związku z upływem tego terminu uzgodniono warunki kontynuowania

dzierżawy; nie przedstawił też argumentacji uzasadniającej lansowaną w skardze

kasacyjnej tezę, że było to […] zbędne. Zarzut naruszenia przepisów postępowania

powołanych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej nie mógł zatem wywrzeć

zamierzonego skutku.

Za chybione należało uznać również zarzuty wypełniające pierwszą podstawę

kasacyjną.

Zarzuty naruszenia art. 39b ust. 1 u.g.n.r., art. 693 § 1, art. 674 w związku

z 694 k.c. oraz art. 60 i art. 65 § 2 k.c. nie mogły wywrzeć zamierzonego skutku.

Zostały one oparte na wadliwym – jak już wskazano – założeniu, że umowa

dzierżawy nie wygasła z dniem 31 grudnia 2014 r., gdyż z woli stron (dorozumianej)

uległa przedłużeniu na czas nieokreślony.

Sad Apelacyjny nie dokonał również błędnej wykładni art. 39b u.g.n.r.

przyjmując, że ma on charakter bezwzględnie obowiązujący. Kwestia ta – co

zauważył Sąd Apelacyjny - była przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego

i została rozstrzygnięta sposób odmienny od oczekiwanego przez skarżącego (zob.

wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 18 października 2016 r., P 123/15, OTK-A

II CSKP 290/24

6

2016/80). Zapatrywanie to dominuje w orzecznictwie Sądu Najwyższego: zob. m.in.

wyroki: z 15 lutego 2018 r., IV CSK 255/17; z 10 stycznia 2017 r., V CSK 176/16

– nie publ. i z 23 czerwca 2016 r., V CSK 613/15, OSNC-ZD 2017, nr 2, poz. 36 oraz

postanowienia: z 20 listopada 2000 r., V CSK 10/20; z 23 września 2024 r., I CSK

2011/23 i z 30 czerwca 2025 r., I CSK 353/24 – nie publ.). Prawidłowo zatem Sąd

Apelacyjny uznał, że po dniu 3 grudnia 2011 r. do roszczeń o wynagrodzenie za

korzystanie z nieruchomości rolnej Skarbu Państwa bez tytułu prawnego ma

zastosowanie art. 39b u.g.n.r. bez względu na odmienne uregulowania zawarte

w uprzednio obowiązującej umowie oraz że irrelewantna przy tym pozostaje dobra

lub zła wiara władającego nieruchomością i stosując tę regułę nie naruszył art. 3 k.c.,

Za chybiony wreszcie należało uznać zarzut naruszenia art. 3 k.c., którego

trafności skarżący upatrywał w zastosowaniu do oceny roszczenia powoda art. 39b

u.g.n.r. Stosunek prawny dzierżawy powstały przed wejściem w życie art. 39b u.g.n.r.

wygasł już w czasie obowiązywania tego przepisu. Roszczenie powoda nie jest

zatem powiązane z tym stosunkiem prawnym; obejmuje ono żądanie wynagrodzenia

za bezumowne korzystanie z nieruchomości. Korzystanie to jest wprawdzie

związane z niewykonaniem umowy w zakresie obowiązku dzierżawcy zwrotu

nieruchomości, ale pozostaje oddzielnym zdarzeniem prawnym powstałym już

w czasie obowiązywania prawa nowego i regulowanym co do zasad odpłatności

w art. 39b u.g.n.r. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 15 lutego 2018 r., IV CSK

255/17).

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

Władysław Pawlak

Grzegorz Misiurek

Agnieszka Piotrowska

(A.T.)

[r.g.]