Sąd Najwyższy uchylił wyrok w sporze frankowym o odsetki i zarzut zatrzymania banku

Wyrokiem z 28 października 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od

pozwanego Bank spółki akcyjnej z siedzibą w W. (dalej Bank) na rzecz powodów J.Ł.

i B.Ł. łącznie kwotę 276.576,86 zł oraz 80.947,67 CHF z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie od 28 października 2021 r. do dnia zapłaty oraz oddalił powództwo w

pozostałej części.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 29 czerwca 2007 r. powodowie zawarli

z pozwanym Bankiem umowę, na podstawie której pozwany udzielił im kredytu

w kwocie 865 972,80 zł indeksowanego kursem franka szwajcarskiego (CHF),

ustalonego w Tabeli kursów walut obcych pozwanego Banku. W uzasadnieniu

wyroku Sąd szczegółowo opisał postanowienia tej umowy, zawartych do niej

aneksów oraz sposób jej wykonywania przez strony. Kredyt został wypłacony

powodom w sześciu opisanych transzach. Powodowie uiścili na rzecz pozwanego

kwotę łącznie 276 576,86 zł oraz 80.947,67 CHF z tytułu spłaty kredytu.

Opierając się na poczynionych ustaleniach faktycznych oraz przytoczonym

orzecznictwie TSUE i Sądu Najwyższego, Sąd pierwszej instancji uznał, że powództwo

zasługuje na uwzględnienie. Dokonał oceny bliżej opisanych w uzasadnieniu wyroku

postanowień umowy w kontekście art. 3851 k.c. ze względu na status powodów

będących konsumentami, uznając je za abuzywne i powodujące upadek umowy,

a w konsekwencji obowiązek Banku zwrotu kwot uiszczonych przez kredytobiorców

na podstawie i w wykonaniu tej umowy (art. 405 w zw. z art. 410 § 2 k.c.).

Po rozpoznaniu apelacji obu stron, Sąd Apelacyjny w Warszawie, wyrokiem

z 10 października 2022 r. zmienił powyższy wyrok w punkcie pierwszym częściowo

w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie

od kwoty 276 576,86 zł i od kwoty 80 947,67 CHF za okres od 30 sierpnia 2022 r. do

II CSKP 405/24

3

dnia zapłaty; w punkcie drugim częściowo, ustalając, że bliżej opisana umowa

o kredyt hipoteczny jest nieważna oraz zasądzając dodatkowo odsetki ustawowe za

opóźnienie od kwoty 276 576,86 zł i od kwoty 80 947,67 CHF za okres od 14 maja

2021 r. do 27 października 2021 r. W punkcie II wyroku Sąd Apelacyjny uwzględnił

podniesiony przez pozwanego zarzut zatrzymania i ustalił, że zapłata przez

pozwanego na rzecz powodów zasądzonej w punkcie pierwszym zaskarżonego

wyroku kwoty nastąpi za jednoczesną zapłatą powodu na rzecz pozwanego kwoty

865 972,80 zł. Sąd drugiej instancji oddalił obie apelacje w pozostałej części i orzekł

o kosztach postępowania.

Aprobując ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, Sąd drugiej instancji

dokonał ich częściowo odmiennej oceny prawnej, skutkującej uwzględnienie każdej

z apelacji w opisanym wyżej zakresie. Uznał, że powodowie wykazali interes prawny

w rozumieniu art. 189 k.p.c. w domaganiu się ustalenia nieważności umowy kredytu.

Podtrzymał ocenę abuzywności opisanych bliżej klauzul dokonaną przez Sąd

Okręgowy oraz jej skutek w postaci upadku umowy kredytu. Powołując się na

uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21,

Sąd Apelacyjny podniósł, że bezpośrednim skutkiem uznania postanowienia

umownego za niedozwolone w świetle art. 3851 k.c. jest jego bezskuteczność na

korzyść konsumenta. Konsument może jednak udzielić następczo świadomej

i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność

z mocą wsteczną. Dopiero, gdy zgody takiej konsument nie udzieli, powstaje skutek

w postaci definitywnej nieważności umowy kredytu. Zgoda konsumenta musi mieć

przy tym - jak podkreślił to Sąd Najwyższy - charakter świadomy i wolny. Konsument

przed jej wyrażeniem powinien zostać zatem wyczerpująco poinformowany

o konsekwencjach prawnych, jakie może pociągnąć za sobą definitywna

nieskuteczność (nieważność) tego postanowienia. Do czasu podjęcia przez

konsumenta definitywnej decyzji pozwany bank pozostaje w niepewności, nie ma

natomiast możliwości samodzielnego decydowania o skuteczności postanowienia.

Dopiero z dniem odmowy potwierdzenia klauzuli, bez której umowa kredytu nie może

wiązać, albo z dniem bezskutecznego upływu czasu do jej potwierdzenia, ustaje stan

zawieszenia, a umowa staje się definitywnie bezskuteczna (nieważna). W efekcie

dopiero z tą chwilą powstaje po obu stronach obowiązek zwrotu spełnionych

II CSKP 405/24

4

świadczeń i dopiero z tą chwilą możliwe jest uznanie stanu opóźnienia w spełnieniu

nienależnego świadczenia. Z tych przyczyn Sąd Apelacyjny uznał, że dopiero w dniu

pouczenia powodów o skutkach prawnych nieważności umowy kredytu na rozprawie

w dniu 13 maja 2021 r. wystąpił skutek w postaci definitywnej nieważności umowy,

rodzący obowiązek stron zwrotu spełnionych świadczeń, a od dnia następnego czyli

14 maja 2021 r. pozwany Bank popadł w stan opóźnienia co do tego zwrotu, co

uzasadniało przyznanie powodom odsetek ustawowych za opóźnienie od 14 maja

2021 r. Odsetki należały się jednak powodom tylko do 29 sierpnia 2022 r. czyli do

dnia podniesienia przez pozwany Bank zarzutu zatrzymania świadczenia należnego

powodom do czasu zwrotu przez nich na rzecz pozwanego uprzednio wypłaconej im

kwoty kredytu wynoszącej 865 972,80 zł. Sąd drugiej instancji uznał ten zarzut

zatrzymania za dopuszczalny i skuteczny, albowiem uznał, że umowa kredytu jest

umową wzajemną. Podniósł dalej, że następstwem skutecznego podniesienia przez

pozwany Bank zarzutu zatrzymania jest sytuacja, w której żadna ze stron nie popada

w opóźnienie, jeśli strona żądająca zwrotu nienależnego świadczenia nie oferuje

jednocześnie zwrotu świadczenia, które sama otrzymała w wykonaniu nieważnej

umowy. Prowadziło to do oddalenia roszczenia odsetkowego powodów za okres

biegnący od 30 sierpnia 2022 r.

Powyższy wyrok Sądu Apelacyjnego została zaskarżony przez obie strony.

Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej pozwanego Banku do

rozpoznania.

Powodowie zarzucili w swojej skardze kasacyjnej naruszenie:

- art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy z 29 sierpnia

1997 r - Prawo bankowe przez uznanie, że umowa kredytu jest umową wzajemną,

- art. 3851 k.c. w zw. z art. 9 i 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i art. 6

i 7 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich (dalej jako dyrektywa 93/13") przez

uwzględnienie zarzutu zatrzymania zgłoszonego przez Bank w końcowej fazie

postępowania apelacyjnego,

- art. 496 i 497 k.c. przez przyjęcie, że prawo zatrzymania może mieć

zastosowanie do wzajemnego zwrotu świadczeń pieniężnych, podczas gdy

II CSKP 405/24

5

wzajemny zwrot świadczeń pieniężnych jest z istoty swojej zabezpieczony przez

możliwość potrącenia tych roszczeń,

- art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 410

k.c. przez przyjęcie, że w przypadku nieważności umowy i powstania obowiązku

zwrotu świadczeń przez strony jako nienależnych, odsetki za opóźnienie w zwrocie

świadczeń spełnionych przez konsumenta w wykonaniu nieważnej umowy nie są

konsumentowi należne, jeżeli przedsiębiorca w toku postępowania zgłosił zarzut

zatrzymania świadczenia,

- art. 497 k.c. w zw. 496 k.c. w zw. z art. 117 § 21 k.c. wz. z art. 118 k.c. w zw.

z art. 120 k.c. z uwagi na uwzględnienie zarzutu zatrzymania pomimo przedawnienia

zabezpieczanej w ten sposób wierzytelności pozwanego.

Formułując te podstawy kasacyjne, powodowie wnieśli o uchylenie wyroku

Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej kasacyjnie części i przekazanie sprawy w tych

granicach Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uzasadniony jest zarzut skargi kasacyjnej powodów kwestionujący przyjęty

przez Sąd drugiej instancji pogląd o konieczności złożenia przez nich odrębnego,

jednoznacznego oświadczenia, w którym, po ich stosownym pouczeniu, nie wyrazili

zgody na dalsze związanie umową oraz kwestionujący w związku z tym stanowisko

Sądu o powiązaniu początku biegu odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie

dochodzonych pozwem kwot ze złożeniem tego oświadczenia.

Sąd Apelacyjny powołał się w tej części uzasadnienia zaskarżonego

kasacyjnie wyroku na pogląd wyrażony w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r, III CZP 6/21, mającej moc zasady

prawnej (OSNC 2021, Nr 9, poz. 56). Sąd Najwyższy podniósł w nim, że do

konsumenta należy wybór między zakwestionowaniem klauzuli abuzywnej

a wyrażeniem zgody na dalsze jej obowiązywanie. Sąd Najwyższy, powołując się na

wyroki TSUE, przytoczone w uzasadnieniu tej uchwały, wskazał w uzasadnieniu, że

aby konsument mógł udzielić wolnej i świadomej zgody na obowiązywanie

abuzywnej klauzuli, sąd krajowy powinien, w ramach krajowych norm proceduralnych

i w świetle zasady słuszności w postępowaniu cywilnym, wskazać stronom w sposób

II CSKP 405/24

6

obiektywny i wyczerpujący, konsekwencje prawne, jakie może pociągnąć za sobą

usunięcie nieuczciwego warunku. Jest to szczególnie istotne wtedy, gdy jego

niezastosowanie może prowadzić do unieważnienia całej umowy, narażając

ewentualnie konsumenta na roszczenia restytucyjne ze strony banku - i to

niezależnie od tego, czy strony są reprezentowane przez pełnomocnika

zawodowego (zob. wyrok TSUE z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, pkt 97). Konsument

może też zrezygnować z powoływania się na abuzywny charakter klauzuli w ramach

umowy odnowienia zobowiązania (czyli pozasądowo), w której odstępuje od

dochodzenia roszczeń, będących konsekwencją stwierdzenia abuzywności klauzuli,

z zastrzeżeniem, że odstąpienie to jest oparte na dobrowolnej i świadomej zgodzie,

a więc w chwili tego odstąpienia, konsument był świadomy niewiążącego charakteru

klauzuli i wynikających z niego konsekwencji (zob. wyrok TSUE z 9 lipca 2020 r., C-

452/18, pkt 28-29). Strony umowy mogą także zmienić klauzulę, eliminując jej

abuzywny charakter, jeżeli odstąpienie przez konsumenta od powołania się na

abuzywność klauzuli wynika z jego wolnej i świadomej zgody tj. przy uzgadnianiu tej

zmiany był świadomy niewiążącego charakteru tego warunku i wynikających z niego

konsekwencji, zaś nowa klauzula nie jest abuzywna (zob. wyrok TSUE z 29 kwietnia

2021 r., C-19/20, pkt 49, 59). W uzasadnieniu omawianej uchwały Sąd Najwyższy

podniósł dalej, że z przedstawionych reguł wynika, iż w braku następczej zgody

konsumenta na stosowanie klauzuli abuzywnej nie może ona wywrzeć wobec niego

żadnego skutku. Nieskuteczność ta nie wpływa na pozostałą część umowy, jeżeli

tylko bez klauzuli abuzywnej umowa może obowiązywać. Jednakże okoliczność, że

jest to niemożliwe - co należy oceniać w świetle prawa krajowego z zastosowaniem

obiektywnego podejścia (zob. wyroki TSUE z 15 marca 2012 r., C-453/10, pkt 33-34,

z 14 marca 2019 r., C-118/17, pkt 40, 51, z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179 pkt 57,

z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 39-41 oraz z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20 pkt

83, 89) - nie jest jeszcze równoznaczna z upadkiem całej umowy. Zgodnie bowiem

z dotychczasowym orzecznictwem TSUE, należy w takiej sytuacji ocenić, czy ów

upadek narażałby konsumenta na „szczególnie niekorzystne konsekwencje", co

trzeba rozważać w świetle okoliczności istniejących lub możliwych do przewidzenia

„w chwili zaistnienia sporu" (a nie w chwili zawarcia umowy), uwzględniając

rzeczywiste i bieżące interesy konsumenta, z zastrzeżeniem, że „do celów tej oceny

II CSKP 405/24

7

decydująca jest wola wyrażona przez konsumenta w tym względzie" (zob. wyrok

TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 51, 55-56 i pkt 2 sentencji).

W szczególności TSUE zwrócił uwagę - w odniesieniu do umów kredytu - że

unieważnienie umowy „wywiera co do zasady takie same następstwa, jak

postawienie pozostałej do spłaty kwoty kredytu w stan natychmiastowej

wymagalności, co może przekraczać możliwości finansowe konsumenta i z tego

względu penalizuje raczej tego ostatniego, a nie kredytodawcę" (zob. wyroki TSUE

z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13,pkt 80-84, z 21 stycznia 2015 r., C-482/13, C-484/13,

C-485/13 i C-487/13, pkt 33, z 20 września 2018 r., C-51/17 pkt 60-61, z 26 marca

2019 r., C-70/17 i C-179, pkt 56- 58, z 3 października 2019 r., C-260/18, pkt 48 i n.,

z 3 marca 2020 r., C-125/18, pkt 61-63, z 25 listopada 2020 r., C-269/19, , pkt 34,

z 27 stycznia 2021 r., C- 229/19 i C-289/19, pkt 61-67).

Opierając się na istniejącym, co należy zaakcentować, w dniu podjęcia

przytoczonej uchwały, czyli 7 maja 2021 r., orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE,

Sąd Najwyższy rozważył w uzasadnieniu omawianej uchwały skutki prawne zawarcia,

w umowach kredytów waloryzowanych kursem waluty obcej, niedozwolonych

postanowień umownych w kontekście przewidzianych w prawie polskim (jako

właściwym do oceny tej kwestii) następstw (sankcji) wadliwych czynności prawnych.

Sąd Najwyższy uznał, że ze względu na przyznaną konsumentowi możliwość

wyrażenia wiążącej zgody na obowiązywanie abuzywnej klauzuli lub sprzeciwienia

się jej obowiązywaniu po uzyskaniu wyczerpującej informacji o konsekwencjach obu

tych decyzji, najbliższa sankcji ,,niewiązania” konsumenta abuzywnymi

postanowieniami umownymi jest sankcja bezskuteczności zawieszonej. Sąd

Najwyższy podniósł dalej, że do chwili, w której należycie poinformowany konsument

wyrazi zgodę na związanie niedozwolonym postanowieniem umownym albo zgody

tej odmówi (ewentualnie upłynie rozsądny czas do wyrażenia przez konsumenta jego

stanowiska w tej kwestii), umowa kredytu, która bez tego postanowienia nie może

wiązać, znajduje się w stanie bezskuteczności zawieszonej, tj. nie wywołuje skutków

prawnych, choć skutki te może nadal wywołać w razie wyrażenia przez konsumenta

zgody na postanowienie albo - jeżeli są spełnione stosowne przesłanki - w razie jego

zastąpienia regulacją zastępczą. Sąd Najwyższy wywiódł dalej, że jest jasne, że tak

długo, jak trwa stan zawieszenia, kredytodawca nie może domagać się spełnienia

II CSKP 405/24

8

uzgodnionych w tej umowie świadczeń. Jednakże zgodnie z dotychczasowym

orzecznictwem dotyczącym stanu bezskuteczności zawieszonej (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z 7 października 2010 r., IV CSK 95/10; z 3 lutego 2017 r., II CSK

159/16; z 25 kwietnia 1995 r., I CRN 48/95 oraz z 7 listopada 1997 r., II CKN 431/97,

OSNC 1998 Nr 6, poz. 94) bank nie może również żądać zwrotu spełnionego

świadczenia nienależnego, ponieważ decyzja co do związania postanowieniem

iumową leży co do zasady w rękach konsumenta. Skoro zaś kredytodawca nie może

wystąpić z takim żądaniem i w ten sposób postawić swych roszczeń restytucyjnych

w stan wymagalności zgodnie z art. 455 k.c., rozpoczęcie biegu ich przedawnienia

nie wchodzi w rachubę. Sytuacja ulega zmianie dopiero w razie potwierdzenia

klauzuli abuzywnej przez konsumenta, kiedy to klauzula oraz umowa stają się

skuteczne z mocą wsteczną, albo odmowy jej potwierdzenia przez konsumenta

(upływu rozsądnego czasu do potwierdzenia), kiedy to dochodzi do utrzymania

umowy z regulacją zastępczą (jeżeli są spełnione stosowne przesłanki) albo do

całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy. Owa trwała

bezskuteczność (nieważność) jest równoznaczna ze stanem, w którym „czynność

prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po

spełnieniu świadczenia" w rozumieniu art. 410 § 2 in fine k.c. (condictio sine causa)

oraz „nieważnością czynności prawnej" w rozumieniu art. 411 pkt 1 k.c.

W uzasadnieniu tej uchwały Sąd Najwyższy wyraził także pogląd, że należy uznać,

iż wystąpienie przez konsumenta z żądaniem restytucyjnym, opartym na twierdzeniu

o całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu, nie może być

uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej tej

umowy, jeżeli nie towarzyszy mu wyraźne oświadczenie konsumenta,

potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji. Oczywiście w toku

postępowania sądowego brak takiego oświadczenia może być substytuowany przez

uczynienie zadość obowiązkowi informacyjnemu przez sąd, a podtrzymanie żądania

restytucyjnego przez konsumenta - po uzyskaniu stosownej informacji - będzie

równoznaczne z odmową potwierdzenia klauzuli i (ewentualnie) ze sprzeciwem co

do udzielenia mu ochrony przed konsekwencjami całkowitej i trwałej bezskuteczności

(nieważności) umowy. Niezależnie od tego, kierując się dotychczasowym

orzecznictwem TSUE, Sąd Najwyższy podniósł, że bieg terminu przedawnienia

II CSKP 405/24

9

roszczeń restytucyjnych konsumenta nie może się rozpocząć, zanim dowiedział się

on lub, rozsądnie rzecz ujmując, powinien dowiedzieć się o niedozwolonym

charakterze postanowienia. Należy bowiem uznać, że dopiero wówczas mógł

wezwać przedsiębiorcę do zwrotu świadczenia (por. art. 455 k.c.), tj. podjąć czynność,

o której mowa w art. 120 § 1 k.c.

Po wydaniu opisanej wyżej uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego, w odniesieniu do przedstawionej problematyki wypowiedział się TSUE,

który w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22 orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1

Dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości

umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze

względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona

dalej obowiązywać- stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest

uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia,

w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego

warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność

wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy,

a z drugiej - konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę

na uznanie tej umowy za nieważną. W kolejnym wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-

28/22, TSUE orzekł zaś, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z zasadą

skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie

wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w następstwie uznania za

nieważną umowy kredytu hipotecznego zawartej przez przedsiębiorcę

z konsumentem z uwagi na zawarte w tej umowie nieuczciwe warunki, termin

przedawnienia roszczeń tego przedsiębiorcy wynikających z nieważności rzeczonej

umowy rozpoczyna bieg dopiero od dnia, w którym staje się ona trwale bezskuteczna,

podczas gdy termin przedawnienia roszczeń tego konsumenta wynikających

z nieważności tej umowy rozpoczyna bieg w chwili, w której dowiedział się on lub

powinien dowiedzieć się o nieuczciwym charakterze warunku powodującego tę

nieważność. Orzekł także, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie

II CSKP 405/24

10

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich w związku z zasadą

skuteczności należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie

wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu

hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać

wiążąca po usunięciu nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie,

przedsiębiorca ten może powołać się na prawo zatrzymania umożliwiające mu

uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia

przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub

gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego

przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego

konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu

nałożonego na danego przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania umownego po

tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych

jemu w wykonaniu tej umowy.

Pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w zreferowanej wyżej uchwale III CZP

6/21 wymaga zatem stosownego zrewidowania w wyniku uwzględnienia wykładni

Dyrektywy 93/13 dokonanej przez TSUE w przytoczonych judykatach. Wyrok TSUE

wydany na podstawie art. 267 TFUE ujednolica wykładnię norm prawa Unii i rzutuje

na ich stosowanie nie tylko w sprawie, w której został wydany, lecz we wszystkich

sprawach, w których te normy mogą znaleźć zastosowanie. Jednocześnie, zgodnie

z zasadą skuteczności, na sądach krajowych spoczywa powinność wykładni

przepisów prawa krajowego zgodnej z postanowieniami dyrektyw unijnych, tak dalece,

jak to możliwe (zob. wyroki TSUE z 13 listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r.,

C-545/17. Powinność ta może implikować konieczność zmiany dotychczasowej

wykładni prawa krajowego, jeżeli okazałaby się niezgodna z prawem Unii

w interpretacji przyjętej przez Trybunał w wyroku wydanym na podstawie art. 267

TFUE (zob. wyroki TSUE z 8 maja 2019 r., C-566/17 i z 5 marca 2020 r., C-679/18).

Możliwość żądania przez powodów odsetek ustawowych za opóźnienie, nie

może być zatem uzależniona, jak przyjął Sąd Apelacyjny, od złożenia pozwanemu

przez konsumentów wskazanego wyżej odrębnego oświadczenia. Domaganie się

przez konsumentów odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie należnych im

kwot jest możliwe po doręczeniu Bankowi ich żądania, aby Bank dokonał zwrotu

II CSKP 405/24

11

spłaconych przez nich, w oparciu o nieważną umowę kredytu, należności i jest

skuteczne z upływem wyznaczonego przez konsumentów terminu do spełnienia tego

świadczenia przez kredytodawcę (zob. wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r. C-28/22).

Powodowie zakwestionowali także uwzględnienie przez Sąd odwoławczy

podniesionego przez pozwany Bank zarzutu zatrzymania, co doprowadziło do

wstrzymania biegu odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie zasądzonych

ostatecznie kwot głównych od momentu podniesienia tego zarzutu.

Powodowie zarzucili w tym zakresie naruszenie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.,

podnosząc, że w ich ocenie umowa kredytu nie jest umową wzajemną, co czyni

nieuzasadnionym stosowanie przepisów kodeksu cywilnego regulujących prawo

zatrzymania. Zarzut ten nie jest trafny co do charakteru prawnego umowy kredytu.

W uchwale składu siedmiu sędziów z 28 lutego 2025 r., III CZP 126/22, (OSNC

2025/11/97) Sąd Najwyższy orzekł bowiem, że umowa o kredyt bankowy, określona

w art. 69 ust. 1 pr. bank., jest umową wzajemną. Stanowisko to, jak wynika

z motywów uchwały, dotyczy również kredytów powiązanych z walutą obcą, bez

względu na ich indeksowany lub denominowany charakter. Z poglądem tym należy

się zgodzić, odsyłając w tym miejscu do uzasadnienia przywołanej uchwały bez

potrzeby jego przytaczania i powielania w tym miejscu. O ile zatem umowa kredytu

jest umową wzajemną, to jednak już kwestia dopuszczalności i skuteczności zarzutu

zatrzymania podniesionego przez bank w tak zwanej sprawie frankowej, oraz jego

wpływu na bieg odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu przez pozwany

Bank zasądzonego na rzecz powodów świadczenia nienależnego, jest już dużo

bardziej złożona zarówno w świetle orzecznictwa TSUE, jak i Sądu Najwyższego.

Prawo zatrzymania w sytuacji określonej w art. 496 k.c. w związku z art. 497

k.c. ma służyć zabezpieczeniu przysługującego retencjoniście roszczenia o zwrot

świadczenia wynikającego z nieważności lub rozwiązania umowy, a jego skuteczne

wykonanie obezwładnia wymagalne roszczenie wzajemne dopóki, dopóty wierzyciel

wzajemny nie zaoferuje zwrotu spełnionego na jego rzecz świadczenia lub nie

zabezpieczy roszczenia o zwrot tego świadczenia. Wynika z tego, że roszczenie,

którego zabezpieczeniu służyć ma zatrzymanie, musi nie tylko istnieć, lecz także być

zdatne do przymusowego zaspokojenia, co zakłada jego zaskarżalność.

II CSKP 405/24

12

W przeciwnym razie dłużnik mógłby skutecznie obezwładnić wymagalne

i zaskarżalne roszczenie wierzyciela, powołując się na przysługujące mu wobec

niego roszczenie wzajemne, do którego spełnienia nie mógłby jednak wierzyciela

przymusić (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 15 maja 2026 r., II CSKP 241/24).

W wyroku Sądu Najwyższego z 24 lipca 2026 r. (II CSKP 1112/24)

podniesiono, że art. 496 w związku z art. 497 k.c. – inaczej niż art. 498 § 1 k.c.

w odniesieniu do potrącenia – nie statuuje wprost wymagania, aby roszczenie

zabezpieczane prawem zatrzymania było wymagalne. Możliwość zaś uczynienia

zadość interesom retencjonisty także przez zabezpieczenie jego roszczenia

restytucyjnego sugeruje, że może tu chodzić także o zabezpieczenie roszczenia,

które stanie się wymagalne dopiero w przyszłości (zob. też art. 490 § 1 k.c.). Sąd

Najwyższy podniósł dalej w przytoczonym judykacie, że nie przesądzając tej kwestii

w sposób ogólny, należy zauważyć, że w rozpatrywanym kontekście za

dopuszczeniem możliwości skorzystania z zarzutu zatrzymania przez kredytodawcę,

który nie wezwał wcześniej konsumenta do zwrotu świadczenia z tytułu zwrotu

kapitału kredytu (por. art. 455 k.c.), przemawia okoliczność, że może to uczynić w

każdej chwili, a kredytobiorca - żądając zwrotu spełnionych przez siebie świadczeń

ze względu na nieważność umowy kredytu, a tym samym rezygnując z zaspokojenia

w drodze potrącenia - musi się od razu liczyć z obowiązkiem zwrotu kapitału (zob.

wyrok Sądu Najwyższego z 2 marca 2026 r., II CSKP 1128/23). Zważywszy ponadto,

że korzystając z zarzutu zatrzymania, kredytodawca wyraża wystarczająco wolę

zaspokojenia jego roszczenia zwrotnego względem kredytobiorcy o zwrot

wypłaconego kapitału kredytu (brak woli rezygnacji z tego roszczenia) jednocześnie

z zaspokojeniem roszczenia zwrotnego kredytobiorcy, trudno dostrzec jakikolwiek,

godny ochrony interes kredytobiorcy, który miałby przemawiać za stawianiem

dodatkowego wymagania w postaci wcześniejszego wezwania kredytobiorcy do

zapłaty. W wyroku z 8 marca 2024 r.(II CSKP 183/23) Sąd Najwyższy wskazał, że

jakkolwiek art. 497 w zw. z art. 496 k.c. explicite nie statuuje wymogu, aby związana

z prawem zatrzymania wierzytelność zwrotna zgłaszającego ten zarzut była

wymagalna, tak jak w przepadku zarzutu potrącenia (art. 498 § 1 k.c.), to jednakże

taki wniosek nasuwa się implicite, gdyż zaoferowanie zwrotu świadczenia przez

dłużnika może odnosić się do świadczenia, które jest już w jakiś sensie wymagalne.

II CSKP 405/24

13

Oczywiście wymagalność świadczenia dla celów związanych z zarzutem

zatrzymania ma inny skutek aniżeli w przypadku zarzutu potrącenia. Wiąże się to

bowiem z różnicami w zakresie skutków prawnych między zarzutem potrącenia

i zarzutem zatrzymania, a także z faktem, że w przeciwieństwie do zarzutu

potrącenia, zarzut zatrzymania działa ex nunc, a nie także ex tunc (art. 499 zd. 2 k.c.).

W związku z tym, z chwilą zgłoszenia stronie przeciwnej zarzutu zatrzymania

(z uwzględnieniem treści art. 61 k.c.) powstaje stan wymagalności roszczenia o zwrot

wzajemnego świadczenia na użytek skuteczności tego zarzutu; zgłoszenie zarzutu

zatrzymania nie stanowi natomiast wezwania do zapłaty implikującego możliwość

żądania zapłaty odsetek za opóźnienie (art. 455 k.c. w zw. z art. 481 k.c.), ani też nie

skutkuje powstaniem stanu, który w razie późniejszego podniesienia zarzutu

potrącenia uzasadniałaby zastosowanie skutków z art. 499 zd. 2 k.c., chyba że

wynika to z treści oświadczenia zawierającego zarzut zatrzymania.

W aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego można także zauważyć istotne

zastrzeżenia dotyczące dopuszczalności skorzystania przez bank z prawa

zatrzymania w sytuacji, w której w związku z nieważnością umowy kredytu jako

umowy wzajemnej, obie strony mają i powinny dokonać na swoja rzecz zwrotu

świadczeń pieniężnych.

Wynikają one częściowo z ewolucji orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej dotyczącej tej kwestii. W sprawach objętych zakresem

zastosowania dyrektywy 93/13, przy ocenie zasadności zarzutu zatrzymania

podniesionego przez kredytodawcę, należy zawsze brać pod uwagę konieczność

dokonywania przez sąd krajowy, zgodnie z zasadą efektywności prawa Unii,

wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z przepisami dyrektywy unijnej, tak

dalece, jak to jest tylko możliwe (zob. wyroki TSUE z 13 listopada 1990 r., C-106/89

oraz z 27 marca 2019 r., C-545/17).

W wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, TSUE orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7

ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować w ten

sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie

z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta przez przedsiębiorcę

z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu nieuczciwych

II CSKP 405/24

14

warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać się na prawo

zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń otrzymanych od tego

konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu świadczeń, które sam

otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych ostatnich świadczeń,

jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa zatrzymania

powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania odsetek za

opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego przedsiębiorcę do

wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca ten otrzyma

wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu tej umowy.

W wyroku tym TSUE nie wypowiedział się o niemożności, co do zasady, skorzystania

przez bank w sporze z konsumentem z instytucji zatrzymania, lecz ograniczył zakres

tego uprawnienia. Stwierdził bowiem, że zgłoszenie przez bank zarzutu zatrzymania

nie może pozbawić konsumenta uprawnienia do odsetek od kwoty głównej

roszczenia o zwrot spełnionych przez niego świadczeń na rzecz banku w wykonaniu

nieważnej umowy kredytowej. Inaczej rzecz ujmując, podniesienie przez

przedsiębiorcę zarzutu zatrzymania nie ma wpływu na bieg roszczenia odsetkowego

konsumenta po zgłoszeniu tego zarzutu, tak jak to ma miejsce w przypadku zarzutu

potrącenia, a zatem wywiera skutek wyłącznie w odniesieniu do kwoty kapitału

kredytu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 8 marca 2024 r., II CSKP 183/23).

Natomiast w postanowieniu z 8 maja 2024 r., C-424/22, TSUE orzekł, że art.

6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją

one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą

w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez instytucję bankową

z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter

niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze

względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru

tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego konsumenta

zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej

instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat

dokonanych już w wykonaniu tej umowy. To orzeczenie jest interpretowane jako

II CSKP 405/24

15

ewentualnie dopuszczające skorzystanie przez bank z zarzutu zatrzymania co

najwyżej w celu zabezpieczenia tej części roszczenia restytucyjnego o zwrot

wypłaconego kapitału, która odpowiada różnicy między (wyższą) kwotą kredytu

oddaną do dyspozycji kredytobiorcy oraz (niższą) łączną kwotą dokonanych przez

niego spłat (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 15 maja 2026 r., II CSKP 241/24).

W części orzeczeń Sądu Najwyższego podnosi się także, że w zasadzie

potrzebie ochrony interesu restytucyjnego banku czyni zadość możliwość

skorzystania przez bank z prawa potrącenia, która sprawia, że odwołanie do prawa

zatrzymania jest zbędne albo – według bardziej rygorystycznego stanowiska –

niedopuszczalne. Wprawdzie zasadniczo istnieje zgoda, że nie można wykluczyć

sytuacji, w której bank ma uzasadniony interes w skorzystaniu z prawa zatrzymania,

jednakże można zauważyć różnice akcentów co do konieczności każdorazowego

wykazywania tej okoliczności, w pewnym stopniu wynikające z odmiennych

zapatrywań co do potrzeby moderowania skutków ewolucji poglądów judykatury w tej

kwestii od ujęcia bardziej liberalnego do bardziej restryktywnego (zob. wyroki Sądu

Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23; z 12 grudnia 2025 r., II CSKP

646/23 i z 10 października 2025 r., II CSKP 2209/22). W przytoczonych orzeczeniach

wskazano, że uprawnienie do potrącenia (art. 498 i n. k.c.) należy postrzegać jako

dalej idące w zestawieniu z prawem zatrzymania, którego istota polega na

zabezpieczeniu wierzytelności przysługującej retencjoniście przed niekorzystnymi

skutkami ewentualnej niewypłacalności dłużnika (wierzyciela wzajemnego) przez

uzależnienie spełnienia własnego świadczenia od zaoferowania świadczenia przez

wierzyciela wzajemnego. Potrącenie realizuje między innymi, funkcję egzekucyjną,

prowadząc – w drodze jednostronnej decyzji potrącającego i bez konieczności

zaangażowania organów państwa – do przymusowego zaspokojenia należności

przysługującej potrącającemu. W takim przypadku odpada potrzeba oddziaływania

na dłużnika (wierzyciela wzajemnego) w celu skłonienia go do zapłaty, a także ryzyko

jego niewypłacalności. Przeciwnie, uwzględniając możliwość skorzystania

z potrącenia, wierzytelność przysługująca potencjalnemu retencjoniście pozostaje,

do wysokości wierzytelności pasywnej, w pełni zabezpieczona na wypadek

niewypłacalności dłużnika, bez potrzeby sięgania do prawa zatrzymania. Co więcej

– wierzyciel aktywny ma w istocie pewność, że przysługujące mu świadczenie

II CSKP 405/24

16

pieniężne, w zakresie, w jakim nie przewyższa wierzytelności pasywnej, zostanie

spełnione, przy czym decyzja o tym, czy z opcji tej skorzystać, leży w sferze jego

uznania, co czyni zbędnym korzystanie z dodatkowego zabezpieczenia

wierzytelności. Trudno w tym przypadku twierdzić, aby mogła istnieć prawnie

uzasadniona potrzeba dodatkowego „zabezpieczenia” lub „zaofiarowania”

wierzytelności wzajemnej, o czym stanowi art. 496 k.c. Dostrzec trzeba przy tym, że

czym innym jest ustanawianie zabezpieczeń wierzytelności, których podłożem jest

autonomia woli (konsens) obu stron zobowiązania, czym innym zaś żądanie

zabezpieczenia własnej wierzytelności, powiązane z odmową spełnienia

świadczenia, którego podstawą miałoby stać się uprawnienie kształtujące

przysługujące jednej ze stron stosunku prawnego. W braku zatem szczególnych

okoliczności, których wykazanie obciąża stronę podnoszącą zarzut zatrzymania,

podważa to legitymowany prawnie interes strony, która dysponując możnością

wymuszenia spełnienia świadczenia wzajemnego, z możliwości tej nie korzysta, lecz

– powołując się na potrzebę „zabezpieczenia” wierzytelności, którą może swobodnie

wyegzekwować – odmawia spełnienia świadczenia należnego kontrahentowi ze

skutkiem w postaci dalszego utrzymywania stanu niepewności między stronami.

Kwestia ta rysuje się szczególnie wyraźnie w razie nierównowagi majątkowej stron

stosunku prawnego, gdy dalsze pozostawanie w impasie mogłoby w istocie służyć

szykanowaniu strony słabszej, z uwagi na trudność w zaoferowaniu przez nią

świadczenia wzajemnego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II

CSKP 545/23; z 12 grudnia 2025 r., II CSKP 646/23 i z 10 października 2025 r., II

CSKP 2209/22).

W wyroku z 2 marca 2026 r., II CSKP 1128/23, Sąd Najwyższy natomiast

wskazał, że użyteczności skorzystania przez bank z zarzutu zatrzymania nie niweczy

w pełni sama tylko potencjalna możliwość skorzystania przez bank z zarzutu

potrącenia, nawet jeżeli rzeczywiście może być ona postrzegana jako funkcjonalny

odpowiednik zaofiarowania przez kontrahenta zwrotu otrzymanego świadczenia albo

zabezpieczenia roszczenia o zwrot (skoro bank może zaspokoić sam swoją

wierzytelność przez potrącenie), przeważnie wyłączający potrzebę korzystania

z zarzutu zatrzymania.

II CSKP 405/24

17

Skarga kasacyjna powodów okazałą się więc uzasadniona w zakresie

kwestionującym rozstrzygniecie oddalające roszczenie o odsetki ustawowe za

opóźnienie w zapłacie dochodzonych kwot. Podniesiony przez pozwanego zarzut

zatrzymania wymaga natomiast ponownego rozważenia w świetle przytoczonych

wyżej wywodów opartych na analizie aktualnego orzecznictwa Sądu Najwyższego

i TSUE w powiazaniu z okolicznościami faktycznymi tej sprawy.

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.)

Agnieszka Piotrowska

Monika Koba

Roman Trzaskowski

(A.D.)

[SOP]