Sąd Najwyższy uchylił wyrok o zarzut zatrzymania banku wobec kredytobiorców

II CSKP 300/24

2

Wyrokiem z 27 lipca 2018 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo

S.M. i A.M. przeciwko Bank S.A. w W. i orzekł o kosztach postępowania.

Wyrokiem z 14 stycznia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie po rozpoznaniu

apelacji powodów zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądził od

pozwanego na rzecz powodów 29 787,90 euro, z tym zastrzeżeniem, że zapłata

powyższej kwoty ma nastąpić za jednoczesnym zaoferowaniem przez powodów na

rzecz pozwanego 880 641,52 zł lub zabezpieczenia roszczenia o zwrot tej kwoty,

a także w zakresie kosztów postępowania, oddalił apelację w pozostałej części

i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny uznał za niedopuszczalną zmianę powództwa na etapie

postępowania apelacyjnego, polegającą na jego rozszerzeniu o żądanie ustalenia

nieważności zawartej między stronami umowy kredytu z 9 czerwca 2011 r.

Powodowie w postępowaniu przez Sądem pierwszej instancji ograniczyli się do

żądania zasądzenia na ich rzecz wskazanego w pozwie i w piśmie modyfikującym

żądanie pozwu z 11 grudnia 2017 r. świadczenia pieniężnego, a żądanie ustalenia

nieważności umowy kredytu, a zatem nowe roszczenie w stosunku do

wywiedzionego roszczenia o zapłatę, zgłosili dopiero w instancji odwoławczej.

Wobec treści art. 383 k.p.c. takie rozszerzenie powództwa na etapie postępowania

apelacyjnego nie mogło odnieść skutków procesowych.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że kwestionowane przez powodów postanowienia

umowne określające sposób ustalenia kursu po jakim nastąpić miało przeliczenie

kwoty kredytu z PLN na euro zawarte w ustępie 3.2 załącznika nr […] do zawartej

przez strony umowy kredytu, ma charakter abuzywny w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c.

Postanowienia te nie zostały uzgodnione indywidualnie z powodami, są sprzeczne

z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interes powodów.

Sąd drugiej instancji uznał także, że postanowienia przeliczeniowe dotyczą

głównych świadczeń stron. Jednocześnie postanowienia te nie zostały sformułowane

w sposób jednoznaczny. Zdaniem Sądu drugiej instancji, pozwany nie wykonał także

w sposób należyty obowiązku informacyjnego.

Skutkiem uznania postanowień za abuzywne jest, w ocenie Sądu

Apelacyjnego, ich bezskuteczność, a analizowana umowa po wyłączeniu z niej

II CSKP 300/24

3

klauzuli dotyczącej ustalenia kursu waluty dla potrzeb dokonania indeksacji kredytu

do euro z mocy art. 3851 k.c. nie wiąże stron i nie może być wykonana. To nakazuje

uznać, że umowa kredytu jest nieważna w całości, nie może ona bowiem istnieć po

usunięciu z niej ww. niedozwolonych postanowień umownych.

Zdaniem Sądu drugiej instancji skuteczny natomiast okazał się podniesiony

przez pozwanego zarzut zatrzymania. Sąd ten powołał w tym zakresie stanowisko

Sądu Najwyższego zawarte w uzasadnieniu uchwały z 16 lutego 2021 r., III CZP

6/20. Pozwany skonkretyzował przysługującą mu wobec powodów wierzytelność

o zwrot równowartości wypłaconego kapitału kredytu, tj. 880 641,52 zł. Zdaniem

Sądu odwoławczego nie można przyjąć, że roszczenie pozwanego, ze względu na

które zgłosił zarzut zatrzymania, jest przedawnione. Sąd ten powołał uchwałę Sądu

Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21.

Sąd Apelacyjny wskazał przy tym, że w realiach sprawy powodowie wystąpili

nie tylko z żądaniem zapłaty opartym na założeniu, że umowa kredytu jest nieważna,

ale z żądaniem ewentualnym wywodzonymi z obowiązywania umowy przy przyjęciu

istnienia nadpłaty świadczenia kredytobiorców. W takim kształcie roszczenie było

nadal popierane przed Sądem drugiej instancji. Świadczy to, zdaniem Sądu drugiej

instancji, o braku dostatecznego ich rozeznania co do skutków abuzywności

postanowień o indeksacji kredytu do waluty obcej, jak również nieudzielenia im

uprzedniego pouczenia w tej kwestii przez Sąd pierwszej instancji. Dlatego też

wytoczenie powództwa czy skierowanie do pozwanego pisma z dnia 22 lutego

2017 r. nie może być, zdaniem Sądu Apelacyjnego, uznane za równoznaczne

z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej umowy, w sytuacji gdy dopiero

w toku postępowania apelacyjnego powodowie w sposób uświadomiony podjęli

decyzję, że chcą skorzystać z ochrony konsumenckiej. Z tych przyczyn roszczenie

pozwanego o zwrot kwoty stanowiącej równowartość kapitału kredytu nie uległo

przedawnieniu (art. 120 §1 k.c. i art. 455 k.c.).

Jednocześnie z tych samych przyczyn Sąd drugiej instancji ocenił jako

nieuzasadnione powiązanie opóźnienia banku ze spełnieniem dochodzonych przez

stronę powodową roszczeń z upływem zakreślonego w piśmie powodów z 22 lutego

2017 r. terminu w zakresie należności głównej pierwotnie objętej żądaniem pozwu

II CSKP 300/24

4

oraz doręczeniem pozwanemu pisma powodów z 11 grudnia 2017 r. z rozszerzeniem

powództwa w zakresie, o jaki żądanie pozwu zostało rozszerzone. Powodowie

wprawdzie od początku domagali się zwrotu spełnionego świadczenia, ale

jednocześnie przyjęta konstrukcja roszczeń zakładała także utrzymanie umowy,

o czym świadczy treść wywiedzionego przez powodów żądania ewentualnego

dotyczącego zasądzenia określonej przez powodów kwoty w złotych. Dopiero

w oświadczeniu z 1 grudnia 2021 r. doręczonym pozwanemu 22 grudnia 2021 r.,

powodowie dali wyraz swej świadomości skutków występowania w umowie

postanowień abuzywnych związanych z upadkiem umowy. Od tego zatem czasu

pozwany nie powinien już mieć żadnych wątpliwości co do tego, że powodowie nie

sanują postanowień abuzywnych, a ich z odmowa była w pełni świadoma

i obejmowała konsekwencje upadku umowy.

Jednocześnie Sąd Apelacyjny powołując się na stanowisko Sądu

Najwyższego wyrażone w wyrokach z 31 stycznia 2002 r., IV CKN 651/00 i 7 stycznia

2005 r., IV CK 204/04, stwierdził, że wymagalność zobowiązania nie zachodzi, gdy

dłużnik dysponuje zarzutem hamującym roszczenie wierzyciela, a takim zarzutem

jest zarzut zatrzymania. Skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania

wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego

świadczenia. Z tego względu Sąd Apelacyjny oddalił apelację w zakresie, w jakim

powodowie domagali się zasądzenia odsetek.

Skargi kasacyjne w sprawie wywiodły obie strony, przy czym skarga

kasacyjna pozwanego nie została przyjęta do rozpoznania.

Powodowie w swojej skardze kasacyjnej zarzucili naruszenie przepisów

postępowania i prawa materialnego, a to:

- art. 383 k.p.c. samodzielnie oraz w zw. z art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13, polegające

na uznaniu, że wniesione na etapie postępowania apelacyjnego żądanie ustalenia

nieważności umowy kredytu w sentencji orzeczenia jest sprzeczne z art. 383 k.p.c.;

- art. 120 § 1w zw. z art. 455 w zw. z art. 405 i art. 410 k.c. jak również art. 385¹ § 1

k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13 przez ich błędną wykładnię

i zastosowanie co doprowadziło Sąd Apelacyjny do uznania, iż termin przedawnienia

roszczenia pozwanego banku względem powodów rozpoczął bieg dopiero 22

II CSKP 300/24

5

grudnia 2021 r. czyli z datą otrzymania przez pozwanego oświadczenia powodów

z 1 grudnia 2021 r., złożonego w wykonaniu zobowiązania Sądu co do okoliczności,

że powodowie nie chcą być związani sporną umową kredytu;

- art. 496 w zw. z art. 497 k.c. przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe

zastosowanie polegające na uznaniu, że w sprawie w której świadczenia obu stron

umowy są jednorodne podniesienie przez pozwanego zarzutu zatrzymania jest

dopuszczalne, oraz polegające na uznaniu, że oświadczenie pozwanego polegające

na zatrzymaniu własnego, spełnionego już świadczenia do czasu spełnienia przez

powodów bliżej nieokreślonego świadczenia spełnia wymogi art. 496 w zw. z art. 497

k.c.;

- art. 481 k.c. przez błędną wykładnię i jego niezastosowanie, polegające na uznaniu,

że powodom w świetle podniesionego przez pozwanego zarzutu zatrzymania nie

należą się odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia, zaś roszczenie powodów

stało się wymagalne dopiero po złożeniu przez nich oświadczenia z dnia 1 grudnia

2021 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powodów okazała się skuteczna, choć nie wszystkie

zarzuty są zasadne.

Niezasadny jest zarzut naruszenia art. 383 k.p.c. samodzielnie jak również

w związku z art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13. Sąd Apelacyjny słusznie uznał

zgłoszone przez powodów na etapie postępowania apelacyjnego żądanie ustalenia

nieważności umowy kredytu za nowe żądanie w rozumieniu art. 383 k.p.c., odmienne

od roszczenia o zapłatę. Nie nastąpiła także żadna zmiana okoliczności wskutek

której skarżący przedstawili zamiast pierwotnego przedmiotu sporu jego wartość lub

inny przedmiot. Powodowie zgłosili na etapie postępowania apelacyjnego, obok

dotychczasowego roszczenia o zapłatę, dodatkowo żądanie ustalenia nieważności

umowy. Nie ma wątpliwości co do odmienności takich żądań, zarówno co do istoty,

jak i podstawy prawnej. Okoliczność, że Sąd odwoławczy rozpatrując pierwotne

żądanie o zwrot nienależnego świadczenia przesłankowo dokonał oceny zawartej

przez strony umowy jako nieważnej, nie jest tożsama z zaistnieniem przesłanki

ustalenia istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego wynikającego

z takiej umowy, w postaci wystąpienia w konkretnej sprawie interesu prawnego po

II CSKP 300/24

6

stronie powodów (art. 186 k.p.c.). Badanie tej przesłanki na etapie postępowania

apelacyjnego prowadziłoby do naruszenia zasady dwuinstancyjności procesu (art.

176 ust. 1 Konstytucji) i ograniczenia do jednej instancji możliwości obrony swoich

interesów przez pozwanego.

W tym kontekście bez znaczenia pozostaje okoliczność, że kwestia

abuzywności postanowień umownych i skutków tej abuzywności rozpatrywana winna

być w procesach konsumenckich z urzędu, jak również ukształtowanie się linii

orzeczniczej dopuszczającej równoczesne żądanie zwrotu nienależnego

świadczenia spełnionego w ramach nieważnej umowy i ustalenia istnienia lub

nieistnienia prawa lub stosunku prawnego wynikającego z takiej umowy. Badanie

określonego problemu przez sąd z urzędu odbywa się zawsze w ramach prawidłowo

zgłoszonego żądania. W żadnym razie nie może być usprawiedliwieniem dla

naruszenia przepisów postępowania, umożliwiających kontrolę instancyjną wyników

takiego badania. Z kolei możliwość równoczesnego zgłoszenia powództwa o zapłatę

i powództwa o ustalenie w trybie art. 189 k.p.c. nie zwalnia sądu od badania

w każdym indywidualnym przypadku wystąpienia interesu prawnego po stronie

powodowej. Nie można bowiem wykluczyć sytuacji, w której żądanie zwrotu

nienależnego świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy jest

zasadne, natomiast strona nie ma interesu prawnego w ustaleniu nieistnienia

stosunku prawnego wynikającego z takiej umowy, gdyż zwrot nienależnego

świadczenia kończy istniejący spór i w pełni zaspokaja interes powoda.

Zasadne natomiast okazały się zarzuty związane z prawem zatrzymania

i odmową zasądzenia odsetek. Kwestie te zostały w ostatnim czasie rozstrzygnięte

w orzecznictwie Sądu Najwyższego odmiennie, niż to uczynił Sąd Apelacyjny.

Odnośnie do możliwości skorzystania przez bank z prawa zatrzymania, w uchwale

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23,

wskazano, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją

wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Podobne stanowisko Sąd Najwyższy

zajął w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 5 marca 2025 r.,

III CZP 37/24, w której przyjęto, że w razie dochodzenia od banku zwrotu

świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się

niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw.

II CSKP 300/24

7

z art. 497 k.c. Podstawowym argumentem na rzecz tej tezy jest to, że umowa kredytu

nie jest umową wzajemną, a prawo zatrzymania na podstawie art. 497 w zw. z art.

496 k.c. przysługuje wyłącznie w razie nieważności lub rozwiązania umowy

wzajemnej.

Pogląd o niemożliwości podniesienia przez pozwany bank zarzutu

zatrzymania jest m.in. pochodną stanowiska Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, który w postanowieniu z 8 maja 2024 r., C-424/22, wskazał, że art.

6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się przez

instytucję bankową na prawo zatrzymania w sporze z konsumentem żądającym

stwierdzenia nieważności umowy kredytu hipotecznego.

Mając na względzie, że pozwany nie mógł skutecznie skorzystać z prawa

zatrzymania, nie można uznać, iż od dnia doręczenia powodom oświadczenia

pozwanego o skorzystaniu z zarzutu zatrzymania, doszło do ustania stanu

opóźnienia w zwrocie przez pozwanego nienależnego świadczenia i do

zahamowania naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie.

Sąd Apelacyjny w sposób niezgodny z najnowszym orzecznictwem Sądu

Najwyższego określił także moment wymagalności roszczenia restytucyjnego,

a w konsekwencji – rozpoczęcia stanu opóźnienia przez pozwanego w zapłacie

dochodzonej należności. Faktem jest, że w uchwale składu siedmiu sędziów z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21, Sąd Najwyższy uzależnił rozpoczęcie biegu przedawnienia

roszczeń banku od wyraźnego oświadczenia konsumenta, że odmawia on zgody na

związanie postanowieniami abuzywnymi, przy czym, składając to oświadczenie

konsument powinien być wyczerpująco poinformowany o skutkach swojej decyzji.

Samo wystąpienie przez konsumenta z żądaniem restytucyjnym opartym na

twierdzeniu o całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu nie

zostało we wskazanej uchwale uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu

bezskuteczności zawieszonej umowy kredytu, jeżeli nie towarzyszyło mu wyraźne

oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji.

Mimo że wspomniana uchwała nie odnosiła się wprost do wymagalności roszczenia

restytucyjnego kredytobiorcy, w praktyce często była ona rozumiana w ten sposób,

że złożenie wspomnianego oświadczenia konsumenta warunkowało nie tylko

początek biegu przedawnienia roszczenia banku o zwrot świadczeń spełnionych na

II CSKP 300/24

8

podstawie bezskutecznej umowy, ale również wymagalność roszczeń konsumenta

o zwrot takich świadczeń, a tym samym możliwość żądania przez niego odsetek za

opóźnienie. Stanowisko to zostało jednak zakwestionowane przez Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, TL, WE

przeciwko syndykowi masy upadłości Getin Noble Bank S.A. Trybunał stwierdził

m.in., że przyjęta przez Sąd Najwyższy w uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,

wykładnia oznacza, iż termin przedawnienia roszczeń przedsiębiorcy rozpoczyna

bieg dopiero od dnia uprawomocnienia się wyroku stwierdzającego nieważność

umowy, co skutkuje tym, że przedsiębiorca narusza obowiązki umowne dopiero od

tej daty. W związku z tym konsument nie mógłby uzyskać odsetek za opóźnienie od

dnia zażądania zwrotu kwot zapłaconych na podstawie nieuczciwych warunków, co

zachęcałoby wspomnianego przedsiębiorcę, z naruszeniem dyrektywy 93/13, do

odrzucania takich żądań. Mając to na względzie, w uchwale pełnego składu Izby

Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, Sąd Najwyższy uznał, że stanowisko

przyjęte w uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wymaga korekty. Sąd ten przyjął,

że oświadczenie w przedmiocie braku woli związania niedozwolonym

postanowieniem nie wymaga żadnej formy szczególnej, a konsument może wyrazić

wolę przez każde zachowanie, które ujawnia ją w sposób dostateczny (art. 60 k.c.).

W praktyce wola konsumenta co do tego, że nie chce być związany postanowieniem

niedozwolonym, jest wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany

w okolicznościach, w których konsument dąży do realizacji swoich uprawnień

wynikających z abuzywności klauzuli i – ewentualnie – z nieważności umowy, jeżeli

nieważność taka jest skutkiem abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez

wystosowanie do banku wezwania do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat

kredytu, ale także w każdy inny sposób, z którego będzie wynikała wola konsumenta

powołania się na niedozwolony charakter postanowień. Dla powstania po stronie

konsumenta roszczenia o zwrot spełnionych świadczeń i skuteczności wezwania do

zaspokojenia tego roszczenia nie jest natomiast konieczne złożenie przez niego

oświadczenia o odmowie potwierdzenia klauzuli abuzywnej. Wszelkie świadczenia,

które konsument spełnił na podstawie klauzuli abuzywnej (umowy, która okazała się

niewiążąca wskutek zawarcia w niej takiej klauzuli), są świadczeniami nienależnymi

już od samego początku. Skoro zaś roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia

II CSKP 300/24

9

mają charakter bezterminowy, to konsument może wezwać do ich spełnienia

i postawić w stan wymagalności na podstawie art. 455 k.c. Oświadczenie

konsumenta, wyrażające jednoznacznie brak woli związania postanowieniem

niedozwolonym, np. przez wezwanie do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat

kredytu, wystarcza do postawienia przysługującego mu roszczenia restytucyjnego

w stan wymagalności.

Wobec stwierdzenia niemożliwości skorzystania przez pozwanego z prawa

zatrzymania z przyczyn, o których mowa wyżej, bezprzedmiotowe jest odnoszenie

się do zarzutu naruszenia art. 120 § 1w zw. z art. 455 w zw. z art. 405 i art. 410 k.c.

jak również art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i 2 dyrektywy 93/13. Kwestia

ewentualnego przedawnienia roszczenia banku pozostaje bowiem bez wpływu na

rozstrzygnięcie w sprawie.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398¹⁵ § 1

k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok w zakresie określonym w sentencji i przekazał sprawę

do ponownego rozpoznania w tej części Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie,

pozostawiając mu rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

M.L.

Krzysztof Wesołowski

Agnieszka Jurkowska-Chocyk

Adam Doliwa

Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam

niemożność podpisania uzasadnienia wyroku

przez sędziego SN A. Jurkowską-Chocyk

z powodu długotrwałej nieobecności

Adam Doliwa

[SOP]