Umowa kredytu w złotych z aneksem do franka upadła, SN oddalił skargę banku

Powodowie A.B. i J.B. w pozwie przeciwko Bank S.A. w W. wnieśli o

zasądzenie od pozwanego na ich rzecz kwoty 209 415,34 zł z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie. Wyrokiem z 9 czerwca 2021 r. Sąd Okręgowy w

Katowicach zasądził od pozwanego na rzecz powodów 209 415,34 zł z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie oraz orzekł o kosztach procesu.

Sąd Okręgowy uznał, że nie można traktować przedmiotowej umowy

kredytowej jako umowy o kredyt walutowy, nawet po zawarciu aneksu nr […]

do pierwotnej umowy. Mimo przewidzianej tym aneksem konwersji zobowiązania

z wyrażonego w PLN na zobowiązanie wyrażone w CHF, zdaniem Sądu pierwszej

instancji, z umowy tej nie wynika, jakie jest zobowiązanie powodów wyrażone

w walucie obcej. Pozwala to na uznanie, że aneks nr […] spowodował jedynie

denominację pierwszego zobowiązania wyrażonego w PLN na zobowiązanie w CHF.

Przy czym, równowartość zadłużenia powodów w CHF miała wynikać z kursu

sprzedaży tej waluty wskazanego w tabelach kursowych Banku. Świadczy o tym

okoliczność, że spłata kredytu była dokonywana przez Bank poprzez obciążanie

konta powodów prowadzonego w PLN, pomimo że w aneksie nr […] zastrzeżono,

iż spłata zobowiązania następuje w CHF.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, postanowienia aneksu nr […] nie zostały

uzgodnione i negocjowane z powodami. Ponadto Bank nie zrealizował w dostateczny

sposób obowiązku informacyjnego w stosunku do powodów jako konsumentów,

polegającego na poinformowaniu ich o potencjalnych skutkach finansowych

dokonanej konwersji. Sąd Okręgowy wskazał, że zarówno umowa pierwsza, jak

i aneks nr […], zostały zawarte według wzorca opracowanego przez Bank,

zaś powodowie nie mieli wpływu na treść tych wzorców. Ponadto w umowie

nie wskazano kryteriów, w oparciu o jakie Bank będzie ustalał kursy kupna

i sprzedaży CHF. Takie jednostronne kształtowanie przez Bank obowiązków

kredytobiorców, w ocenie Sądu Okręgowego, jest sprzeczne z dobrymi obyczajami

i rażąco narusza interesy powodów jako konsumentów. Skutkowało to koniecznością

uznania klauzul waloryzacyjnych zawartych w umowie za niedozwolone,

II CSKP 356/24

3

na podstawie art. 3851 § 1 k.c. Sąd Okręgowy podkreślił, że oceny, czy niedozwolone

klauzule godzą w równowagę kontraktową stron umowy, należy dokonywać według

stanu z chwili jej zawarcia.

Sąd pierwszej instancji doszedł do wniosku, że po wyeliminowaniu z umowy

kredytowej postanowień dotyczących zasad przeliczania zobowiązania powodów

wyrażonego w PLN na zobowiązanie w wyrażone w CHF, nie jest możliwe uznanie,

że umowa wiąże strony w pozostałym zakresie (art. 3851 § 2 k.c.). Prowadziłoby to

bowiem do uznania, że powodowie są zobowiązani do spłaty kredytu w PLN,

ale przy zastosowaniu stawki LIBOR przewidzianej dla kredytów wyrażonych w CHF.

Dlatego Sąd Okręgowy uznał, że wadliwość umowy kredytowej zawartej przez

powodów jest tego rodzaju, iż nie da się jej utrzymać w mocy i jako taka musi być

uznana za nieważną w całości.

Wyrokiem z 8 września 2022 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił apelację

pozwanego i orzekł o kosztach postępowania. Sąd odwoławczy podzielił ustalenia

faktyczne dokonane przez Sąd pierwszej instancji, uznając, że wynikają one

z prawidłowej oceny zebranego materiału dowodowego.

W ocenie Sądu Apelacyjnego nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty

apelacji dotyczące naruszenia art. 69 ust. 1 ustawy Prawo bankowe w zw. z art. 65

§ 1 i § 2 k.c. Sąd odwoławczy nie zgodził się ze skarżącym, iż aneks nr […] do umowy

kredytowej doprowadził do przekształcenia kredytu wyrażonego w złotych polskich

w kredyt walutowy. Aby tak było, po dokonanej konwersji umowa musiałaby

w sposób jednoznaczny określać zobowiązanie powodów wyrażone we frankach

szwajcarskich. Tak się jednak nie stało. Zdaniem Sądu Apelacyjnego, trafnie Sąd

pierwszej instancji stwierdził, iż brak jest takiego zapisu w aneksie dotyczącym

tzw. konwersji zobowiązania kredytowego. Umowa tak przed, jak i po jej

aneksowaniu, nie zawiera żadnych szczegółowych postanowień określających

kryteria, w oparciu o jakie Bank będzie ustalał kurs waluty, do której indeksowano

zobowiązanie powodów.

Sąd odwoławczy wskazał, że wniosek powodów o konwersję kredytu,

co w istocie spowodowało wprowadzenie indeksacji zadłużenia do franka

szwajcarskiego po kursie określanym przez Bank, nie oznacza, że istota tego

II CSKP 356/24

4

postanowienia umownego była indywidualnie negocjowana przez strony umowy.

Powodowie jako konsumenci nie mieli bowiem wiedzy na temat kształtowania przez

Bank wysokości kursu, tak w dacie konwersji, jak i w dacie spłaty poszczególnych

rat. Uprawnienie Banku do jednostronnego kształtowania wysokości kursu waluty,

do której indeksowano dług, należy traktować jako niedozwolone postanowienie

umowne, w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., naruszające dobre obyczaje oraz rażąco

naruszające interesy powodów jako konsumentów.

Sąd Apelacyjny wskazał, że możliwość spłacania rat we frankach

szwajcarskich nie przesądza o charakterze zobowiązania, skoro po zawarciu aneksu

nr […] z literalnego brzmienia umowy nie wynika wielkość zobowiązania w walucie

obcej, a ewentualne ustalanie tej wielkości uzależnione jest od zastosowania

postanowienia indeksacyjnego mającego charakter abuzywny.

Sąd odwoławczy za niezasadny uznał zarzut dotyczący naruszenia art. 358

§ 2 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie. Przepis ten nie obowiązywał w dacie

zawarcia przez strony aneksu nr […], a ustawodawca nakazał badać abuzywność

postanowień umowy według stanu obowiązującego w dacie jej zawarcia (art. 3852

k.c.). Ponadto wspomniany art. 358 § 2 k.p.c. dotyczy ustalania wartości waluty obcej

w złotych polskich, a nie przeliczania zobowiązania w złotych polskich na walutę obcą

(art. 358 § 2 k.c.).

Sąd odwoławczy wskazał również, że nie może być uwzględniony zarzut

naruszenia art. 410 k.c. w zw. z art. 405 k.c., gdyż wobec nieważności umowy,

ze względu na brak możliwości jej dalszego wykonywania z pominięciem klauzul

abuzywnych, świadczenie otrzymane przez Bank należy uznać za nienależne

w rozumieniu tych przepisów.

Sąd Apelacyjny zaznaczył również, że nie ma istotnego znaczenia

dla rozstrzygnięcia sprawy, czy i w jaki sposób pozwany wykorzystywał możliwości

kształtowania wysokości kursu franka szwajcarskiego w sposób najbardziej

korzystny dla siebie. Wystarczające jest, że zgodnie z umową miał taką możliwość.

Powyższe orzeczenie zaskarżył skargą kasacyjną pozwany, zarzucając

naruszenie art. art. 69 ust. 1 ustawy Prawo Bankowe w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c.,

art. 3851 § 1 i § 3 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1

II CSKP 356/24

5

Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 69 ust. 3 Prawa Bankowego oraz

art. 358 § 2 i 3 k.c. oraz art. L ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy

wprowadzające kodeks cywilny, art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c.

Ponadto w piśmie procesowym z 28 września 2023 r. skarżący zasygnalizował

naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 367 § 3 zd. 1 k.p.c. w zw. z art. 15zzs1

ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych

z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób

zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (dalej: „ustawa covidowa”).

Uchybienie to miało polegać na rozpoznaniu apelacji przez Sąd drugiej instancji

w niewłaściwym składzie jednego sędziego, zamiast trzech sędziów, pomimo

że w chwili orzekania zagrożenie dla zdrowia publicznego już nie istniało, co

– w ocenie skarżącego - skutkowało nieważnością postępowania na podstawie

art. 379 pkt 4 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Nietrafne są argumenty skarżącego sugerujące nieważność postępowania

przed Sądem drugiej instancji, z uwagi na rozpoznanie sprawy przed tym Sądem

w składzie jednoosobowym.

Zwrócić uwagę należy, że w istocie kolegialność składu orzekającego, będąca

ugruntowaną zasadą w postępowaniach odwoławczych, zapewnia wyższy standard

kontroli odwoławczej. Pozwala bowiem na kształtowanie decyzji w drodze dyskursu

i ścierania stanowisk, umacnia bezstronność, niezależność i niezawisłość orzekania

oraz zwiększa legitymację rozstrzygnięcia sądu w odbiorze społecznym, a tym

samym jest pożądana z punktu widzenia właściwej ochrony praw stron i uczestników

postępowania (zob. uchwała SN z 1 lipca 2021 r., III CZP 36/20, OSNC 2021, nr 11,

poz. 74 i powołane tam poglądy orzecznicze). Jednakże na gruncie powołanych

przepisów ustawy covidowej Sąd Najwyższy dopuszczał odstępstwo od zasady

kolegialności sądu odwoławczego (zob. uzasadnienie postanowienia SN

z 29 kwietnia 2022 r., III CZP 77/22). Argumenty skarżącego są chybione już z tego

względu, że powołana przez niego uchwała składu siedmiu sędziów SN z 26 kwietnia

2023 r., III PZP 6/22 (OSNP 2023, nr 10, poz. 104), mająca moc zasady prawnej,

II CSKP 356/24

6

zakłada, że rozpoznanie sprawy cywilnej przez sąd drugiej instancji w składzie

jednego sędziego ukształtowanym na podstawie ustawy covidowej ogranicza prawo

do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), i prowadzi

do nieważności postępowania, jednakże ustala ona jednocześnie, iż przyjęta w niej

wykładnia prawa obowiązuje od dnia jej podjęcia. W konsekwencji uchwała ta

nie wywołuje skutków dla zaskarżonego wyroku, który został wydany wcześniej

(8 września 2022 r.).

Przechodząc do zarzutów związanych z naruszeniem przepisów prawa

materialnego, należy przede wszystkim wskazać, że Sąd Apelacyjny uznał,

iż w wyniku zawarcia aneksu nr […] przedmiotowa umowa kredytu została

przekształcona w umowę kredytu denominowanego walutą obcą (kursem franka

szwajcarskiego), względnie została uzupełniona o postanowienia w przedmiocie

denominacji udzielonego kredytu do wskazanej waluty. Oczywiste jest, że tego

aneksu nie można traktować jako odrębnej czy nowej umowy zawartej przez strony.

Powołane w podstawach kasacyjnych zarzuty naruszenia prawa materialnego

są niezasadne. Sąd Apelacyjny prawidłowo zakwalifikował umowę jako umowę

kredytu denominowanego do waluty obcej (CHF), a nie jako umowę kredytu

walutowego. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że można wyróżnić

trzy rodzaje kredytów: indeksowany, denominowany i walutowy. W kredycie

indeksowanym kwota kredytu jest wyrażona w złotych, w tej walucie jest wypłacana,

ale zostaje przeliczona na walutę obcą po kursie kupna tej waluty, na zasadach

określonych w umowie. W kredycie denominowanym kwota kredytu jest wyrażona

w walucie obcej, wypłacona w złotych po przeliczeniu na podstawie klauzuli umownej

po kursie kupna waluty. W obydwu przypadkach spłata rat kredytu następuje

w złotych po ich przeliczeniu z waluty indeksacji/denominacji kredytu, na podstawie

klauzul umownych. W kredycie walutowym kwota kredytu jest wyrażona w walucie

obcej, w takiej walucie udostępniona kredytobiorcy i w takiej walucie również jest

dokonywana spłata kredytu (zob. wyroki SN: z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19;

z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22; z 27 marca

2024 r., II CSKP 1258/22).

II CSKP 356/24

7

Prawidłowe są wnioski Sądu meriti, że oceniana umowa nie podpada pod

pojęcie umowy kredytu walutowego. Nieprzekonujące jest odmienne, subiektywne

przekonanie skarżącego o innej kwalifikacji tej umowy niż przyjęta przez Sąd

rozpoznające sprawę. W szczególności, że wykładnia oświadczeń woli dokonana

na podstawie art. 65 § 1 i 2 k.c. stanowi wprost o pierwszeństwie zgodnego zamiaru

stron i celu umowy przed dosłownym jej brzmieniem, z uwzględnieniem kontekstu

składanych oświadczeń woli, które to okoliczności Sąd drugiej instancji wnikliwie

rozważył i doszedł do trafnych wniosków.

Zwrócić uwagę należy, że przyjmowany w judykaturze skutek w postaci

upadku umowy kredytu w związku ze stwierdzeniem abuzywności klauzul

składających się na mechanizm indeksacji odnosi się także do takich umów,

w których zobowiązanie opiewało na walutę obcą, a wypłata kredytu mogła nastąpić

i nastąpiła w złotych polskich. W sytuacji, w której konsument ubiegał się o kredyt

wskazując jego kwotę w złotych i w takiej też walucie doszło do wypłaty kredytu,

utrzymanie tego rodzaju umowy w mocy, przy założeniu jej dalszego wykonywania

wyłącznie w walucie obcej (jako tzw. kredyt walutowy), zniekształcałoby wolę stron

ukierunkowaną od początku na wypłatę kredytu w walucie krajowej i jego opcjonalną

obsługę w tej walucie. Działanie takie w istocie odpowiadałoby zatem uzupełnieniu

umowy treścią nieuzgodnioną przez strony (zob. wyroki SN: z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 405/22; z 15 września 2023 r., II CSKP 1356/22, i z 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1461/22, a także postanowienia SN z 16 listopada 2022 r., I CSK 2237/22,

i z dnia 30 czerwca 2023 r., I CSK 3468/22 oraz powołane tam orzecznictwo).

Kwestia abuzywności postanowień umów kredytów indeksowanych

i denominowanych kursem CHF stanowiła przedmiot licznych wypowiedzi

tak orzecznictwa krajowego, w tym Sądu Najwyższego, jak i unijnego. Na przestrzeni

ostatnich lat wypracowano w tym przedmiocie − co do zasady − jednolitą i utrwaloną

linię orzeczniczą. Zgodnie z nią Sądy meriti słusznie przyjęły, że klauzula

indeksacyjna w umowie kredytu określa wysokość głównego świadczenia

kredytobiorcy. Odnosi się ona bowiem bezpośrednio do elementów przedmiotowo

istotnych umowy kredytu, a zatem do oddania i zwrotu sumy kredytu, której wysokość

wprost kształtuje (zob. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 11 grudnia

II CSKP 356/24

8

2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 10 maja 2022 r.,

II CSKP 285/22; z 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22).

Niejasny i niepoddający się weryfikacji mechanizm ustalania przez bank

kursów waluty, pozostawiający bankowi w tym zakresie swobodę, jest w sposób

oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta,

a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to pozwala na swobodę

decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla konsumenta, dotyczącej

kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną (zob. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r.,

I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 30 września 2020 r.,

I CSK 556/18; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 oraz wyrok TSUE

z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P., B.P. przeciwko „A”).

Sąd Apelacyjny prawidłowo przyjął, że postanowienia umowne regulujące

mechanizm denominacji są niedozwolone (abuzywne), jako sprzeczne z dobrymi

obyczajami, naruszające rażąco interesy powodów i równowagę stron. Pozostawiały

kredytodawcy pole do arbitralnego działania i obarczały kredytobiorców

nieprzewidywalnym ryzykiem. W świetle art. 3851 k.c. nie można zaakceptować

sytuacji, w której powodowie (konsumenci) mieli dowiadywać się o poziomie

zadłużenia ratalnego już spłaconego, dopiero po podjęciu określonej sumy

z ich rachunku.

Chybiony jest zatem zarzut, że wykonanie umowy bez klauzul indeksacyjnych

jest możliwe, w tym z uwzględnieniem możliwości wykładni umowy kredytu

i wypełnienia powstałych w niej luk po usunięciu abuzywnych postanowień

indeksacyjnych przez odwołanie się do art. 358 § 2 k.c. Przepis ten wszedł w życie

24 stycznia 2009 r. i nie ma zastosowania do umowy zawartej w 2007 r.

(zob. wyroki SN: z 23 maja 2023 r., II CSKP 973/22; z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP

550/22; z 28 kwietnia 2022 r., II CSKP 40/22; z 14 lipca 2017 r., II CSK 803/16).

Nie można też zastąpić kursu z tabeli żadnym innym kursem notowania franka

szwajcarskiego do złotego, w tym średnim kursem ogłaszanym przez NBP,

a co więcej, w orzecznictwie Sądu Najwyższego przed podjęciem uchwały

z 25 kwietnia 2024 r. przyjmowano również, że brak jest takich przepisów

dyspozytywnych (zob. wyroki SN: z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22, i z 19 maja

II CSKP 356/24

9

2022 r., II CSKP 797/22). Nie jest również możliwe wypełnienie powstałych w umowie

luk po usunięciu z niej abuzywnej klauzuli waloryzacyjnej przez odwołanie się do

art. 56 k.c., art. 65 k.c., art. 354 k.c. czy przepisów prawa wekslowego (zob. wyroki

SN: z 14 czerwca 2023 r., II CSKP 254/22; z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22,

i z 4 czerwca 2024 r., II CSKP 1213/22).

W uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22, Sąd Najwyższy przyjął również, że w razie niemożliwości

ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego

lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Wcześniej też

dominowało stanowisko, że wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych

z umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego prowadzi to tego, iż umowa

ta nie może pozostawać w mocy (zob. wyrok SN z 13 października 2022 r., II CSKP

864/22, OSNC 2023, nr 5, poz. 50, i tam powołane orzecznictwo). W takiej sytuacji

nie jest bowiem możliwe określenie zgodnego z wolą stron rozmiaru wzajemnych

świadczeń, a przede wszystkim wysokości zobowiązania konsumenta względem

banku. Sąd drugiej instancji prawidłowo przyjął upadek (nieważność) umowy,

z uwagi na zamieszczenie w niej abuzywnych postanowień, które od początku

i z mocy prawa dotknięte bezskutecznością na korzyść powodów, którzy następczo

nie udzieli świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób nie przywrócili

ich skuteczności z mocą wsteczną.

W powołanej uchwale składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r., wyjaśniono również, że jeżeli w wykonaniu umowy kredytu,

która nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił

kredytobiorcy całość lub część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat

kredytu, powstają samodzielne roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia

na rzecz każdej ze stron. Pogląd, że stronie, która w wykonaniu umowy kredytu

dotkniętej nieważnością spłacała kredyt, przysługuje roszczenie o zwrot spłaconych

środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego (art. 410 § 1 w zw. z art. 405

k.c.), niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu

nienależnie otrzymanej kwoty kredytu, wyrażono wprost we wcześniejszych

orzeczeniach Sądu Najwyższego (zob. uchwałę SN z 16 lutego 2021 r., III CZP

11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40, i mającą moc zasady prawnej uchwałę składu

II CSKP 356/24

10

siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56).

Wyrażone w tych orzeczeniach stanowisko, które wiąże inne składy Sądu

Najwyższego, uzasadnia jako prawidłowe założenie, że na rzecz każdej ze stron

umowy kredytu, której upadek (nieważność) przyjął Sąd meriti, powstaje roszczenie

z tytułu nienależnego świadczenia, przy czym roszczenia obu stron należy traktować

odrębnie. Roszczenia te są w pełni autonomiczne: kredytodawca ma roszczenie

o zwrot kwoty przekazanego kredytu, a kredytobiorca – o zwrot świadczeń

spełnionych na rzecz banku w wykonaniu umowy kredytu.

Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39814 k.p.c., orzekł jak

w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3

w zw. z § 2 pkt 7, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia

22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Ewa Stefańska

Beata Janiszewska

Krzysztof Wesołowski

(M.T.)

[SOP]