Odsetki od zwrotu rat frankowego kredytu. Sąd Najwyższy uchylił wyrok w tej części

Wyrokiem z 9 lipca 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że bliżej

opisana umowa kredytu z 22 kwietnia 2008 r. jest nieważna, zasądził od pozwanego

Bank spółki akcyjnej z siedzibą w W. (dalej Bank) na rzecz powódki M.M. kwotę

220 786,06 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 20 grudnia 2017 r. do dnia

zapłaty oraz oddalił powództwo w pozostałej części.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 22 kwietnia 2008 r. M.M. i jej mąż A.K. zawarli

z pozwanym Bankiem umowę, na podstawie której pozwany udzielił im kredytu w

kwocie 365 000 zł indeksowanego do franka szwajcarskiego (CHF). W uzasadnieniu

wyroku Sąd szczegółowo opisał postanowienia tej umowy oraz sposób jej

wykonywania przez strony. Powodom wypłacono kredyt w kwocie 365 000 zł. W

okresie od 29 maja 2008 r. do 30 listopada 2017 r pozwany Bank pobrał od powodów

kwotę 220 786, 06 zł z tytułu spłaty kredytu. Pismem z 28 listopada 2017 r.,

doręczonym pozwanemu 29 listopada 2017 r., powodowie uchylili się od skutków

zawarcia przedmiotowej umowy na podstawie art. 84 k.c. oraz wezwali pozwanego

do zwrotu 223 843,27 zł w związku z nieważnością umowy. Wyrokiem z 29 stycznia

2010 r. został orzeczony rozwód małżonków K.. W dniu 28 czerwca 2011 r. i 2

sierpnia 2011 r. powodowie wnieśli do pozwanego Banku o zwolnienie A.K. z umowy

kredytu, na co Bank nie wyraził zgody. W okresie małżeństwa kredyt był spłacany

przez oboje małżonków, natomiast po rozwodzie, spłacała go tylko powódka M.M.

Po ustaniu małżeństwa powodowie dokonali podziału majątku wspólnego na

podstawie umowy w formie aktu notarialnego. Nabyty za kredyt lokal mieszkalny

otrzymała powódka; powód oświadczył, że nie domaga się od Banku jakichkolwiek

kwot spełnionych z tytułu rat kredytu.

Opierając się na poczynionych ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy

wskazał, że umowa jest nieważna w świetle art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ustawy

z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (tekst jedn. Dz. U. z 2026 r., poz 38, dalej:

„prawo bankowe”), a ponadto wykracza ona poza granice swobody kontraktowej

określone w art. 3531 k.c. i jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego

(art. 58 § 2 k.c.). Sąd Okręgowy dokonał także oceny bliżej opisanych

II CSKP 327/24

3

w uzasadnieniu wyroku postanowień umowy w kontekście art. 3851 k.c. ze względu

na status powodów będących konsumentami, uznając je za abuzywne i powodujące

upadek umowy, a w konsekwencji obowiązek Banku zwrotu kwot uiszczonych przez

kredytobiorców na podstawie i w wykonaniu tej umowy (art. 405 w zw. z art. 410 § 2

k.c.).

Po rozpoznaniu apelacji pozwanego Banku, Sąd Apelacyjny w Warszawie,

wyrokiem z 7 kwietnia 2022 r. zmienił zaskarżony wyrok w punkcie drugim częściowo

w ten sposób, że oddalił powództwo o zasądzenie odsetek ustawowych

za opóźnienie od kwoty 220 786,06 zł za okres od 20 grudnia 2017 r. do dnia zapłaty

(pkt I). Sąd Apelacyjny uwzględnił także podniesiony przez pozwanego zarzut

zatrzymania i ustalił, że zapłata przez pozwanego na rzecz powódki zasądzonej

kwoty 220 786,06 zł nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem pozwanemu przez

powódkę kwoty 365 000 zł (pkt II). Sąd Apelacyjny oddalił ponadto apelację

pozwanego w pozostałej części (pkt III) i orzekł o kosztach postępowania (pkt IV).

Aprobując ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, Sąd drugiej instancji

nie podzielił oceny Sądu pierwszej instancji, że zastosowanie przez pozwanego

mechanizmu indeksacyjnego prowadzi do nieważności umowy z powodu

jej sprzeczności z art. 3531 k.c. i art. 69 prawa bankowego. Wskazał na ugruntowany

w orzecznictwie pogląd, że umowa kredytu wiążąca wysokość udzielonego kredytu

oraz wysokość jego spłat z kursem waluty obcej jest dopuszczalna w świetle zasady

swobody umów, mieści się w ramach konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego

i stanowi jej możliwy wariant (art. 3531 k.c. w zw. z art. 69 prawa bankowego),

określając wszystkie niezbędne elementy umowy kredytu przewidziane w przepisach

prawa bankowego. Uzupełnieniem zasady swobody umów jest przepis art. 3581 § 2

k.c., zgodnie z którym strony mogą zastrzec w umowie, że wysokość świadczenia

pieniężnego zostanie ustalona według innego niż pieniądz miernika wartości.

Wynikająca z zasady autonomii woli stron (art. 3531 k.c.) dopuszczalność zawierania

zarówno umów o kredyt denominowany, jak i indeksowany, została także następczo

potwierdzona przez postanowienia tzw. ustawy antyspreadowej (ustawa z 29 lipca

2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw) i użytą

w art. 69 ust. 2 pkt 4a i ust. 3 prawa bankowego terminologię. Sąd Apelacyjny

wskazał dalej, że w świetle powyższych uwag, zawarta między stronami umowa

II CSKP 327/24

4

nie naruszała obowiązujących przepisów. Nie zostały zatem spełnione przesłanki

z art. 58 k.c., co skutkowało brakiem podstaw do stwierdzenia nieważności umowy.

Kwestia zgodności zawartej przez konsumenta umowy z zasadami współżycia

społecznego podlegała natomiast kontroli w ramach przepisów art. 3851 - 3853 k.c.,

stanowiących normy szczególne wobec regulacji objętej art. 58 § 2 k.c. Eliminowało

to - zdaniem Sądu Apelacyjnego - zastosowanie w sprawie art. 58 § 2 k.c. jako

samoistnej przesłanki stwierdzenia nieważności czynności prawnej. Negatywna

weryfikacja arbitralności i jednostronności działań banku powinna odbywać się

na płaszczyźnie art. 3851 k.c., którego przesłanki zastosowania są zbliżone do zasad

współżycia społecznego. Przedmiotem oceny w aspekcie naruszenia dobrych

obyczajów i interesów konsumenta (art. 3851 § 1 k.c.) powinna być zatem klauzula

ryzyka walutowego w znaczeniu szerokim, a więc te wszystkie postanowienia umowy,

których elementem jest ryzyko kursowe. Powołując się na orzecznictwo Sądu

Najwyższego i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (dalej TSUE) Sąd drugiej

instancji uznał, że określają one główne świadczenia stron i mają niedozwolony

charakter z przyczyn wskazanych szerzej w uzasadnieniu wyroku. Powodowie nie

zostali należycie, prostym i zrozumiałym językiem, poinformowani o ryzyku

kursowym związanym z zawarciem długoletniej umowy kredytu indeksowanego

do waluty obcej. Bez znaczenia pozostawało ustalenie, czy powodowie mieli

możliwość dokonywania spłaty bezpośrednio we frankach szwajcarskich, a także,

w jaki sposób ustalano kursy CHF w bankowej tabeli kursów oraz, czy faktycznie

miały one obiektywny, rynkowy charakter. Ocena, czy dane postanowienie umowne

jest abuzywne, powinna być bowiem dokonywana na datę zawarcia umowy.

Konsekwencją stwierdzenia abuzywności zawartych w umowie kredytowej klauzul

waloryzacyjnych określających główne świadczenia stron, było uznanie ich przez

Sąd Apelacyjny za bezskuteczne w stosunku do powodów, następstwem czego był

upadek całej umowy. Utrzymanie w pozostałym zakresie umowy nie było bowiem

możliwe bez postanowień określających główne świadczenia stron, a w świetle

orzecznictwa Sądu Najwyższego i TSUE nie było podstaw do zastąpienia

abuzywnych postanowień zawierających klauzule indeksacyjne stosowanymi

odpowiednio lub per analogiam przepisami ustawy, na przykład przez zastosowanie

kursu średniego NBP do przeliczenia wzajemnych zobowiązań stron. Powołując się

II CSKP 327/24

5

na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21, Sąd Apelacyjny podniósł, że bezpośrednim skutkiem uznania

postanowienia umownego za niedozwolone w świetle art. 3851 k.c. jest jego

bezskuteczność na korzyść konsumenta. Konsument może jednak udzielić

następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić

mu skuteczność z mocą wsteczną. Dopiero, gdy zgody takiej konsument nie udzieli,

powstaje skutek w postaci definitywnej nieważności umowy kredytu. Zgoda

konsumenta musi mieć przy tym - jak podkreślił to Sąd Najwyższy - charakter

świadomy i wolny. Konsument przed jej wyrażeniem powinien zostać zatem

wyczerpująco poinformowany o konsekwencjach prawnych, jakie może pociągnąć

za sobą definitywna nieskuteczność (nieważność) tego postanowienia. Do czasu

podjęcia przez konsumenta definitywnej decyzji pozwany bank pozostaje

w niepewności, nie ma natomiast możliwości samodzielnego decydowania

o skuteczności postanowienia. Dopiero z dniem odmowy potwierdzenia klauzuli, bez

której umowa kredytu nie może wiązać, albo z dniem bezskutecznego upływu czasu

do jej potwierdzenia, ustaje stan zawieszenia, a umowa staje się definitywnie

bezskuteczna (nieważna). W efekcie dopiero z tą chwilą powstaje po obu stronach

obowiązek zwrotu spełnionych świadczeń i dopiero z tą chwilą możliwe jest uznanie

stanu opóźnienia w spełnieniu nienależnego świadczenia. Z tych przyczyn uznał,

że dopiero w dniu doręczenia pozwanemu Bankowi pisma procesowego

pełnomocnika powodów z 16 marca 2022 r., potwierdzającego stanowisko powodów

dotyczące żądania stwierdzenia upadku umowy kredytu, wystąpił skutek w postaci

definitywnej nieważności umowy, rodzący obowiązek stron zwrotu spełnionych

świadczeń, a od dnia następnego wystąpił po stronie pozwanego Banku stan

opóźnienia co do tego zwrotu. W takiej sytuacji odsetki ustawowe za opóźnienie

byłyby uzasadnione od dnia następnego po dacie doręczenia tego pisma

pozwanemu (przy czym Sąd Apelacyjny przyjął, że nastąpiło to w dacie tożsamej

z datą wpływu tego pisma do sądu, czyli z dniem 21 marca 2022 r.).

Sąd Apelacyjny uwzględnił podniesiony przez pozwany Bank zarzut

zatrzymania świadczenia należnego powodom do czasu zwrotu przez nich na rzecz

pozwanego uprzednio wypłaconej im kwoty kredytu wynoszącej 365 000 zł. Uznał

zarzut zatrzymania za dopuszczalny i skuteczny, albowiem umowa kredytu jest

II CSKP 327/24

6

umową wzajemną. Podniósł dalej, że następstwem skutecznego podniesienia

zarzutu zatrzymania jest sytuacja, w której żadna ze stron nie popada w opóźnienie,

jeśli strona żądająca zwrotu nienależnego świadczenia nie oferuje jednocześnie

zwrotu świadczenia, które sama otrzymała z nieważnej umowy. Tym samym wobec

złożenia przez pozwanego zarzutu zatrzymania przed dniem 21 marca 2022 r., czyli

przed dniem wymagalności roszczenia o zapłatę kwoty spełnionej przez powodów,

ich żądanie zasądzenia od pozwanego odsetek ustawowych za opóźnienie

od 20 grudnia 2017 r. nie zasługiwało na uwzględnienie i zostało oddalone przez Sąd

Apelacyjny.

Od powyższego wyroku obie strony wniosły skargi kasacyjne.

Powodowie zaskarżyli wyrok w części co do pkt I w zakresie oddalającym

odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 220 786,06 zł za okres od 20 grudnia

2017 r. do dnia zapłaty oraz co do pkt II wyroku w zakresie uwzględniającym

podniesiony przez pozwany Bank zarzut zatrzymania i ustalającym, że zapłata przez

pozwanego na rzecz powódki zasądzonej kwoty nastąpi za jednoczesnym

zaoferowaniem przez powódkę na rzecz pozwanego kwoty 356 000 zł. Zarzucili

naruszenie art. 455 k.c. w zw. z art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 496 k.c. oraz art. 497

k.c., art. 118 k.c. w zw. z art. 385 (1) § 2 k.c. w zw. z art. 496 k.c., art. 496 k.c.

oraz art. 497 k.c. oraz art. 481 k.c.

Formułując te podstawy kasacyjne, powodowie wnieśli o uchylenie wyroku

Sądu Apelacyjnego w pkt I i II oraz o zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda

odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 220 786,06 zł od 20 grudnia 2017 r.

do dnia zapłaty, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie

sprawy w tej części Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Pozwany Bank zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie w części

oddalającej apelację pozwanego, co do pkt. III. wyroku, związanego z tym

rozstrzygnięcia zawartego w pkt. II. wyroku dotyczącego zarzutu zatrzymania

i ustalenia, że zapłata przez Bank zasądzonej na rzecz powódki kwoty nastąpi za

jednoczesnym zaoferowaniem przez nią kwoty 365.000 zł, oraz co do rozstrzygnięcia

o kosztach procesu zawartego w pkt IV. wyroku. Zarzucił naruszenie art. 3851 § 1 i §

2 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z

II CSKP 327/24

7

dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (dalej jako: „Dyrektywa 93/13”), art. 3851 k.c. w zw. z art. 3581 § 2 i

5 k.c. oraz art.69 ust. 1 i 2 prawa bankowego, naruszenie art. 65 § 1 i § 2 k.c.

i art. 3851 § 2 k.c. w zw. art. 69 ust. 1 i 2 prawa bankowego w brzmieniu sprzed

nowelizacji dokonanej ustawą antyspreadowa, art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3 k.c.

i w zw. z art. 3851 § 2 k.c. i art. 3852 k.c. - w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, dalej

naruszenie art. 3851 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 4 w zw. z art. 1 pkt. 1) a i b ustawy

antyspreadowej oraz naruszenie art. 410 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c.

Powołując się na te podstawy kasacyjne, pozwany Bank wniósł o uchylenie

wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie w zaskarżonej części i przekazanie sprawy

w tym zakresie temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna pozwanego Banku nie zasługuje na uwzględnienie. W jej

ramach pozwany Bank skoncentrował się na zagadnieniach szczegółowo

rozważonych i rozstrzygniętych już w orzecznictwie Sądu Najwyższego i Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). Zostało w nich przesądzone, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej, ale także w umowie kredytu denominowanego

w walucie obcej określają główne świadczenia stron (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 4 kwietnia

2019 r., I CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 21 czerwca 2021 r.,

I CSKP 55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Jeśli zostały wyrażone

w sposób niejednoznaczny, podlegają kontroli pod kątem ich abuzywności.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE wyjaśniono, że wymaganie wyrażenia

postanowienia umownego w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem

jest spełnione, gdy umowa przedstawia konsumentowi w sposób przejrzysty

działanie mechanizmu waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie oszacować,

w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne, związane z zaciągnięciem wieloletniego zobowiązania

II CSKP 327/24

8

kredytowego, waloryzowanego kursem waluty obcej. Konsument powinien być jasno

poinformowany przez bank, że, podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty

obcej lub kredytu denominowanego ,ale wypłaconego kredytobiorcy w walucie

krajowej i w tej walucie spłacanego, ponosi przez cały okres obowiązywania umowy

nieograniczone niczym ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia

może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji

waluty krajowej (zob. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19;

z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13 oraz z 20 września 2017 r., C-186/16, a także wyrok

Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). W wyroku z 10 czerwca

2021 r., C - 776/19, C - 782/19 TSUE wyjaśnił, że wykładni art. 3 ust. 1 Dyrektywy

93/13 należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują

skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez

kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi

wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla

konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając

wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, że ten konsument

zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko

kursowe, które wynika z takich warunków. W uzasadnieniu wyroku z 27 listopada

2019 r. II CSK 483/18, Sąd Najwyższy podniósł, że nie jest wystarczające wskazanie

w umowie, że ryzyko związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz

odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany

o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął

do wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej

zawieranej na wiele lat mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało

szczególnej staranności kredytodawcy w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń

wiążących się z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie

konsekwencji ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy

przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien

zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający

konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego,

że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne. Ochrona konsumenta

może zostać zapewniona jedynie wtedy, gdy uwzględnione zostaną jego rzeczywiste

II CSKP 327/24

9

i tym samym bieżące interesy, a nie interesy, jakie miał w okolicznościach

istniejących w chwili zawarcia danej umowy.

Abuzywność opisanych klauzul została już przesądzona w orzecznictwie Sądu

Najwyższego i TSUE, w którym wyjaśniono, że postanowienia umowy (regulaminu),

określające zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu i spłacanych rat z waluty

obcej na krajową i odwrotnie w każdym typie umowy (kredytu waloryzowanego

kursem waluty i obcej oraz kredytu denominowanego), pozwalające bankowi

swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych, gdyż kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób

sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność

z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku

na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu

na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku; obarczają przy tym kredytobiorcę nieprzewidywalnym

i nieograniczonym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są one

niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda banku w ustaleniu kursu waluty

obcej jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia

możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem

obiektywnych kryteriów, kursu ustalanego przez Narodowy Bank Polsk, i itp.(zob.

wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11,

poz. 134; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18

oraz z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20).

Nie ulega wątpliwości, że abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku,

z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba

że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób

przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną, czego powodowie w tej sprawie nie

uczynili, domagając się konsekwentnie ustalenia nieważności umowy (ściślej

II CSKP 327/24

10

nieistnienia stosunku prawnego kredytu wykreowanego przez tę umowę) oraz zwrotu

tego, co świadczyli na rzecz pozwanego w wykonaniu tej nieważnej umowy.

W ugruntowanym już orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono,

że wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień umownych

rodzi konieczność dokonania oceny, po pierwsze czy jest dopuszczalne uzupełnienie

przez Sąd powstałych w ten sposób luk przez zastosowanie przepisów

dyspozytywnych lub dokonanie zabiegów interpretacyjnych, pozwalających na

utrzymanie umowy w mocy (czego domaga się skarżący), a po drugie

przeprowadzenia oceny, czy w przypadku niedopuszczalności tego rodzaju

zabiegów, umowa jest możliwa do utrzymania w pozostałym zakresie.

Co do pierwszego zagadnienia, w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

ukształtował się już ustabilizowany pogląd, że nie można dokonać wykładni umów

kredytowych na podstawie art. 65 k.c. lub art. 56 k.c., po usunięciu z nich

postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do

sposobu ustalenia kursu CHF. Sprowadzałoby się to bowiem do modyfikacji treści

klauzuli indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie

odesłania do wartości rynkowej CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy

w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby

to bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem,

gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła,

że nie zawarłaby umowy z jego pominięciem. Zgodnie z orzecznictwem TSUE,

art. 5 i 6 dyrektywy 93/13 należy bowiem interpretować w ten sposób, że stoją one

na przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter

postanowienia umowy, dokonał wykładni tego postanowienia w celu złagodzenia

jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej

woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy należy interpretować w ten sposób,

że niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa krajowego, dający sądowi

możliwość uzupełnienia umowy przez zmianę treści tego postanowienia. Możliwość

taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby stwierdzenie nieważności niedozwolonego

postanowienia umowy zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości,

narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje (zob.

wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C - 212/20 oraz z 29 kwietnia 2021 r., C - 19/20).

II CSKP 327/24

11

Nie jest także dopuszczalne użycie przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć

zastosowanie do umowy, tylko odpowiednio lub przez analogię i które

odzwierciedlają regułę obowiązującą w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok

TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22.). Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności

z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców

do wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r., II CSK 632/17

i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; postanowienia Sądu Najwyższego

z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, zob. także wyrok TSUE

z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym ostatnim orzeczeniu

Trybunał stwierdził, że z przedłożonych mu materiałów sprawy nie wynika, by istniały

przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym, mogące zastąpić

niedozwolone postanowienia umowne, podkreślając niedopuszczalność sądowej

modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni sądowej.

W orzecznictwie szeroko wypowiedziano się również o niemożności uzupełnienia luk

wynikających z eliminacji niedozwolonych postanowień umownych przy

wykorzystaniu art. 358 § 2 k.c., art. 41 pr. weksl. lub art. 24 ust. 3 ustawy o NBP w

zw. z art. 3851 § 2 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 17 marca 2022 r., II CSKP

474/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22;

z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22;

27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zdecydowanie przeważa także pogląd,

że niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą

w kredyt złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie

bowiem ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego

z walutą obcą, byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy,

że umowę taką należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze,

co prowadzi do wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie

umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia

za jej całkowitą nieważnością (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC - ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22.;

z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22 i II CSKP

II CSKP 327/24

12

293/22.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22 i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22).

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje także pogląd, że nie

jest możliwe - wbrew woli konsumenta - zastąpienie niedozwolonego postanowienia

umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli bankowej

kredytodawcy, odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP lub kursu

rynkowego waluty (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r.,

I CSK 1669/22.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22;

z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22; z 19 maja

2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22.).Tego rodzaju zabiegi

zagrażałyby realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy

93/13, prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego

na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec

konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych

warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za bezskuteczne,

to umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy,

co pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich

interesów (zob. wyroki TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 30 kwietnia 2014 r.,

C 26-13; z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, oraz wyrok Sądu Najwyższego

z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18). Zarzut naruszenia art.56 k.c. w zw. z art. 111

ust. 1 prawa bankowego w zw. z art. 65 § 2 k.c. jest zatem niezasadny.

Przechodząc do oceny skutków wyeliminowania z umowy klauzul abuzywnych

i niemożności ich zastąpienia w sposób wskazany wyżej, należy podnieść,

że w ustalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że jeżeli bez

niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać i nie zaszły

przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument - tak jak

ma to miejsce w okolicznościach sprawy - postanowień abuzywnych nie potwierdził,

nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym

odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną, (zob. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021,

Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC

2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29 kwietnia

2021 r., C-19/20 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,

II CSKP 327/24

13

OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21 i z 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22), umowa jest trwale bezskuteczna (nieważna) (zob. wyroki

Sądu Najwyższego z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22; z 25 października 2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r.,

II CSKP 874/22 oraz z 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono także znaczenie nowelizacji

prawa bankowego wprowadzonej ustawą antyspreadowa. W wyroku z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, Sąd Najwyższy podniósł, że zgodnie z art. 1 ust. 2 Dyrektywy

93/13, jej przepisom nie podlegają m.in. postanowienia umowy „odzwierciedlające

obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze", przy czym z orzecznictwa TSUE

wynika, że dotyczy to także przepisów, które weszły w życie już po zawarciu umowy

kredytu, zawierającej niedozwolone postanowienia i miały w założeniu charakter

sanacyjny, tj. zastępowały te postanowienia ex tunc i utrzymywały ważność umowy

(por. wyroki TSUE z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 62-64, 70 i z 14 marca

2019 r., C-118/17 pkt 37, 40) pod warunkiem, iż zachowana została możliwość

odwrócenia niekorzystnych skutków niedozwolonego postanowienia (zob. wyrok

Trybunału Sprawiedliwości z 14 marca 2019 r., C-118/17 pkt 45). Skutkiem

sanowania klauzul abuzywnych jest wówczas także wyłączenie możliwości uznania

umowy za nieważną z powodu tej (i tylko tej) abuzywności. Takie jednak znaczenie

nie może być przypisywane ustawie antyspreadowej, albowiem przedmiotem

regulacji nie były, zawarte w umowach zawartych przed wejściem w życie tej ustawy,

klauzule abuzywne ani umowy z ich powodu nieważne. Celem ustawy nie było

sanowanie tych wadliwości, albowiem przepisy ustawy nie wspominają o tych

wadliwościach ani też nie regulują związanych z nimi rozliczeń. W założeniu

ustawodawcy chodziło o doprecyzowanie na przyszłość reguł ustalania kursu

wymiany walut oraz o nieodpłatne umożliwienie dokonywania spłat kredytu

bezpośrednio w walucie obcej. Ustawodawca miał na względzie - przynajmniej

explicite - umowy ważne oraz klauzule dozwolone, choć podlegające

doprecyzowaniu. Nawet jeżeli było inaczej, założony (implicite) skutek sanujący nie

mógł zostać w ten sposób osiągnięty. Omawiana ustawa w zasadzie nie

przewidywała gotowych do zastosowania (choćby tylko dyspozytywnych) przepisów,

które zastępowałyby ewentualne klauzule abuzywne, a jedynie nakładała na banki

II CSKP 327/24

14

ciężar dokonania ogólnie określonych, wymagających skonkretyzowania in casu

zmian umowy, co nie wystarcza dla przyjęcia domniemania, że te konkretne

rozwiązania są wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron

przez ustawodawcę (zob. motyw 13 Dyrektywy 93/13 oraz wyrok TSUE z 21 marca

2013 r., C-92/11, pkt 26 i n.) i nie czyni zadość przesłankom przewidzianym w art.

1 ust. 2 dyrektywy 93/13, zwłaszcza że, jak wynika z orzecznictwa TSUE, wyjątek

przewidziany w tym przepisie podlega ścisłej wykładni (zob. wyroki TSUE

z 20 września 2017 r., C-186/16 pkt 31 i z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 54, 66).

Przewidziana w art. 4 zd. 2 ustawy antyspreadowej zmiana umowy kredytu mogłaby

wywoływać skutek sanujący tylko wtedy, gdyby stanowiła wyraz następczej

świadomej, wyraźnej i wolnej rezygnacji kredytobiorcy-konsumenta z powoływania

się na abuzywność postanowienia (ewentualnie także nieważność umowy) i zgody

na jego zastąpienie postanowieniem dozwolonym. W braku takich czynności

sanujących, wejście w życie ustawy antyspreadowej w żaden sposób nie podważa

abuzywności spornych klauzul i nieważności umowy (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).

Z podanych przyczyn skarga kasacyjna Banku podlegała oddaleniu jako

niezasadna (art.39814 k.p.c.).

Skarga kasacyjna powodów zasługiwała na uwzględnienie. Uzasadniony jest

zarzut skargi kasacyjnej kwestionujący przyjęty przez Sądu drugiej instancji pogląd

o konieczności złożenia przez powodów jako konsumentów odrębnego,

jednoznacznego oświadczenia, w którym, po ich stosownym pouczeniu, nie wyrazili

zgody na dalsze związanie umową oraz o powiązaniu początku biegu odsetek

ustawowych za opóźnienie w zapłacie dochodzonych pozwem kwot ze złożeniem

tego oświadczenia. Już po wydaniu zaskarżonego kasacyjnie wyroku w tej sprawie,

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 7 grudnia 2023 r. C 140/22,

orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten

sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu

hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to,

iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej

obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest

II CSKP 327/24

15

uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,

w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego

warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność

wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy,

a z drugiej - konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę

na uznanie tej umowy za nieważną.

Wyrok TSUE wydany na podstawie art. 267 TFUE ujednolica wykładnię norm

prawa Unii i rzutuje na ich stosowanie nie tylko w sprawie, w której został wydany,

lecz we wszystkich sprawach, w których te normy mogą znaleźć zastosowanie.

Jednocześnie, zgodnie z zasadą skuteczności, na sądach krajowych spoczywa

powinność wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z postanowieniami

dyrektyw unijnych, tak dalece, jak to możliwe (zob. wyroki TSUE z 13 listopada

1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17. Powinność ta może implikować

konieczność zmiany dotychczasowej wykładni prawa krajowego, jeżeli okazałaby się

niezgodna z prawem Unii w interpretacji przyjętej przez Trybunał w wyroku wydanym

na podstawie art. 267 TFUE (zob. wyroki TSUE z 8 maja 2019 r., C-566/17

i z 5 marca 2020 r., C-679/18).

Możliwość żądania przez powodów odsetek ustawowych za opóźnienie,

nie może być zatem uzależniona, jak przyjął Sąd Apelacyjny, od złożenia

pozwanemu przez konsumentów wskazanego oświadczenia. Domaganie się przez

konsumentów odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie należnych im kwot jest

możliwe po otrzymaniu przez Bank ich żądania, aby Bank dokonał zwrotu spłaconych

przez nich, w oparciu o nieważną umowę kredytu, należności i jest skuteczne

z upływem wyznaczonego przez konsumentów terminu do spełnienia tego

świadczenia przez kredytodawcę (zob. także wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r.

C-28/22).

Powodowie zakwestionowali także uwzględnienie przez Sąd odwoławczy

podniesionego przez pozwany Bank zarzutu zatrzymania, co doprowadziło

do wstrzymania biegu odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie zasądzonych

ostatecznie kwot głównych. Powodowie zarzucili w tym zakresie naruszenie art. 496

w zw. z art. 497 k.c., podnosząc, że w ich ocenie umowa kredytu nie jest umową

II CSKP 327/24

16

wzajemną, co czyni nieuzasadnionym stosowanie przepisów kodeksu cywilnego

regulujących prawo zatrzymania. Odnosząc się do kwestii charakteru prawnego

umowy kredytu we wskazanym kontekście, Sąd Najwyższy w uchwale składu

siedmiu sędziów z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22, (OSNC 2025/11/97) orzekł,

że umowa o kredyt bankowy, określona w art. 69 ust. 1 pr. bank., jest umową

wzajemną. Stanowisko to, jak wynika z motywów uchwały, dotyczy również kredytów

powiązanych z walutą obcą, bez względu na ich indeksowany lub denominowany

charakter. Z poglądem tym należy się zgodzić, odsyłając w tym miejscu

do uzasadnienia przywołanej uchwały bez potrzeby jego przytaczania i powielania

w tym miejscu. O ile zatem umowa kredytu jest umową wzajemną, to jednak już

kwestia zarzutu zatrzymania podniesionego przez bank w tak zwanej sprawie

frankowej, jest dużo bardziej złożona.

Prawo zatrzymania w sytuacji określonej w art. 496 k.c. w związku z art. 497

k.c. ma służyć zabezpieczeniu przysługującego retencjoniście roszczenia o zwrot

świadczenia wynikającego z nieważności lub rozwiązania umowy, a jego skuteczne

wykonanie obezwładnia wymagalne roszczenie wzajemne dopóki, dopóty wierzyciel

wzajemny nie zaoferuje zwrotu spełnionego na jego rzecz świadczenia lub go nie

zabezpieczy. Wynika z tego, że roszczenie, którego zabezpieczeniu służyć ma

zatrzymanie, musi nie tylko istnieć, lecz także być zdatne do przymusowego

zaspokojenia, co zakłada jego zaskarżalność. W przeciwnym razie dłużnik mógłby

skutecznie obezwładnić wymagalne i zaskarżalne roszczenie wierzyciela, powołując

się na przysługujące mu wobec niego roszczenie wzajemne, do którego spełnienia

nie mógłby jednak wierzyciela przymusić. W orzecznictwie Sądu Najwyższego,

analizując relację między prawem zatrzymania, a prawem potrącenia, trafnie

ponadto zauważono, że uprawnienie do potrącenia (art. 498 i n. k.c.) należy

postrzegać jako dalej idące w zestawieniu z prawem zatrzymania, którego istota

polega na zabezpieczeniu wierzytelności przysługującej retencjoniście przed

niekorzystnymi skutkami ewentualnej niewypłacalności dłużnika (wierzyciela

wzajemnego) przez uzależnienie spełnienia własnego świadczenia od zaoferowania

świadczenia przez wierzyciela wzajemnego. Potrącenie realizuje między innymi,

funkcję egzekucyjną, prowadząc – w drodze jednostronnej decyzji potrącającego

i bez konieczności zaangażowania organów państwa – do przymusowego

II CSKP 327/24

17

zaspokojenia należności przysługującej potrącającemu. W takim przypadku odpada

potrzeba oddziaływania na dłużnika (wierzyciela wzajemnego) w celu skłonienia

go do zapłaty, a także ryzyko jego niewypłacalności. Przeciwnie, uwzględniając

możliwość skorzystania z potrącenia, wierzytelność przysługująca potencjalnemu

retencjoniście pozostaje, do wysokości wierzytelności pasywnej, w pełni

zabezpieczona na wypadek niewypłacalności dłużnika, bez potrzeby sięgania

do prawa zatrzymania. Co więcej – wierzyciel aktywny ma w istocie pewność,

że przysługujące mu świadczenie pieniężne, w zakresie, w jakim nie przewyższa

wierzytelności pasywnej, zostanie spełnione, przy czym decyzja o tym, czy z opcji tej

skorzystać, leży w sferze jego uznania, co czyni zbędnym korzystanie z dodatkowego

zabezpieczenia wierzytelności. Trudno w tym przypadku twierdzić, aby mogła istnieć

prawnie uzasadniona potrzeba dodatkowego „zabezpieczenia” lub „zaofiarowania”

wierzytelności wzajemnej, o czym stanowi art. 496 k.c. Dostrzec trzeba przy tym,

że czym innym jest ustanawianie zabezpieczeń wierzytelności, których podłożem jest

autonomia woli (konsens) obu stron zobowiązania, czym innym zaś żądanie

zabezpieczenia własnej wierzytelności, powiązane z odmową spełnienia

świadczenia, którego podstawą miałoby stać się uprawnienie kształtujące

przysługujące jednej ze stron stosunku prawnego.

W braku szczególnych okoliczności, których wykazanie obciąża stronę

podnoszącą zarzut zatrzymania, podważa to legitymowany prawnie interes strony,

która dysponując możnością wymuszenia spełnienia świadczenia wzajemnego,

z możliwości tej nie korzysta, lecz – powołując się na potrzebę „zabezpieczenia”

wierzytelności, którą może swobodnie wyegzekwować – odmawia spełnienia

świadczenia należnego kontrahentowi ze skutkiem w postaci dalszego utrzymywania

stanu niepewności między stronami. Kwestia ta rysuje się szczególnie wyraźnie

w razie nierównowagi majątkowej stron stosunku prawnego, gdy dalsze

pozostawanie w impasie mogłoby w istocie służyć szykanowaniu strony słabszej,

z uwagi na trudność w zaoferowaniu przez nią świadczenia wzajemnego (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23).

Należy ponadto wskazać, że w sprawach objętych zakresem zastosowania

dyrektywy 93/13, przy ocenie zasadności zarzutu zatrzymania, należy zawsze brać

pod uwagę konieczność dokonywania przez sąd krajowy, zgodnie z zasadą

II CSKP 327/24

18

efektywności prawa Unii, wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z przepisami

dyrektywy unijnej, tak dalece, jak to jest tylko możliwe (zob. wyroki TSUE

z 13 listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17). Stosownie

do stanowiska TSUE, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego – co odnosi

się również do art. 496 i 497 k.c. – zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia

nieważności umowy kredytu zawartej przez bank z konsumentem ze względu

na nieuczciwy charakter jej niektórych warunków, powołanie się przez bank na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od banku ze względu na skutki

restytucyjne wynikające ze stwierdzenia abuzywności warunków umownych,

od równoczesnego zaofiarowania przez konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia

zwrotu całości świadczenia otrzymanego od banku na podstawie umowy kredytu,

niezależnie od spłat dokonanych w wykonaniu tej umowy przez konsumenta

(por. wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, postanowienie TSUE z 8 maja

2024 r., C-424/22, uzasadnienie przywołanej wyżej uchwały III CZP 126/22

oraz wyroki Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP 2231/22

i z 11 marca 2025 r., II CSKP 617/23). .

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.)

Agnieszka Piotrowska

Karol Weitz

Marta Romańska

(A.D.)

[SOP]