Panele inne niż w projekcie kosztowały więcej. SN uchylił zasądzenie ponad żądanie pozwu

Powódka P. Spółka Akcyjna w W. w pozwie z 15 kwietnia 2011 r. wniosła o

zasądzenie od pozwanego N. w W. 1 618 547,50 zł z odsetkami ustawowymi od

szczegółowo określonych kwot i dat. W uzasadnieniu wskazała, że dochodzona

kwota stanowi sumę – wyszczególnionych w dwudziestu pozycjach - roszczeń

z tytułu poniesionych przez nią kosztów wykonania dodatkowych czynności i robót

budowlanych, nieobjętych umową zawartą między stronami […], pierwotnym

projektem budowlanym oraz przestojów związanych z wstrzymaniem robót,

należnych częściowo na podstawie art. 471 k.c. a częściowo na podstawie przepisów

o świadczeniu nienależym.

Pozwany wniósł o oddalenie powództwa.

S. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w L. - interwenient uboczny po

stronie pozwanej wniosła o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od

powódki na rzecz przypozwanego kosztów procesu.

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 22 grudnia 2020 r zasądził od

pozwanego na rzecz powódki 692 153,30 zł z odsetkami ustawowymi od 23 stycznia

2011 r. do 31 grudnia 2015 r. oraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 1

stycznia 2016 r. do dnia zapłaty (pkt I); oddalił powództwo w pozostałym zakresie

(pkt II) i orzekł o kosztach procesu (pkt III i IV).

Sąd Apelacyjny w Warszawie, po rozpoznaniu apelacji obu stron

i interwenienta ubocznego, wyrokiem z 24 listopada 2021 r. zaskarżonym skargą

kasacyjną zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że: w pkt I oddalił

powództwo w zakresie żądania zapłaty 283 859,61 zł z odsetkami ustawowymi

i odsetkami za opóźnienie (pkt I a); w pkt II zasądził od pozwanego na rzecz powódki

343 719,80 zł z odsetkami ustawowymi od 23 stycznia 2011 r. do 31 grudnia 2015 r.

i odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 1 stycznia 2016 r. do dnia zapłaty (pkt I

b); oddalił w pozostałej części apelacje powódki (pkt II), pozwanego (pkt III)

i interwenienta ubocznego (pkt IV) oraz orzekł o kosztach procesu za obie instancje

(pkt I c, V i VI).

II CSKP 400/23

4

W sprawie ustalono, że strony […] zawarły – na podstawie przepisów ustawy

Prawo zamówień publicznych - umowę kompleksową […] o realizację inwestycji

(generalne wykonawstwo), której przedmiotem było wybudowanie budynku […].

Obowiązkiem generalnego wykonawcy (powódki) było wykonywanie robót

zgodnie z przekazanym przez inwestora (pozwanego) projektem budowlanym

i wykonawczym, dokumentacją przetargową specyfikacją techniczną wykonania

i odbioru robót, z zachowaniem jak najwyższej staranności ocenianej przy

uwzględnieniu profesjonalnego, zawodowego charakteru prowadzonej działalności,

na podstawie i zgodnie z postanowieniami umowy, zgodnymi z umową poleceniami

inwestora i bieżącymi wskazaniami kierownika kontraktu, wymaganiami mających

zastosowanie norm technicznych i obowiązujących przepisów prawa, powszechnie

uznanych zasad sztuki budowlanej oraz aktualnym stanem wiedzy technicznej;

inwestor przekazał wykonawcy przedmiar robót. […]

W toku wykonywania umowy zaszła konieczność wykonania dodatkowych

czynności i robót budowlanych nieobjętych umową zawartą między stronami […] i

pierwotnym projektem budowlanym. Wywoływało to konieczność wstrzymywania

prac oraz przestoje i pociągało za sobą zwiększone koszty wykonania robót.

Na obecnym etapie postępowania przedmiotem sporu pozostawało jedynie

roszczenie o zapłatę kwoty 343 719,80 zł z tytułu dostawy i montażu paneli […]. Z

ustaleń dokonanych w tym zakresie wynika, że w dokumentacji projektowej

przewidziano montaż okładziny […], jednak z uwagi na zastosowanie innych niż

określone w projekcie rozwiązań architektonicznych (dotyczących elewacji i

posadzek) zmieniono rodzaj wykończenia paneli […]. Spowodowało to konieczność

zastosowania innego sposobu wykończenia połączeń paneli ściennych i sufitowych

i pociągnęło za sobą zwiększenie kosztów wykonania tych prac o 406 957,21 zł, w

tym utratę zaliczkę w kwocie 100 000,00 zł, uiszczonej przez powódkę na poczet

zakupu paneli przewidzianych w projekcie pierwotnym. Zwiększenie kosztów

dostawy i montażu paneli zamiennych wynikało również z zaniżenia w przedmiarze

inwestorskim – na skutek błędu - powierzchni wymagających wykończenia okładziną

[…]. Pozwany nie wyraził zaś zgody na zaproponowane przez powódkę na etapie

wykonawczym ograniczenie powierzchni przewidzianej obłożenia wykładzina […].

II CSKP 400/23

5

W świetle przytoczonych ustaleń faktycznych, Sąd Okręgowy uznał za

usprawiedliwione - na podstawie art. 410 w związku z art. 405 k.c. - roszczenie

związane ze zmianą zastosowanej okładziny […] jedynie w części obejmującej

utracona zaliczkę (100 000,00 zł). Oddalając dalej idące w tym zakresie żądanie

wskazał, że powódka wykonała prace bez uzyskania od pozwanego odpowiedzi na

pytanie, czy za nie zapłaci, zaś informacje o ilości potrzebnej okładziny znajdowały

się w projekcie i można było ją łatwo obliczyć.

Sąd Apelacyjny uznał roszczenie powoda pozostające obecnie przedmiotem

sporu za zasadne w całości i zasądził na rzecz powódki od pozwanego z tego tytułu

dodatkowo 343 719,80 zł z odsetkami od 23 stycznia 2011 r. (pkt I b). Wskazał, że

wykonawca nie ponosi odpowiedzialności za wadliwe sporządzenie przez inwestora

przedmiaru i kosztorysu robót; określono w nich nie tylko zaniżoną powierzchnię

okładzin, ale pominięto (podobnie jak w projekcie) konieczność zastosowania

elementów […]. Wykonawca mógłby dostrzec te błędy i nieścisłości, gdyby

dysponował projektem architektonicznym elewacji wewnętrznych, co w konkretnym

stanie faktycznym nie miało miejsca. Wykrycie tych niedociągnięć wymagałoby

dużego nakładu pracy. W tych okolicznościach powódka była uprawniona do żądania

– na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu - zapłaty za wykonane

roboty wykraczające poza zakres świadczenia ustalony w umowie.

Pozwany w skardze kasacyjnej skierowanej przeciwko rozstrzygnięciom:

uwzgledniającemu apelację powoda oraz powództwo w części dotyczącej żądania

zapłaty 343 719,80 zł (pkt I b) i oddalającemu apelację pozwanego (pkt III c) wyroku

Sądu Apelacyjnego wniósł o uchylenie tego orzeczenia w zaskarżonej części i:

- oddalenie apelacji powódki w zakresie żądanie zapłaty wymienionej kwoty,

ewentualnie

- przekazanie Sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej skarżący zarzucił naruszenie art.

405 w związku z art. 410 § 1 k.c. oraz art. 65 § 1 i 2 k.c. przez niewłaściwe

zastosowanie. Podstawę naruszenia przepisów postępowania wypełnił zaś zarzutem

obrazy art. 321 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. oraz art. 378 § 1 k.p.c.

II CSKP 400/23

6

Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutów podniesionych

w ramach podstawy kasacyjnej naruszenia prawa materialnego, zmierzających do

podważenia zasady (podstawy) odpowiedzialności pozwanego przyjętej

w zaskarżonym wyroku, jako że zarzuty procesowe nie zostały powiązane

z podstawą faktyczną tego orzeczenia, lecz z naruszeniem reguł wyznaczających

zakres orzekania (związania żądaniem pozwu oraz zakresem zaskarżenia.).

Podnosząc zarzut naruszenia art. 405 k.c. w związku z art. 410 § 1 k.c.,

skarżący wskazał na ich niewłaściwe zastosowania z uwagi na brak ustalenia, że

wykonane przez powódkę prace przy montażu paneli były świadczeniem

nienależnym, przy jednoczesnym stwierdzeniu, iż prace te wchodziły w zakres

przedmiotu umowy […] Niewątpliwie montaż okładziny został przewidziany w

umowie. Sąd Apelacyjny analizując tę kwestię wskazał jednak wyraźnie, że zakres

związanych z tym prac został określony w załącznikach do umowy w sposób wadliwy,

wprowadzający wykonawcę w błąd, którego nie mógł on wykryć nawet przy

zachowaniu należytej staranności; mógłby to uczynić – na co wskazują wnioski

zawarte w opinii biegłego - po zapoznania się z projektem architektonicznym elewacji

wewnętrznej, którego jednak mu nie przedstawiono. Nie był też w stanie przed

terminem złożenia oferty […] zweryfikować wszystkich wyliczeń zawartych w

przedmiarze i kosztorysie inwestorskim […] Sąd Apelacyjny dostrzegł również, że w

projekcie podstawowym i kosztorysie inwestorskim nie przewidziano zastosowania

przy montażu paneli elementów narożnych. W konkluzji przyjął, że wykonane prace

wykraczały poza zakres ustalony w umowie.

Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącego, przytoczone okoliczności

w pełni usprawiedliwiały ocenę roszczenia powódki przez pryzmat art. 405 w związku

z art. 410 § 1 k.c. W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego, nie budzi wątpliwości

możliwość zastosowania tych przepisów do żądania zwrotu świadczenia

nienależnego spełnionego w wykonaniu robót budowlanych niewskazanych

w umowie zawartej w reżimie przepisów ustawy o zamówieniach publicznych (zob.

m.in. wyroki SN: z 29 kwietnia 2005 r., V CK 537/04; z 10 października 2007 r., I CSK

II CSKP 400/23

7

234/07; z 19 marca 2015 r., IV CSK 368/14; z 11 maja 2017 r., II CSK541/16 – nie

publ.). Na marginesie wypada zauważyć, że skarżący w apelacji nie kwestionował

ich naruszenia przy uwzględnieniu żądania zwrotu utraconej przez powódkę zaliczki,

uiszczonej na zakup paneli.

Wniosków wyprowadzonych z powyższej oceny Sądu Apelacyjnego nie

podważa zastrzeżenie zawarte w […] umowy, wyłączające możliwość powołania się

przez wykonawcę na pominięcie lub błąd co do przedmiotu oraz specyfikacji

zawartych w dokumentach umownych w celu uzyskania zmiany wysokości

wynagrodzenia. Sąd Apelacyjny prawidłowo uznał, że zastrzeżenie to zostało

odniesione do sytuacji, w której pominięcie lub błąd były wynikiem nienależytej

staranności wykonawcy, czego – w konkretnym stanie faktycznym – powódce

przypisać nie można, gdyż błędne oznaczenie zakresu robót zostało spowodowane

działaniem pozwanego. Trafność tej wykładni postanowienia umownego,

sprzeciwiającej się dopuszczalności rozszerzenia odpowiedzialności dłużnika na

okoliczności obciążające wierzyciela, znajduje oparcie w art. 473 § 1 oraz art., 3531

k.c. (zob. wyrok SN z 27 września 2013 r., I CSK 748/12, OSNC 2014, nr 6, poz. 67).

Wykonawca nie ma obowiązku w chwili przystąpienia do przetargu oraz

podpisywania umowy szczegółowego merytorycznego sprawdzenia przedstawionej

mu przez inwestora dokumentacji, wymagającego specjalistycznych obliczeń

i wiedzy z zakresu projektowania, w celu wykrycia jej ewentualnych wad (zob. wyroki

SN: z 25 listopada 2015 r., V CSK 138/16, nie publ; z 27 marca 2000 r., III CKN

629/98, OSNC 2000, nr 9, poz.173 i z 26 czerwca 2008 r., II CSK 101/08 – nie publ.).

Podniesiony przez skarżącego zarzut naruszenia art. 65 § 1 i 2 k.c., oparty

odmiennych – wadliwych - założeniach należało uznać za chybiony.

Nie można było natomiast odmówić słuszności zarzutom podniesionym

w ramach podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postępowania.

Powódka domagała się zapłaty z tytułu wykonania - nieobjętych umową - prac

związanych z montażem paneli kwoty 406 957,21 zł. Sąd pierwszej instancji

uwzględnił to roszczenie w pkt I wyroku częściowo, tj. co do kwoty 100 000,00 zł.

Sąd Apelacyjny, uznając zgłoszone roszczenie za usprawiedliwione w całości,

zasądził od pozwanego na rzecz powódki dodatkowo kwotę 343 719,80 zł, a więc

II CSKP 400/23

8

przenoszącą żądanie zgłoszone w pozwie o 36 762,59 zł, przez co naruszył art. 321

§ 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. Wyszedł tym samym również poza granice

zaskarżenia wskazane w apelacji powódki, która - w zakresie przedmiotowego

roszczenia - kwestionowała jedynie oddalenie powództwo w zakresie kwoty

306 957,21 zł, co nie pozwoliło skutecznie odeprzeć zarzutu naruszenia art. 378 § 1

k.p.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 38914 i art. 39815 § 1 orzekł,

jak w sentencji.

Wobec uchylenia zaskarżonego wyroku w części i przekazania sprawy w tym

zakresie do ponownego rozpoznania, w przedmiocie zgłoszonego w skardze

kasacyjnej wniosku restytucyjnego orzeknie Sąd drugiej instancji (zob. wyrok SN z 22

marca 2006 r., III CSK 30/06, nie publ. i przywołane tam orzecznictwo).

Grzegorz Misiurek

Marta Romańska

Agnieszka Piotrowska

(A.T.)

[a.ł]