Uczniowie rocznika 2004 o zadośćuczynienie za reformę edukacji. SN uchylił wyrok oddalający pozew

II CSKP 438/23

2

Wyrokiem z 21 października 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił

powództwo K.B. i K.B.1 przeciwko Skarbowi Państwa - […] o zapłatę

zadośćuczynienia z tytułu naruszenia dóbr osobistych i odstąpił od obciążania

powodów kosztami procesu.

Sąd pierwszej instancji nie poczynił w sprawie żadnych ustaleń faktycznych.

Przystępując do oceny prawnej dochodzonego przez powodów żądania stwierdził,

że należy je potraktować jako oczywiście bezzasadne.

W pierwszej kolejności wskazał, że dobra osobiste wymienione przez

powodów, które miały zostać naruszone działaniami (zaniechaniami) pozwanego,

w istocie nie mają takiego charakteru. Poczucie frustracji, braku wpływu na własne

życie, stanowią bowiem jedynie określenia dotyczące stanu psychicznego. Nie

stanowi także odrębnej kategorii dobra osobistego prawo do zachowania komfortu

życia, do uprawiania sportu i aktywności fizycznej, do czasu wolnego oraz

dysponowania tym czasem. Są to jedynie stany, które mogą być uwzględnione

w aspekcie jednego z ustalonych dóbr osobistych (zdrowia); same nie stanowią

natomiast dóbr osobistych.

Po drugie stwierdził, że w świetle art. 23 k.c., art. 24 k.c. i art. 448 k.c.

uwzględnienie powództwa o ochronę dóbr osobistych przez zasądzenie

zadośćuczynienia wymaga spełnienia przesłanek wynikających z tych przepisów.

W sprawie wymogi te nie zostały zrealizowane, powodowie wywodzą bowiem

odpowiedzialność pozwanego z samego faktu opracowania, wprowadzenia

i realizacji reformy oświatowej. Tego rodzaju działalność pozwany podjął na

podstawie ustaw i rozporządzeń wydawanych na podstawie upoważnienia

ustawowego. W ocenie Sądu Okręgowego nie jest możliwe ustalenie w sprawie

o naruszenie dóbr osobistych bezprawności działania władzy, która przeprowadza

reformę systemu oświaty poprzez kwestionowanie jej legalności i sprzeczności ze

wskazanymi przez powodów przepisami prawa, postanowieniami Konstytucji RP,

umów międzynarodowych oraz Konwencji, bez formalnego wykazania bezprawności

działania pozwanego za pomocą prejudykatu, o którym mowa w art. 4171 § 1 k.c.

Sąd Okręgowy podkreślił, że sąd powszechny nie może kwestionować

konstytucyjności przepisów ustaw. Właściwym trybem jest w tym zakresie

II CSKP 438/23

3

postępowanie przed Trybunałem Konstytucyjnym, który jest organem powołanym do

tego, aby badać konstytucyjność aktów prawnych niższych rangą od ustawy

zasadniczej, a zatem ustaw i rozporządzeń. Sąd nie wykluczył natomiast możliwości

badania, czy rozporządzenie jest zgodne z ustawą, która stanowiła podstawę jego

wydania.

Rozważając jako podstawę powództwa wskazywane przez powodów

zaniechanie legislacyjne polegające na braku wprowadzenia właściwych rozwiązań

w zakresie systemu edukacji, Sąd Okręgowy stwierdził, że sądy nie mogą

zastępować ustawodawcy i wskazywać wzorca legislacyjnego, który powinien być

wprowadzony. Mogą jedynie ograniczać się do postulatów de lege ferenda. Tak

rozumiane zaniechanie legislacyjne nie może zatem stanowić podstawy

odpowiedzialności Skarbu Państwa, chyba że powodowie przedstawiliby prejudykat

(art. 4171 § 1 k.c.).

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że bezprzedmiotowe jest

przeprowadzanie zawnioskowanych przez obie strony dowodów, w tym dowodu

z zeznań powodów. W ocenie tego Sądu nie ma znaczenia ustalanie działania

(zaniechania) pozwanego, ustalanie, czy doszło do naruszenia dóbr osobistych

powodów i jaki był jego zakres, skoro - z przytoczonych wyżej przyczyn - wykluczona

jest bezprawność działania ( zaniechania) po stronie pozwanego.

Wyrokiem z 14 kwietnia 2021 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację

powodów i nie obciążył skarżących kosztami postępowania apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny podzielił zarzuty powodów, że Sąd Okręgowy wydał

zaskarżony wyrok nie czyniąc w sprawie żadnych ustaleń faktycznych mogących

stanowić podstawę faktyczną rozstrzygnięcia. Zaakceptował jednak stanowisko tego

Sądu, że złożone przez powodów wnioski dowodowe o przeprowadzenie dowodu

z zeznań świadków oraz zeznań powodów były nieprzydatne do rozstrzygnięcia

sprawy. W konsekwencji – w ocenie Sądu Apelacyjnego - nie zachodziła potrzeba

uzupełniania postępowania dowodowego w kierunku postulowanym przez

skarżących, a zarzut naruszenia art. 235 § 1 k.p.c. oraz art. 227 k.p.c. poprzez

bezzasadne zaniechanie przeprowadzenia w sprawie postępowania dowodowego

nie zasługiwał na uwzględnienie.

II CSKP 438/23

4

Sąd Apelacyjny w oparciu o niezaprzeczone przez pozwanego twierdzenia

powodów oraz dokumenty zgromadzone w sprawie ustalił, że małoletni powodowie

K.B. i K.B.1 urodzeni w 2004 r., w związku z reformą edukacji i przywróceniem 8

letniej szkoły podstawowej, w roku szkolnym 2017/2018 uczęszczali do VII klasy

szkoły podstawowej, a w roku szkolnym 2018/2019 byli uczniami klasy ósmej i brali

udział w rekrutacji do szkół średnich wraz z uczniami kończącymi w tym samym

czasie trzyletnie gimnazjum. Ten stan rzeczy wynikał z reformy systemu edukacji

przeprowadzonej w oparciu o przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo

oświatowe (Dz.U. z 2016 r., poz. 59 – dalej: „ustawa z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo

oświatowe”), ustawy z dnia 14 grudnia 2016 r. – Przepisy wprowadzające ustawę

Prawo oświatowe (Dz. U. z 2017 r., poz. 60) oraz Rozporządzenia Ministra Edukacji

Narodowej z 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej (Dz.U. z 2017 r.,

poz. 59). Reforma edukacji była przedmiotem kontrowersji i zastrzeżeń zgłaszanych

przez różne środowiska i instytucje.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu

pierwszej instancji odnośnie do braku podstaw prawnych do zasądzenia na rzecz

powodów zadośćuczynienia w związku z wprowadzonymi przez władzę publiczną

rozwiązaniami legislacyjnymi w dziedzinie edukacji.

Stwierdził, że zgodnie z art. 4171 § 1 k.c., jeżeli szkoda została wyrządzona

przez wydanie aktu normatywnego jej naprawienia można żądać po stwierdzeniu we

właściwym postępowaniu niezgodności tego aktu z Konstytucją, ratyfikowaną umową

międzynarodową lub ustawą. Powodowie nie przedstawili jednak takiego prejudykatu,

a więc orzeczenia przesądzającego o niezgodności z prawem danego działania

(zaniechania) władzy publicznej. Nie wykazali także powstania szkody, która

podlegałaby naprawieniu, ani związku przyczynowego między wydaniem aktu

normatywnego a poniesionym uszczerbkiem, pomimo że to na nich spoczywał ciężar

dowodu w tym zakresie (art. 6 k.c.).

Sąd Apelacyjny podkreślił, że proces odszkodowawczy nie może stać się

polem, na którym przeprowadza się badanie legalności aktów normatywnych. Przez

właściwy tryb należy natomiast rozumieć postępowanie określone w art. 188

Konstytucji RP, który przewiduje kompetencję Trybunału Konstytucyjnego do

II CSKP 438/23

5

orzekania o zgodności aktów normatywnych z aktami wyższego rzędu, oraz

określone w art. 3 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu

przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r., poz. 143, ze zm.

– dalej: „p.p.s.a.”), który ustanawia kompetencję sądów administracyjnych do

wydawania takich orzeczeń w odniesieniu do aktów prawa miejscowego. Sąd, przed

którym toczy się proces o naprawienie szkody wynikłej z wydania aktu normatywnego,

nie może natomiast samodzielnie ustalać niezgodności tego aktu z prawem.

Wychodząc z tych założeń stwierdził, że wywody przedstawiciela ustawowego

powodów dotyczące naruszenia Konstytucji RP czy Konwencji o Prawach Dziecka

przyjętej przez Zgromadzenie Ogóle Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada

1989 r. (Dz.U. z 1991 r., Nr 120, poz. 526 – dalej: „Konwencja o prawach dziecka”)

nie mogą zastąpić prejudykatu, o którym mowa w art. 4171 k.c. Okoliczność, że

Rzeczpospolitą Polską obowiązuje Konwencja o Prawach Dziecka, nie oznacza, że

sąd powszechny jest powołany do rozliczania władzy ustawodawczej

z przestrzegania postanowień tej Konwencji.

Sąd Apelacyjny podkreślił także, że w świetle zasad odpowiedzialności

deliktowej na poszkodowanym spoczywa obowiązek udowodnienia szkody oraz

adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy wydaniem aktu normatywnego

a poniesionym uszczerbkiem. Szkoda nie może mieć charakteru potencjalnego,

a poszkodowany musi się znajdować w kręgu podmiotów, których interesy zostały

naruszone przez sam fakt obowiązywania uregulowania niezgodnego z prawem.,

Argumentacja powodów koncentrowała się natomiast na ogólnej krytyce założeń

reformy szkolnictwa, nie zmierzała natomiast do wykazania związku pomiędzy

poszczególnymi zapisami zawartymi w kwestionowanych aktach prawnych,

a naruszeniem zasad wynikających z powoływanych przez nich przepisów

Konstytucji RP czy Konwencji o Prawach Dziecka.

Sąd Apelacyjny nie znalazł także podstaw do uwzględnienia powództwa

w oparciu o art. 4172 k.c., dotyczącego zgodnego z prawem wykonywania władzy

publicznej.

Stwierdził także, że wynikająca z art. 8 Konstytucji RP zasada jej

bezpośredniego stosowania w powiązaniu z art. 178 ust. 1 Konstytucji, z którego

II CSKP 438/23

6

wynika niezwiązanie sądu powszechnego przepisem niezgodnym z Konstytucją

i uprawnienie do odmowy zastosowania przepisów sprzecznych z Konstytucją

w rozstrzyganej przez siebie sprawie, nie oznacza, że przesłankowe stwierdzenie

przez sąd powszechny takiej niezgodności daje podstawy do zasądzenia

zadośćuczynienia.

Wyjaśnił, że możliwość przyznania zadośćuczynienia z tytułu szkody

niemajątkowej (krzywdy) w sytuacji naruszenia dóbr osobistych (art. 23 k.c.

i art. 24 k.c.) przewiduje art. 448 k.c. Do przesłanek odpowiedzialności za naruszenie

dóbr osobistych należy istnienie określonego dobra osobistego, jego naruszenie,

związek pomiędzy działaniem i naruszeniem oraz bezprawność. W tym kontekście

za zbyt daleko idące uznał stanowisko Sądu Okręgowego, że co do zasady

wykluczone jest badanie bezprawności działań władzy publicznej pod kątem

naruszenia dóbr osobistych jednostki. Zdaniem Sądu Apelacyjnego wymaga to

każdorazowo rozważenia wszystkich wymienionych wyżej przesłanek ochrony.

Stwierdził, że tylko niektóre ze wskazywanych przez powodów wartości

i stanów należy zakwalifikować jako dobra osobiste (np. zdrowie fizyczne

i psychiczne). Z kolei prawo do życia w nieskażonym środowisku może być

traktowane jedynie jako emanacja dobra osobistego w postaci zdrowia, wolności czy

prywatności. W orzecznictwie sądowym przyjęto także możliwość domagania się

ochrony prawa do życia rodzinnego, które może być traktowane jako dobro osobiste,

chociaż poglądy na ten temat nadal budzą kontrowersje. Wśród wymienionych przez

powodów wartości i pożądanych stanów związanych z samopoczuciem człowieka

w ocenie Sądu Apelacyjnego jedynie zdrowie może być uznane za dobro osobiste

podlegające ochronie. Część z wymienionych w pozwie wartości w istocie odnosi się

właśnie do zdrowia powodów. Z kolei wskazywane przez powodów poczucie

frustracji, braku wpływu na własne życie, naruszenie prawa do czasu wolnego, do

uprawiania sportu, nie stanowiły dóbr osobistych podlegających ochronie.

W ocenie Sądu Apelacyjnego roszczenie o zadośćuczynienie oparte było

o twierdzenia powodów dotyczące w przeważającej mierze hipotetycznych naruszeń.

Podstawą odpowiedzialności za naruszenie dóbr osobistych jest natomiast

popełnienie czynu niedozwolonego godzącego w określone dobra osobiste podmiotu

II CSKP 438/23

7

domagającego się ochrony, co zakłada istnienie związku pomiędzy określonym

zachowaniem a naruszeniem tego dobra. W ocenie Sądu Apelacyjnego naruszenie

dóbr osobistych powodów na skutek wprowadzenia reformy edukacji pozostaje

w sferze teoretycznych rozważań. W tym kontekście stanowi próbę generalnego

rozprawienia się z założeniami reformy i funkcjonowania systemu oświaty

w ogólności, także w aspekcie realizowanej przez młodzież podstawy programowej,

bez szczegółowego odniesienia do indywidualnej sytuacji w jakiej znaleźli się

powodowie. Na tym tle wskazywali oni między innymi na konieczność noszenia

ciężkich plecaków, wymaganiu od uczniów wiedzy na pamięć, pisania dużej ilości

sprawdzianów, wiążące się z tym przepracowanie, a w związku z kumulacją

roczników obniżenie szans edukacyjnych. Powodowie na żadnym etapie

postępowania nie wyjaśnili jednak jak zakończył się w ich przypadku proces rekrutacji

oraz jaki związek z jego efektami miały kwestionowane rozwiązania w zakresie

systemu edukacji. Poza ogólnymi stwierdzeniami zabrakło także wyjaśnienia jak

wpłynęło to na zdrowie powodów i ich życie rodzinne. Powodowie nie wskazywali

także, czy przed reformą ich sytuacja kształtowała się lepiej i ewentualnie w jakim

zakresie zmniejszyły się ich szanse edukacyjne.

Niezależnie od powyższego Sąd Apelacyjny stanął na stanowisku, że nie

można uznać, by którakolwiek z wymienionych przez powodów okoliczności dawała

podstawy do przyjęcia, że kontestowany przez nich model edukacji godził w ich dobra

osobiste. Powodowie nie podjęli bowiem próby wykazania by doszło do naruszenia

ich dóbr osobistych na skutek wprowadzenia określonych zapisów ustaw czy

rozporządzenia. W przeważającej mierze chodziło o hipotetyczne naruszenia,

a rozważania dotyczyły sfery teoretycznej. Własne przemyślenia przedstawiciela

ustawowego powodów na temat mankamentów systemu edukacji, nie stanowiły

wystarczającej przesłanki dla uznania, że doszło do naruszenia dóbr osobistych

powodów.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że przesłanką żądania ochrony dóbr osobistych

jest bezprawność naruszenia, zaś ciężar udowodnienia okoliczności faktycznych

wyłączających bezprawność spoczywa na tym, kto dopuścił się tego naruszenia.

W okolicznościach sprawy z uwagi na zakreśloną przez powodów podstawę

faktyczną sporu podzielił stanowisko Sądu Okręgowego odnośnie do braku

II CSKP 438/23

8

bezprawności po stronie pozwanego, o czym przesądzało działanie w granicach

obowiązującego porządku prawnego, tj. zgodnie z przysługującymi kompetencjami

przysługującymi legislatorowi w procesie stanowienia prawa. Przyjmując zarazem,

że wzorzec działania zgodnego z prawem wyznaczają przepisy Konstytucji RP czy

Konwencji o Prawach Dziecka to do uzyskania ochrony należałoby wykazać

naruszenie tego wzorca przez wprowadzenie określonych, sprzecznych z nim

zapisów ustawowych. Argumentacja powodów nie odnosiła się jednak do tego

aspektu. W pozostałym zaś zakresie, nie można stwierdzić istnienia jakiegokolwiek

wzorca, który miałby określać właściwy model edukacji, którego naruszenie mogłoby

być uznane za bezprawne. Sąd Apelacyjny zaznaczył, że prawo do edukacji, a zatem

dostęp do niej, nie jest dobrem osobistym, lecz prawem podstawowym

zagwarantowanym w Konstytucji, a powodowie z prawa tego korzystają. Całokształt

działań pozwanego związanych z wprowadzeniem reformy edukacji nie może być

zatem uznany za delikt godzący w dobra osobiste powodów i rozpatrywany

w kategoriach czynu niedozwolonego, rodzącego odpowiedzialność z tego tytułu.

W skardze kasacyjnej powodowie zaskarżyli wyrok Sądu Apelacyjnego

w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego, z uwzględnieniem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

powodom z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucili:

1. naruszenie prawa materialnego:

1. art. 23 w zw. z art. 24 k.c. przez ich błędną wykładnię lub niewłaściwe

zastosowanie poprzez uznanie, że nie jest możliwe ustalenie, iż doszło do

naruszenia dóbr osobistych powodów w postaci prawa do ochrony zdrowia

psychicznego, pozbawienia prawa do życia rodzinnego, w tym prawa do

utrzymania osobistych kontaktów z poszczególnymi członkami rodziny,

pozbawienia prawa do czasu wolnego, oraz prawa do decydowania o życiu

prywatnym, w tym prawa do swobodnego wyboru dalszego kierunku edukacji,

prawa do decydowania o sposobie i miejscu życia, a w konsekwencji

spowodowania u powodów krzywdy, bólu i cierpienia podczas gdy

II CSKP 438/23

9

wprowadzona w 2017 r. reforma edukacji w sposób oczywisty spowodowała

naruszenie szeregu dóbr osobistych, a w rezultacie wyrządziła powodom

krzywdę i cierpienie wywołując nieodwracalne skutki osobiste w ich życiu

w postaci ograniczenia możliwości swobodnego wyboru szkoły średniej na

skutek nie zapewnienia dostatecznej ilości wolnych miejsc w szkołach co

nastąpiło wyłącznie na skutek wprowadzonej reformy edukacji, ponieważ

w 2018 r. nabór uczniów do szkół średnich obejmował jednocześnie uczniów

z okresu dwóch lat szkolnych tj. po ukończeniu 3 klasy gimnazjum oraz 8 klasy

szkoły podstawowej;

2. art. 4171 § 1 w zw. z art. 448 k.c. poprzez ich błędną wykładnię polegającą na

nieprawidłowym zastosowaniu do stanu faktycznego wskazanego w pozwie

wyrażającym się w bezkrytycznym uznaniu, że nie zostało wykazane

naruszenie dóbr osobistych powodów podczas gdy rzetelna obiektywna

i wyważona analiza całokształtu materiału dowodowego prowadzi do

przeciwnych wniosków;

3. art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, a także art. 47 zdanie pierwsze i drugie Karty

Praw Podstawowych Unii Europejskiej (dalej: jako „KPP”) oraz art. 6 ust. 1

zdanie pierwsze Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (dalej: jako „EKPC”)

poprzez pozbawienie powodów prawa do sprawiedliwego rozpatrzenia

sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny

i niezawisły sąd, czyli prawa do sądu;

4. art. 70 ust. 1 i 4 Konstytucji RP poprzez przeprowadzenie wykładni art. 24 § 1

w zw. z art. 4171 § 1 k.c. zamykającej powodom drogę sądową dochodzenia

naruszonych praw i wolności, podczas gdy każdy ma prawo do nauki do 18

roku życia, które określa ustawa, natomiast władza publiczna jest

zobowiązana zapewnić powszechny i równy dostęp do wykształcenia, co nie

miało miejsca ponieważ w 2018 r. nabór uczniów do szkół średnich obejmował

jednocześnie uczniów z okresu dwóch lat szkolnych tj. po ukończeniu 3 klasy

gimnazjum oraz 8 klasy szkoły podstawowej, co istotnie ograniczyło powodom

wybór dalszego kierunku kształcenia, ponieważ ilość wolnych miejsc

II CSKP 438/23

10

w szkołach średnich nie została odpowiednio zwiększona proporcjonalnie do

liczby uczniów z okresu dwóch lat;

5. naruszenie przepisów postępowania:

1. art. 380 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie i zaniechanie rozpoznania

wniosków dowodowych powodów pomimo, że zostały zgłoszone

w apelacji i miały istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, co skutkowało

przedwczesnym oddaleniem apelacji;

2. art. 2352 § 1 pkt 3 k.p.c. oraz art. 227 k.p.c. poprzez bezzasadne zaniechanie

przeprowadzenia w sprawie jakiegokolwiek postępowania dowodowego oraz

bezzasadne przyjęcie, że dowód z przesłuchania powodów jest nieprzydatny

do prawidłowego ustalenia stanu faktycznego stanowiącego podstawę

rozstrzygnięcia, a w konsekwencji zupełny brak ustalenia jakichkolwiek faktów

istotnych dla tej sprawy, co doprowadziło do przedwczesnego uznania przez

Sądy obydwu instancji, że powództwo jest bezzasadne;

3. art. 382 w zw. z art. 3271 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. poprzez nierozpoznanie

przez Sąd drugiej instancji wniosków zgłoszonych w apelacji o uzupełnienie

materiału dowodowego, w tym w postaci przesłuchania powodów, co

skutkowało brakiem oceny tego materiału dowodowego i doprowadziło do

błędnego przyjęcia, że powód nie wykazał zasadności wytoczonego

powództwa, a ponadto Sąd drugiej instancji sporządził uzasadnienie wyroku

bez wskazania podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, zaniechał wskazania

faktów, które uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i

przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy

dowodowej oraz nie wyjaśnił podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem

przepisów prawa, skupiając się wyłącznie na tym, że powodowie nie

przedstawili prejudykatu stwierdzającego niezgodność ustawy

wprowadzającej reformę edukacji z Konstytucją, co winno skutkować

uchyleniem zaskarżonego wyroku oraz przekazaniem sprawy do ponownego

rozpoznania.

Pozwany w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

II CSKP 438/23

11

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Sądy obu instancji uznały za bezcelowe badanie, czy w sprawie doszło do

naruszenia dóbr osobistych powodów przyjmując, że zaistniały okoliczności

wyłączające bezprawność w postaci działania przez pozwanego w ramach porządku

prawnego. Z tej przyczyny Sąd Okręgowy w ogóle nie poczynił w sprawie żadnych

ustaleń faktycznych, a Sąd Apelacyjny poczynił je jedynie we fragmentarycznym

- w stosunku do zakresu żądania powodów - zakresie. Jednocześnie Sądy meriti

odmówiły przeprowadzenia w sprawie jakiegokolwiek postępowania dowodowego,

w tym także dowodu z zeznań powodów. Stanowisko to nie zasługuje na podzielenie.

Powodowie wiązali szkodę – w zakresie kwestionowanym w postępowaniu

kasacyjnym – z deliktem legislacyjnym związanym z wprowadzeniem w 2017 r.

reformy edukacji i ograniczenia im możliwości swobodnego wyboru szkoły średniej

na skutek nie zapewnienia dostatecznej ilości miejsc z uwagi na to, że nabór uczniów

do szkół średnich w 2018 r. obejmował uczniów z dwóch lat szkolnych ( III klasa

gimnazjum i VIII klasa szkoły podstawowej). Sąd Apelacyjny wykluczył w istocie

badanie, czy do deliktu legislacyjnego w rozumieniu art. 4171 § 1 k.c. doszło, z uwagi

na nie przedstawienie przez powodów prejudykatu w postaci orzeczenia Trybunału

Konstytucyjnego, który przesądzałby niezgodność z prawem zakwestionowanej

regulacji prawnej z Konstytucją, ratyfikowaną umową międzynarodową lub ustawą.

Prawidłowo Sąd Apelacyjny przyjął, że w razie istnienia normy prawnej

upoważniającej do naruszenia dobra osobistego tak dokonane wkroczenie w dobro

nie może być uznane za bezprawne jeżeli zostało ono dokonane w granicach

oznaczonych porządkiem prawnym (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego

z 7 listopada 2000 r., I CKN 1149/98, niepubl.). Dzięki wyłączeniu bezprawności

realizowane jest założenie o wewnętrznej harmonii systemu prawa, który przewiduje

określone procedury lub nadaje określonym podmiotom kompetencje.

Artykuł 24 § 1 zdanie pierwsze k.c. wprowadza domniemanie bezprawności

naruszenia dóbr osobistych, wzmacniając tym samym pozycję osoby dochodzącej

ochrony; ciężar wykazania legalności postępowania spoczywa zatem co do zasady

na pozwanym. W przypadku jednak odpowiedzialności opartej na art.4171 § 1 k.c.

II CSKP 438/23

12

(delikt legislacyjny) kwestia niezgodności z prawem działania lub zaniechania

w zakresie tego przejawu władzy publicznej jest wyjęta z zakresu kognicji sądu,

a poszkodowany jest zobligowany dostarczyć prejudykat stwierdzający niezgodność

z prawem działania lub zaniechania pozwanego.

Akcentowany przez Sąd Apelacyjny obowiązek dostarczenia prejudykatu,

którego brak był przyczyną uchylenia się od oceny istoty zgłoszonego żądania

- jest jednak w obecnej sytuacji wątpliwy. Wynika to z narastającego kryzysu

konstytucyjnego, zagrażającego zdolności Trybunału Konstytucyjnego do realizacji

swych funkcji ustrojowych, co może przemawiać na rzecz rozproszonej kontroli

sądowej konstytucyjności ustaw, umożliwiającej odmowę zastosowania

niekonstytucyjnej normy ustawowej w konkretnej sprawie, czego Sąd Apelacyjny nie

rozważał.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego od dawna jest reprezentowany pogląd

dopuszczający tzw. rozproszoną kontrolę sądową konstytucyjności ustaw,

zakładającą kompetencje sądów powszechnych i Sądu Najwyższego do oceny

zgodności normy ustawowej z Konstytucją i odmowy jej zastosowania. Orzekanie

o zgodności ustaw z Konstytucją (art. 188 pkt 1 Konstytucji RP), co należy do

wyłącznej kompetencji Trybunału Konstytucyjnego nie może być bowiem

identyfikowane z oceną konstytucyjności przepisu mającego zastosowanie

w konkretnej sprawie rozpoznawanej przez sąd. Uznanie, że sądy powszechne nie

są uprawnione do badania zgodności ustaw z Konstytucją jest sprzeczne z art. 8

ust. 2 ustawy zasadniczej, który zobowiązuje do bezpośredniego stosowania jej

przepisów, co niewątpliwie dotyczy sądowego stosowania prawa, zwłaszcza gdy

niezgodność przepisu ustawy z Konstytucją ma charakter oczywisty

(zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 4 lipca 2001 r., III ZP 12/01, OSNP 2002,

nr 2, poz. 34 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 7 kwietnia 1998 r., I PKN 90/98,

OSNCP 2000, nr 1, poz. 6; z 17 grudnia 1999 r., II UKN 270/99, niepubl.;

z 19 kwietnia 2000 r., II CKN 272/00, niepubl.; z 26 września 2000 r., III CKN 1089/00,

OSNC 2001, nr 3, poz. 37; z 29 sierpnia 2001 r., III RN 189/00, OSNP 2002, nr 6,

poz. 130; z 25 lipca 2003 r., V CK 47/02, niepubl., z 8 sierpnia 2017 r., I UK 325/16,

niepubl. i z 11 grudnia 2019 r., V CSK 420/18, niepubl., a także postanowienie Sądu

Najwyższego z 26 maja 1998 r., III SW 1/98, OSNP 1998, nr 17, poz. 528).

II CSKP 438/23

13

Ocenę przemawiającą za dopuszczalnością rozproszonej kontroli sądowej

konstytucyjności ustaw przeprowadzaną na potrzeby rozstrzygnięcia konkretnej

sprawy w obecnej sytuacji wzmacnia dostrzegany brak zdolności Trybunału

Konstytucyjnego do realizowania swoich funkcji oraz szereg nieprawidłowości w jego

funkcjonowaniu naruszających prawo do sądu. Z tych przyczyn w wyroku

z 18 grudnia 2025 r., Komisja Europejska przeciwko Rzeczpospolitej Polskiej

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (Wielka Izba) w sprawie C-448/23

stwierdził – z przyczyn szczegółowo wyjaśnionych w motywach tego rozstrzygnięcia

- że Trybunał Konstytucyjny nie spełnia wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu

ustanowionego uprzednio na mocy ustawy w wyniku nieprawidłowości

w procedurach powołania trzech sędziów tego Trybunału w grudniu 2015 r. oraz

w procedurze powołania jego Prezesa w grudniu 2016 r., a Rzeczpospolita Polska

w związku z takim stanem rzeczy uchybiła swoim zobowiązaniom ciążącym na niej

na mocy art. 19 ust. 1 akapit drugi TUE, by Trybunał Konstytucyjny spełniał

gwarancje niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio na mocy

ustawy.

Z kolei w wyroku z 7 maja 2021 r., skarga nr 4907/18, Xero Flor przeciwko

Rzeczpospolitej Polskiej, Europejski Trybunał Praw Człowieka (dalej: „ETPC”)

stwierdził naruszenie art. 6 Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka

i podstawowych wolności podpisanej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. wobec

tego, że powołanie jednego z sędziów zasiadających w składzie orzekającym

Trybunału Konstytucyjnego, który rozpoznawał skargę konstytucyjną skarżącej było

dotknięte poważnymi nieprawidłowościami, dotyczącymi samej istoty prawa do „sądu

ustanowionego ustawą”, a także zasadę państwa prawa z uwagi na naruszenie przez

Sejm VIII Kadencji i Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej podstawowej zasady

krajowej mającej zastosowanie do wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego.

Dodatkowo według stanu na datę orzekania przez Sąd Najwyższy szereg

zwolnionych stanowisk sędziowskich w Trybunale Konstytucyjnym nie jest

obsadzonych, w skład Trybunału nadal wchodzi dwóch sędziów, których status

z przyczyn szczegółowo wyjaśnionych w wyżej przywołanym wyroku ETPC

z 7 maja 2021 r. jest kwestionowany, a wyroki Trybunału nie są publikowane, co nie

może nie zostać uwzględnione w procesie cywilnym, w którym żądanie pozwu jest

II CSKP 438/23

14

związane z obowiązkiem uzyskania prejudykatu.

W konsekwencji podzielić należy zaprezentowany w nowszym orzecznictwie

Sądu Najwyższego pogląd, że jeżeli nie jest możliwe uzyskanie kontroli

konstytucyjnej przez przewidziany do tego organ (Trybunał Konstytucyjny)

z jednoczesnym zapewnieniem stronie rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie,

to do sądu powszechnego rozpoznającego sprawę należy zapewnienie stronie

właściwej kontroli konstytucyjnej i dokonanie oceny zgodności z Konstytucją

wskazanych przepisów ustawy (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego – zasada prawna - z 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22, OSNCP 2023,

nr 10, poz. 104; uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z 16 września 2020 r., III UZP 1/20 oraz wyroki Sądu Najwyższego

z 9 czerwca 2022 r., III USKP 145/21, OSNP 2002, nr 11, poz. 113

i z 22 maja 2024 r., III USKP 9/23, niepubl.).

Ponadto wobec odmowy przeprowadzenia dowodu z zeznań powodów nie

jest jasne, czy upatrywali naruszenia ich praw jedynie przez delikt legislacyjny, czy

także przez sposób wykonywania prawa. W zakresie w jakim powodowie odwoływali

się do czynności faktycznych, Skarb Państwa – inaczej, niż w przypadku

odpowiedzialności odszkodowawczej opartej na art. 4171 k.c. - odpowiada natomiast

w sferze imperium bez potrzeby dostarczenia prejudykatu, a dochodzący ochrony

może powoływać się na domniemanie bezprawności ( art. 24 § 1 w zw. z art. 23 k.c.),

co oznacza że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na pozwanym, a sąd ma

obowiązek przeprowadzenia oceny, czy działanie Skarbu Państwa zostało podjęte

na podstawie przepisu prawa i z zachowaniem proporcjonalności zastosowanych

środków (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 17 września 2014 r., I CSK 439/13,

OSNC 2015, nr 7-8, poz. 93).

Wychodząc z tych założeń, nie można odmówić częściowo słuszności

zarzutom skargi zgłoszonym w ramach drugiej podstawy kasacyjnej. Sąd Apelacyjny

nie poczynił bowiem w sprawie w zasadzie żadnych ustaleń faktycznych

pozwalających na prawidłowe zastosowanie prawa materialnego, co było rezultatem

nie przeprowadzenia w sprawie postępowania dowodowego. Sąd Apelacyjny

z jednej strony trafnie bowiem dostrzegł, że Sąd Okręgowy wydał rozstrzygnięcie nie

II CSKP 438/23

15

oparte na żadnej podstawie faktycznej, z drugiej jednak strony wadliwość tę powielił.

Poczynione na etapie postępowania apelacyjnego ustalenia faktyczne są bowiem

fragmentaryczne i nie pozwalają na prawidłowe zastosowanie prawa materialnego.

Zarzut naruszenia art. 3271 § 1 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. jest jednak

bezzasadny. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się bowiem

konsekwentnie, że naruszenie art. 3271 k.p.c. (poprzednio art. 328 § 2 k.p.c.),

a także art. 387 § 21 k.p.c. może być zarzucane w skardze kasacyjnej tylko wyjątkowo,

gdy wady uzasadnienia uniemożliwiają dokonanie kontroli kasacyjnej z uwagi na jego

sporządzenie w sposób nie pozwalający na zorientowanie się w przyczynach natury

faktycznej i prawnej, które legły u podstaw rozstrzygnięcia (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 11 maja 2000 r., I CKN 272/00, niepubl.; z 14 listopada 2000 r.

CKN 1211/00, niepubl. oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 22 maja 2013 r.,

III CSK 293/12, OSNC 2012, nr 12, poz. 148).

Sytuacja taka w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła. Sąd Apelacyjny

przytoczył bowiem podstawę faktyczną i prawną swojego rozstrzygnięcia oraz

wyłuszczył swoją koncepcję rozstrzygnięcia sprawy. Sąd ten wyszedł jak się wydaje

z założenia, że wystąpiła okoliczność wyłączająca bezprawność, za niecelowe uznał

zatem badanie, czy zarzucane pozwanemu działanie godziło w dobra osobiste

powodów, skoro nie dostarczyli oni prejudykatu. Okoliczność, że koncepcja ta

spowodowała nie przeprowadzenie dowodu z zeznań powodów, może i jest

kwestionowane w ramach zarzutu naruszenia art. 380 k.p.c. oraz art. 2352 § 1 pkt 3

k.p.c., art. 227 k.p.c., a także art. 382 k.p.c., nie dowodzi natomiast naruszenia

art. 387 § 21 k.p.c.

Zasadnie natomiast zarzucili skarżący, że odmowa przeprowadzenia

w sprawie dowodu zeznań powodów, nie może być uznana za uzasadnioną.

Pominięcie dowodu zgodnie z art. 2352 § 1 pkt 2 k.p.c. może mieć miejsce jedynie

wówczas, gdy okoliczności faktyczne zostały wyjaśnione zgodnie z twierdzeniami

strony wnioskującej o przeprowadzenie określonego dowodu (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 26 września 1966 r., II CR 314/66, OSNCP 1967, nr 2, poz.39;

z 3 kwietnia 2001r, I CKN 373/00, niepubl; z 17 kwietnia 2008 r., I CSK 543/07,

niepubl.; i z 27 czerwca 2014 r., I CSK 497/13, niepubl.). Z kolei, odmowa

przeprowadzenia dowodu, mimo niewyjaśnienia spornych okoliczności, może

II CSKP 438/23

16

nastąpić zgodnie z art. 2352 § 1 pkt 2 i 3 k.p.c. w przypadku, gdy teza dowodowa jest

nieistotna dla rozstrzygnięcia lub proponowany środek dowodowy jest nieprzydatny

do jej udowodnienia ( zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 30 maja 2007 r.,

IV CSK 41/07, niepubl.).

Taka sytuacja nie miała w sprawie miejsca, co jest równoznaczne

z pozbawieniem skarżących możliwości udowodnienia ich twierdzeń. Sąd Apelacyjny

przyjął bowiem, że powodowie nie odnieśli zarzutów zgłoszonych w pozwie do swojej

indywidualnej sytuacji i na żadnym etapie postępowania nie wyjaśnili jak zakończył

się w ich przypadku proces rekrutacji oraz jaki związek z jego efektami miały

kwestionowane rozwiązania w zakresie systemu edukacji. Podkreślił, że poza

ogólnymi stwierdzeniami zabrakło wyjaśnienia jak wpłynęło to na zdrowie powodów

i ich życie rodzinne. Wskazał, że powodowie nie wyjaśnili także, czy przed reformą

ich sytuacja kształtowała się lepiej i ewentualnie w jakim zakresie zmniejszyły się ich

szanse edukacyjne. Nie wykazali także powstania szkody, która podlegałaby

naprawieniu, ani związku przyczynowego między wydaniem aktu normatywnego

a poniesionym uszczerbkiem, pomimo że to na nich spoczywał ciężar dowodu w tym

zakresie.

Sąd Apelacyjny trafnie przyjął, że działanie stanowiące źródło naruszenia dóbr

osobistych musi dotyczyć indywidualnego interesu osoby pokrzywdzonej, co powód

jest zobligowany wykazać. Jeżeli działanie nie jest wymierzone przeciwko konkretnej

osobie, nie dochodzi do naruszenia jej dóbr osobistych (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 20 września 2013 r., II CSK 1/13, OSNC-ZD 2014, nr D, poz. 69

i z 21 września 2006 r., I CSK 118/06, OSNC 2007, nr 5, poz. 77). Nie budzi również

wątpliwości, że nie wszystkie negatywne odziaływania bezprawnego legislacyjnie

aktu normatywnego podlegać mogą indemnizacji, lecz jedynie te, które stały się

udziałem podmiotów należących do kręgu osób objętych zastosowaniem danej

normy prawnej.

Niekonsekwentne jest jednak zarzucanie powodom, że ich powództwo nie

zostało wykazane, a zarzuty mające stanowić podstawę naruszenia ich dóbr

osobistych nie odniesione do ich indywidualnej sytuacji, skoro nie przeprowadzono

nawet dowodu z ich zeznań. W systemie apelacji pełnej Sąd drugiej instancji nie

II CSKP 438/23

17

może pominąć środka dowodowego bezzasadnie oddalonego przez sąd pierwszej

instancji w sytuacji, gdy strona zgłosiła stosowny zarzut w apelacji, a wnioskowany

dowód – tak jak w rozpoznawanym przypadku - miał istotne znaczenie dla

rozstrzygnięcia sprawy (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 26 maja 1999 r.,

III CKN 254/98, niepubl; z 14 stycznia 2014 r., II UK 211/13, niepubl;

i z 27 czerwca 2014 r., I CSK 497/13, M.Pr. Bank. 2015, nr 11, str. 36-40).

Powodowie w apelacji zakwestionowali oddalenie wszystkich zgłoszonych

przez nich wniosków dowodowych (k. 215 verte, k. 218-219), domagając się

przeprowadzenia tych dowodów w postępowaniu apelacyjnym. Nie można wykluczyć,

że odmowa przeprowadzenia dowodu z zeznań powodów mogła mieć wpływ na

wynik sprawy, skoro dowód ten może być pomocny do stwierdzenia, czy doszło do

naruszenia dóbr osobistych powodów, czy też powodowie powołują się jedynie na

potencjalne naruszenia, a także wyjaśnienia zakresu koniecznego do

przeprowadzenia postępowania dowodowego. Przeprowadzenie dowodu z zeznań

powodów pozwoli także na identyfikację konkretnej normy prawnej ( ustawa,

rozporządzenie, zarządzenie), która miała wywołać skutek w postaci naruszenia

praw powodów czy też czynności faktycznych podjętych w stosunku do powodów na

podstawie tej normy.

Można wyciągać negatywne konsekwencje wobec podmiotu, który nie

sprostał ciężarowi dowodzenia ( art. 6 k.c.), ale nie w sytuacji, gdy jednocześnie

– jak w sprawie, w której wywiedziono skargę - sąd oddalił wniosek dowodowy

zmierzający do udowodnienia faktów mających przemawiać za uwzględnienia

powództwa. Przytoczone uchybienie przesądza o wadliwości stanowiska Sądu

Apelacyjnego i uzasadnia podstawę skargi kasacyjnej z art. 380 k.p.c., art. 2352 § 1

pkt 3 k.p.c. w zw. z art. art. 227 k.p.c.

Brak ustaleń faktycznych będących efektem nie przeprowadzenia

postępowania dowodowego uniemożliwia zatem wiążące wypowiedzenie się

w kwestii prawidłowości wykładni oraz zastosowania przez Sąd Apelacyjny prawa

materialnego i przesądzenie czy trafnie Sąd ten przyjął, że nie doszło w istocie do

naruszenia dóbr osobistych powodów, a jeżeli miało to miejsce to brak było

bezprawności po stronie pozwanego. Kwestie te będą dopiero przedmiotem ustaleń

II CSKP 438/23

18

i ocen Sądu Apelacyjnego przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Sytuacja taka zgodnie z utrwalonym poglądem, będąc określonym stanem

procesowym, nie musi mieć charakteru stawianego w skardze kasacyjnej zarzutu

i może wynikać także z własnej oceny sądu kasacyjnego, co do możliwości

merytorycznego rozpoznania skargi kasacyjnej (zob. m.in. niepublikowane

orzeczenia Sądu Najwyższego z 18 września 1997r., I CKN 229/97; z 26 maja

1998 r., III CRN 516/97; z 2 grudnia 1999 r., I CKN 954/98; z 13 czerwca 2000 r.,

V CKN 69/00; z 28 lutego 2002 r., III CKN 547/00; z 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01

oraz z 9 stycznia 2015 r., V CSK 133/14). Nie jest bowiem możliwe prawidłowe

zastosowanie prawa materialnego bez zgodnego z prawem procesowym ustalenia

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia (zob. m. in. wyroki Sądu Najwyższego

z 7 maja 2002 r., I CKN 105/00, niepubl.; z 11 kwietnia 2006 r., I PK 164/05, M.P.Pr.

2006/10/541; z 26 lipca 2007 r., V CSK 115/07, M.Prawn. 2007/17/930;

i z 11 stycznia 2008 r., V CSK 240/07, niepubl.).

Zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c. w postępowaniu kasacyjnym Sąd Najwyższy

jest bowiem związany ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę

zaskarżonego orzeczenia. Związanie to oznacza, że ocena zarzutów naruszenia

prawa materialnego, podniesionych w skardze kasacyjnej, może odbywać się

wyłącznie w odniesieniu do dokonanych przez sąd drugiej instancji ustaleń

faktycznych, stanowiących podstawę zaskarżonego orzeczenia, których Sąd

Najwyższy - w ramach kontroli kasacyjnej – nie może uzupełnić nowymi

okolicznościami, nieustalonymi przez Sąd drugiej instancji (zob. m.in. wyroki Sądu

Najwyższego z 29 lipca 1999 r., II UKN 56/99, OSNAPiUS 2000, nr 22, poz. 829;

z 24 lipca 2006 r., I PK 299/05, OSNCP 2007r., nr 15-16, poz. 214;

i z 17 czerwca 2009 r., IV CSK 48/09, niepubl.).

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

orzekł jak w sentencji, a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie

art. 108 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i w zw. z art. 39821 k.p.c. Rzeczą Sądu

Apelacyjnego będzie także orzeczenie o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej powodom z urzędu w postępowaniu kasacyjnym.

Monika Koba

Dariusz Dończyk

Dariusz Zawistowski

II CSKP 438/23

19

[A.T.]

[r.g.]