Sąd Najwyższy uchylił część wyroku o odsetki od kredytu frankowego

Powodowie A.K. i A.K.1 wnieśli ostatecznie, po rozszerzeniu powództwa,

o ustalenie, że bliżej określona umowa kredytu zawarta przez nich z poprzednikiem

prawnym pozwanego Bank z siedzibą w W. (dalej: bank) jest nieważna, oraz

o zasądzenie od pozwanego na ich rzecz solidarnie (ewentualnie łącznie) kwot

133 653,35 zł oraz 85 383,56 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od

dnia 21 grudnia 2017 r. do dnia zapłaty. Sąd Okręgowy w Warszawie uwzględnił

żądanie ustalenia oraz zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwoty

133 653,35 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za okres od 28 grudnia

2017 r. do dnia zapłaty oraz 85 383,56 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie liczonymi od kwot: (1) 67 886,37 CHF za okres od 28 grudnia 2017 r. do

dnia zapłaty, (2) 17 497,19 CHF za okres od dnia 9 grudnia 2019 r. do dnia

zapłaty. W pozostałym zakresie powództwo oddalono.

Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił

zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo w części dotyczącej odsetek.

Jednocześnie uwzględniony został podniesiony przez bank zarzut zatrzymania.

W pozostałym zakresie apelację oddalono.

W zakresie istotnym z perspektywy oceny zasadności skargi kasacyjnej Sąd

drugiej instancji ustalił, za Sądem Okręgowym, że 28 sierpnia 2008 r. powodowie

zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę kredytu hipotecznego

indeksowanego do waluty obcej (franka szwajcarskiego). Kredyt ten został

wypłacony i był następnie spłacany przez powodów. Łącznie uiścili oni na rzecz

banku 133 653,35 zł (w okresie do 8 września 2011 r.) oraz 85 383,56 CHF, w tym

67 886,37 CHF w okresie od 27 września 2011 r. do 27 września 2017 r.

Pismem doręczonym pozwanemu 13 grudnia 2017 r. powodowie wezwali

bank do zapłaty, w terminie 7 dni, kwot 133 653,35 zł oraz 67 886,37 CHF jako

świadczeń nienależnych w związku z nieważnością umowy z 28 sierpnia 2008 r.

W toku postępowania przed Sądem Apelacyjnym powodowie złożyli

oświadczenie, z którego wynikało, że rozumieją i akceptują konsekwencje uznania

II CSKP 310/24

3

spornej umowy kredytu za nieważną. Uczynili to przed Sądem (7 marca 2022 r.) oraz

na piśmie, które wpłynęło do sądu 29 marca 2022 r.; odpis tego pisma dotarł do

pozwanego 30 marca 2022 r. Następnie, pismem z 7 kwietnia 2022 r., bank podniósł

zarzut zatrzymania.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny, podobnie jak wcześniej

Sąd pierwszej instancji, ocenił, że sporna umowa była nieważna z uwagi na zawarcie

w niej postanowień niedozwolonych (art. 3851 § 1 zd. 1 k.c.), bez których kontrakt nie

nadawał się do wykonania; wobec powyższego kwoty świadczone przez powodów

na rzecz banku podlegały zwrotowi jako świadczenia nienależne.

Odmiennie oceniono jednak kwestię odsetek ustawowych za opóźnienie od

zasądzonych w sprawie kwot. Sąd Okręgowy uznał wcześniej, że były one należne,

gdyż wezwanie do zapłaty, doręczone bankowi 13 grudnia 2017 r., spowodowało

postawienie wskazanych w tym piśmie wierzytelności w stan wymagalności po

upływie dwóch tygodni, a pozostała część należności stała się wymagalna dwa

tygodnie po dręczeniu pozwanemu pisma rozszerzającego powództwo. Z kolei Sąd

drugiej instancji przyjął, że w przypadku, w którym umowa kredytu nie wiąże stron

w całości z uwagi na niedozwolony charakter części jej postanowień, kredytobiorca

może żądać od banku zwrotu świadczenia nienależnego dopiero od chwili, gdy

umowa stała się trwale nieskuteczna, przez co rozumie się złożenie przez

konsumenta, po odebraniu przez niego pouczeń, oświadczenia o świadomości

wszelkich możliwych konsekwencji wynikających z niedozwolonego charakteru

spornych postanowień i ewentualnej nieważności całej umowy.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny ocenił, że roszczenia powodów nie mogły

stać się wymagalne przed złożeniem przez nich oświadczenia w przedmiocie

świadomości konsekwencji uznania spornej umowy za nieważną. Nie wyjaśnił przy

tym, czy za rozstrzygającą przyjął datę 7 marca 2022 r. (pierwsza wskazana przez

ten Sąd data złożenia oświadczenia w postępowaniu apelacyjnym), 29 marca 2022 r.

(złożenie pisemnego oświadczenia wobec sądu), czy 30 marca 2022 r. (złożenie

oświadczenia drugiej stronie). Jednocześnie Sąd Apelacyjny wskazał, że wobec

uznania za skuteczny zarzutu zatrzymania (art. 496 w zw. z art. 497 k.c.),

podniesionego 7 kwietnia 2022 r. wyłączona jest możliwość przyjęcia, że pozwany

II CSKP 310/24

4

pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem swojego świadczenia. W konsekwencji

stwierdzono, że żądanie zasądzenia odsetek podlegało oddaleniu. Nie wyjaśniono

przy tym, czy – zdaniem Sądu drugiej instancji – w następstwie skorzystania z prawa

zatrzymania skutek wyłączenia opóźnienia następuje ex tunc, czy jedynie pro futuro

(od dnia skorzystania z prawa zatrzymania), a jeżeli jedynie na przyszłość, to jakie

względy uzasadniały oddalenie żądania zapłaty odsetek za okres między 7, 29 lub

30 marca 2022 r. a 7 kwietnia 2022 r.

Powodowie wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji,

zarzucając naruszenie art. 481 § 1 w zw. z art. 455 oraz art. 476 k.c. w zw.

z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 i art. 3851 k.c. Zakwestionowali przy tym stanowisko,

że ich roszczenie stało się wymagalne dopiero z chwilą dotarcia do pozwanego

oświadczenia co do świadomości skutków nieważności umowy i braku zgody na

dalsze związanie kontraktem. Jednocześnie wskazali na naruszenie

art. 2 i art. 76 Konstytucji oraz art. 12 i art. 169 TFUE w zw. z art. 4 ust. 3 TUE w zw.

z art. 38 KPP oraz art. 3851 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez

naruszenie zasady równoważności i stawianie osobie, która dochodzi praw

wynikających z prawa Unii Europejskiej, dalej idących wymagań niż te, które stawia

się innym podmiotom znajdującym się w porównywalnej sytuacji. Skarżący ponownie

zakwestionowali przy tym w istocie ocenę, że ich roszczenie mogło stać

się wymagalne dopiero z chwilą złożenia przez nich oświadczenia dotyczącego

niezwiązania umową kredytu w całości. W skardze kasacyjnej nie zakwestionowano

orzeczenia w przedmiocie prawa zatrzymania.

W odpowiedzi na skargę bank wniósł o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga okazała się uzasadniona. Sąd Apelacyjny błędnie określił bowiem

datę, w której dochodzone w sprawie roszczenie stało się wymagalne,

a w konsekwencji to, czy pozwany znajdował się w opóźnieniu. Zarazem jednak co

do zasady trafnie wskazał na to, że uwzględnienie podniesionego w sprawie zarzutu

zatrzymania wpływa na podstawy zasądzenia odsetek od należności głównych.

Roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia ma charakter bezterminowy.

Termin spełnienia tego świadczenia jest zatem określany stosownie do art. 455 k.c.

II CSKP 310/24

5

In casu oznacza to, że – skoro żaden inny termin nie wynika z właściwości

zobowiązania – świadczenie powinno zostać spełnione niezwłocznie po wezwaniu

dłużnika do wykonania. Wezwanie takie nastąpiło najpierw wprost w odniesieniu do

kwot 133 653,35 zł oraz 67 886,37 CHF (pismo powodów doręczone pozwanemu

13 grudnia 2017 r.), a następnie – co do kwoty objętej rozszerzeniem powództwa

– przez doręczenie bankowi pisma procesowego w tym przedmiocie. Sąd Okręgowy

ocenił, że użyte w art. 455 k.c. pojęcie „niezwłocznie” oznaczało in casu dwa

tygodnie. Ocena ta nie była kwestionowana, a – niezależnie od tego – jej

prawidłowość nie budzi wątpliwości. W konsekwencji skarżącym należały

się pierwotnie, tj. do chwili skorzystania przez bank z prawa zatrzymania, odsetki

ustawowe za opóźnienie zasądzone w wyroku Sądu pierwszej instancji.

Odmienne w tym punkcie stanowisko Sądu Apelacyjnego, wyrastające

z reprezentowanych dawniej założeń co do sposobu działania

art. 3851 § 1 zd. 1 k.c., nie było uzasadnione.

W sprawie przyjęto, że jeżeli świadczenie, którego zwrotu dochodzą

powodowie, jest nienależne z przyczyny wskazanej w art. 410 § 2 in fine k.c.,

a nieważność umowy kredytu wynika z zawarcia w niej postanowień

niedozwolonych, to dłużnik będący przedsiębiorcą nie pozostaje w opóźnieniu aż do

chwili, w której konsument, po odebraniu pouczeń co do swojej sytuacji prawnej,

złoży przed sądem oświadczenie co do woli i świadomości skutków uznania danej

czynności prawnej za nieważną.

Sąd Apelacyjny nie podał podstawy prawnej przytoczonego wyżej poglądu,

poprzestając na przywołaniu stanowiska wyrażonego w uchwale SN z 16 lutego

2021 r. , III CZP 11/20. Zapatrywanie przedstawione w tym orzeczeniu nie może być

jednak obecnie podzielone, przede wszystkim z uwagi na późniejsze wypowiedzi

TSUE. Należy przypomnieć, że niedozwolone postanowienie umowne

(art. 3851 § 1 k.c.) jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte

nieskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej

i wolnej zgody na to postanowienie, a w ten sposób przywrócić mu skuteczność

z mocą wsteczną (zob. uchwała SN – 7 – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21). Oznacza

to, że jeżeli – jak przyjęto w sprawie – skutkiem zawarcia w kontrakcie

II CSKP 310/24

6

niedozwolonych postanowień umownych jest nieważność (upadek) całej tej

czynności prawnej, to sankcja ta dotknęła tę umowę od początku. Ewentualna

decyzja konsumentów w przedmiocie wtórnej akceptacji niedozwolonego

postanowienia mogła jedynie natomiast – następczo – sanować tę wadliwość.

Tym samym w sprawie należało przyjąć, że sporna umowa była nieważna już

w chwili wezwania pozwanego do zapłaty (a ściślej: od chwili jej zawarcia, co jest

jednak bez znaczenia dla kwestii zasądzenia odsetek). To, czy bank mógł mieć

pewność, że pozostanie ona nieważna, czy też liczył na sanowanie jej decyzją

konsumentów, pozostaje bez znaczenia w tym sensie, że w następstwie wezwania

do zapłaty obiektywnie doszło do określenia terminu spełnienia świadczenia

w postaci zwrotu wpłaconych wcześniej kwot, a brak zapłaty w tym terminie

skutkował opóźnieniem, które uzasadniało zasądzenie od pozwanego stosownych

odsetek (zob. wyrok SN z 27 marca 2025 r., II CSKP 612/23).

Powyższe stanowisko wprost wynika z art. 455 w zw. z art. 481 § 1 k.c.,

a prawo Unii Europejskiej nie wymaga dokonania odmiennej wykładni tych przepisów

w takim zakresie, w jakim odnoszą się one do roszczeń związanych z ochroną

zapewnianą konsumentom na podstawie prawa unijnego. Przeciwnie, w wyroku

TSUE z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, SM i KM przeciwko mBank S.A., orzeczono, że

art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że

w kontekście uznania w całości nieważności umowy kredytu hipotecznego zawartej

przez instytucję bankową z konsumentem ze względu na to, iż umowa ta zawiera

nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na

przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie

praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez

tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że

nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy

z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą

nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej – konsekwencji tego uznania

nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną.

W świetle powyższego należało przyjąć, że terminy spełnienia świadczeń na

rzecz powodów upłynęły bezskutecznie w datach wskazanych przez Sąd Okręgowy,

II CSKP 310/24

7

co – wobec stanu opóźnienia – uzasadniało zasądzenie odsetek. Rozważenia

wymaga zatem to, jak na ocenę zasadności żądania zapłaty odsetek wpływa

orzeczenie w przedmiocie prawa zatrzymania. Jest ono bowiem prawomocne i nie

zostało zakwestionowane w skardze. Powodowie potwierdzają zresztą, że

uwzględnienie zarzutu zatrzymania ma znaczenie dla oceny, czy należne są im

odsetki za okres po skorzystaniu przez bank z tego prawa. Jak stwierdzono w tej

kwestii w skardze kasacyjnej, „nawet przyjęcie, że zarzut zatrzymania jest skuteczny

nie powinno skutkować oddaleniem roszczenia o zasądzenie odsetek ustawowych

za opóźnienie za okres przed podniesieniem zarzutu zatrzymania przez pozwanego”

(s. 13 skargi).

Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem orzecznictwa skuteczne skorzystanie

z prawa zatrzymania, jako zarzutu hamującego, pozbawia wierzytelność cechy

wymagalności (względnie uniemożliwia postawienie jej w stan wymagalności, jeżeli

wierzytelność nie stała się wcześniej wymagalna), co skutkuje tym, iż dłużnik nie

znajduje się już (lub nie może się znaleźć) w stanie opóźnienia, uzasadniającym

powstanie roszczenia o zapłatę odsetek (zob. wyroki SN z: 31 stycznia 2002 r.,

IV CKN 651/00; 7 stycznia 2005 r., IV CK 204/04; 6 lutego 2015 r., II CSK 359/14;

31 maja 2022 r., II CSKP 34/22, a także postanowienie SN z 28 grudnia 2023 r.,

I CSK 6431/22). W konsekwencji w sprawie należy ustalić, kiedy powodowie

otrzymali oświadczenie banku w przedmiocie skorzystania przezeń z prawa

zatrzymania. Od tego dnia odsetki nie powinny być bowiem naliczane.

Bez znaczenia pozostaje przy tym to, czy orzeczenie w przedmiocie prawa

zatrzymania jest, obiektywnie rzecz biorąc, prawidłowe, skoro – jako

niezakwestionowane przez skarżących – stało się prawomocne. Zarazem jednak

oczywiście wykluczone jest, by skuteczne podniesienie zarzutu zatrzymania

pozbawiało powodów prawa do odsetek za okres sprzed wykonania tego prawa;

wykonanie takie nie ma bowiem skutku wstecznego.

Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., orzeczono jak

w sentencji wyroku.

Jacek Grela

Beata Janiszewska

Piotr Telusiewicz

II CSKP 310/24

8

[J.T.]

[SOP]