Kredyt frankowy z kursami z tabeli banku. SN oddalił skargę kasacyjną banku

Powódka D.H. wniosła ostatecznie o zasądzenie od pozwanego Bank

w W. (dalej: bank) na jej rzecz kwot 100 825,13 zł oraz 6 260,83 CHF wraz

z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od wskazanych w pozwie dat oraz

o ustalenie, że bliżej określona umowa kredytu zawarta przez powódkę

z poprzednikiem prawnym pozwanego jest nieważna. Sąd Okręgowy w Warszawie

uwzględnił żądanie w przeważającej części, oddalając powództwo jedynie co do

części odsetek, które zasądzono od dnia 3 listopada 2020 r. do dnia zapłaty.

Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek apelacji banku, zmienił zaskarżone

orzeczenie w ten sposób, że oddalił powództwo w zakresie dotyczącym odsetek za

okres od 3 listopada 2020 r. do 3 lutego 2022 r. oraz za okres od 16 maja 2022 r. do

dnia zapłaty. Uwzględnił również podniesiony przez pozwanego zarzut zatrzymania,

a w pozostałym zakresie apelację oddalił.

W sprawie ustalono, że 8 lutego 2008 r. powódka zawarła z poprzednikiem

prawnym banku umowę kredytu hipotecznego w kwocie 200 000 zł na okres

480 miesięcy. W sprawie poczyniono również szczegółowe ustalenia co do

okoliczności zawarcia tej umowy oraz jej treści, w tym dotyczące przyjętego

w kontrakcie mechanizmu powiązania (indeksacji) kredytu z walutą obcą – frankiem

szwajcarskim. Kredyt miał zostać wypłacony w złotówkach – po przeliczeniu kwoty

z waluty obcej. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu wyrażone miało być w walucie obcej

i obliczone według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu. W złotych

polskich miały być także spłacane raty – po przeliczeniu złotówek na franki

szwajcarskie. W obu przypadkach uzgodniono dokonywanie przeliczeń według

publikowanej przez bank tabeli kursowej, odpowiednio po kursie kupna

oraz sprzedaży. Strony zmieniły umowę kredytu aneksem z 19 grudnia 2016 r., na

podstawie którego powódka mogła spłacać raty kredytu bezpośrednio w walucie

indeksacji – z pominięciem mechanizmu przeliczeń. Łącznie powódka uiściła na

rzecz banku tytułem rat kredytu kwoty 101 066,22 zł oraz 6260,83 CHF.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Apelacyjny ocenił, że postanowienia

umowne kształtujące mechanizm indeksacji na podstawie kursu wymiany walut

II CSKP 447/24

3

jednostronnie ustalanego przez bank były niedozwolone w rozumieniu

art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. i nie wiązały powódki jako konsumentki. Postanowienia te

podlegały badaniu przez pryzmat przesłanek zastosowania tego przepisu, gdyż,

choć określały główne świadczenia stron, to nie zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Jednoznaczność należy bowiem rozumieć,

zdaniem Sądu drugiej instancji, nie jako zrozumiałość postanowienia w sensie

gramatycznym, lecz jako przejrzystość skutków ekonomicznych konkretnego

rozwiązania umownego. Sporne klauzule nie spełniały tego kryterium, gdyż

stosowane przez pozwanego kursy walut, a w konsekwencji kwoty podlegające

wypłacie i spłacie, mogły być ustalane w sposób arbitralny.

W konsekwencji powyższego Sąd Apelacyjny ocenił, że umowa stron okazała

się nieważna. Jej wykonanie nie było bowiem możliwe bez postanowień

niewiążących powódki jako konsumentki. Tym samym żądane w sprawie kwoty

podlegały zasądzeniu jako świadczenia nienależne (art. 410 § 1

w zw. z art. 405 k.c.). Jednocześnie uwzględnieniu podlegało żądanie ustalenia

(art. 189 k.p.c.), gdyż powódka miała interes prawny w jego dochodzeniu. Samo

częściowe rozliczenie dotychczas uiszczonych świadczeń nie stabilizowało bowiem

sytuacji prawnej stron procesu.

Odnośnie do odsetek Sąd drugiej instancji wskazał, że żądanie ich zasądzenia

podlegało oddaleniu za okres sprzed 3 lutego 2022 r., gdyż powódka została

pouczona o skutkach trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu dopiero

w toku postępowania apelacyjnego. Odmówiła ona zgody na związanie jej

postanowieniami niedozwolonymi w piśmie, które doręczono pozwanemu 3 lutego

2022 r. Przed tą datą jej roszczenia nie były zatem wymagalne. Jednocześnie

oddalono żądanie odsetek za okres od 16 maja 2022 r., gdyż w tej dacie bank złożył

oświadczenie w przedmiocie prawa zatrzymania, wobec czego przestał pozostawać

w opóźnieniu w spełnieniu świadczenia stanowiącego przedmiot zatrzymania.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego, zarzucając

naruszenie: (1) art. 3851 § 1 w zw. z art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2

dyrektywy 93/13, (2) art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13,

(3) art. 3851 § 1 i 2 k.c., (4) art. 69 ust. 3 pr.bank. oraz art. 65 k.c. i art. 358 § 2 k.c.,

II CSKP 447/24

4

wszystkie w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, (5) art. 3851 § 2 k.c.

w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz w zw. z motywem dwudziestym pierwszym

dyrektywy 93/13, (6) art. 189 k.p.c., (7) art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2

dyrektywy 93/13, a także (8) art. 496 w zw. z art. 497 w zw. z art. 455

w zw. z art. 481 § 1 k.c.

W ramach pierwszego zarzutu skarżący dążył do wykazania, że w spornej

umowie należało wyodrębnić i osobno zbadać przez pryzmat przesłanek

z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. samo powiązanie umowy z walutą obcą (klauzulę ryzyka

walutowego) oraz dodane na potrzeby wykonania umowy odesłanie do stosowania

tabeli kursowej banku (klauzule spreadowe). Bank podnosił również, że umowa

nadawała się do wykonania w razie uznania tej drugiej grupy postanowień umownych

za niedozwolone.

Do koncepcji podziału mechanizmu indeksacji na dwie grupy klauzul

nawiązywał także zarzut drugi, zgodnie z którym klauzula ryzyka walutowego

sformułowana została w sposób jednoznaczny, wobec czego nie powinna być

przedmiotem badania na podstawie art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. z uwagi na wyłączenie

zawarte w art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. Z kolei w zarzucie trzecim podważono stanowisko

o niedozwolonym charakterze mechanizmu indeksacji umowy. Do zagadnienia tego

nawiązano także w zarzucie siódmym, w którym zakwestionowano przyjęcie, że

stopień poinformowania powódki o ryzyku kursowym nie był wystarczający; skarżący

wiązał tę tezę z podważaniem oceny, że niedozwolone były postanowienia

wprowadzające do umowy element ryzyka walutowego.

W zarzutach czwartym oraz piątym bank przedstawił koncepcję, zgodnie

z którą ewentualne uznanie spornych postanowień za niedozwolone nie powinno

było skutkować uznaniem, że umowa nie wiąże stron także w pozostałej części.

W zarzucie szóstym podważano stanowisko o tym, że powódka ma interes prawny

w dochodzeniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, mimo iż przysługiwało jej

roszczenie o zapłatę. W ostatnim, ósmym zarzucie zakwestionowano przyznanie

powódce odsetek od zasądzonego świadczenia pieniężnego, podczas gdy –

zdaniem banku – na skutek podniesienia zarzutu zatrzymania odsetki za opóźnienie

nie były należne.

II CSKP 447/24

5

W odpowiedzi na skargę powódka wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu.

W pierwszej kolejności należy zbadać zarzuty zmierzające do podważenia

stanowiska Sądu Apelacyjnego o charakterze spornych postanowień umownych jako

niedozwolonych w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. oraz dokonać oceny tego, jakie

postanowienia dają się wyróżnić w kontrakcie stron. Następnie rozważeniu będzie

podlegała kwestia wpływu zawarcia takich postanowień na fakt związania stron

stosunkiem prawnym mającym wynikać z umowy kredytu oraz przysługiwania

powódce interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego

z bankiem. Finalnie natomiast podjęte zostanie zagadnienie odsetek od kwot

należności głównych zasądzonych na rzecz powódki.

Co się tyczy możliwości podziału mechanizmu indeksacji kredytu i wyróżnienia

w spornej umowie odrębnej klauzuli ryzyka walutowego oraz klauzul spreadowych,

to kwestia ta nie ma znaczenia dla sprawy. W uchwale składu całej Izby Cywilnej

Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118,

stwierdzono bowiem, iż w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu

indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu

waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,

w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia

zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa

lub zwyczajów (pkt 1) oraz że w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony

kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa

nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2). Sąd Najwyższy w obecnym składzie

nie znajduje podstaw do podjęcia działań unormowanych w art. 88 § 1 u.s.n., wobec

czego pozostaje związany stanowiskiem wyrażonym w uchwale (zob. wyroki SN

z 21 listopada 2024 r., II CSKP 1088/24, oraz z 27 lutego 2025 r., II CSKP 1815/22).

Z przytoczonych wyżej tez uchwały wynika, że już sam niedozwolony

charakter postanowień określanych przez bank mianem klauzul spreadowych

powoduje, iż umowa kredytu nie wiąże stron. Zarzuty pierwszy, drugi oraz siódmy

mogłyby mieć zatem znaczenie dla sprawy tylko w razie uprzedniego rozstrzygnięcia

II CSKP 447/24

6

o trafności zarzutu trzeciego. Tymczasem należy podzielić stanowisko Sądu

Apelacyjnego, że umożliwienie bankowi swobodnego ustalania kursów walut, od

których zależy pierwotne saldo kredytu oraz wysokość poszczególnych rat, jest

sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta. Kwestia ta

była analizowana w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz sądów powszechnych

w wielu sprawach, w tym również toczących się z udziałem pozwanego.

W świetle powyższej uchwały za nietrafne należy także uznać zarzuty czwarty

i piąty. W uchwale przesądzono bowiem, że skutkiem niedozwolonego charakteru

postanowienia umownego odsyłającego strony do tabeli kursowej banku jest stan

niezwiązania umową także w pozostałej części. Bank niezasadnie podniósł również,

że powódka nie ma interesu prawnego w dochodzeniu ustalenia nieistnienia

spornego stosunku prawnego. Pozwany twierdzi, że zgłosiła ona w sprawie „dalej

idące roszczenie”, tj. żądanie zapłaty; pomija jednak okoliczność, że powódka

zawarła z poprzednikiem prawnym pozwanego umowę o kredyt hipoteczny,

a ustalenie nieistnienia stosunku prawnego m.in. umożliwia wykreślenie obciążenia

nieruchomości. Związany z tym interes powódki ma charakter prawny, a nie tylko

faktyczny. Nie bez znaczenia jest również to, że umowę zawarto w 2008 r. na okres

40 lat.

W nawiązaniu do używanego przez skarżącego zwrotu o „dalej idącym

roszczeniu” należy również wyjaśnić, że tego rodzaju relacja nie występuje między

zgłoszonym w sprawie żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku prawnego z umowy

kredytu i żądaniem zapłaty. Twierdzenie o braku interesu prawnego z uwagi na

przysługiwanie powódce „dalej idącego roszczenia” mogłoby być ewentualnie

uzasadnione, gdyby powódka żądała – zamiast zapłaty – ustalenia, że bank jest jej

dłużnikiem co do kwot 100 825,13 zł oraz 6 260,83 CHF. W typowym przypadku tego

rodzaju żądanie rzeczywiście można byłoby uznać za niepodlegające uwzględnieniu

z powodu braku interesu prawnego. W niniejszej sprawie występuje jednak

odmienna sytuacja, gdyż wprawdzie stan nieistnienia stosunku prawnego jest

przesłanką uwzględnienia żądania zapłaty, jednak ustalenie tego stanu realizuje

również odmienne, dalej idące interesy powódki, związane także z kategorycznym

rozstrzygnięciem, że z powodu nieważności umowy strony nie są związane

stosunkiem zobowiązaniowym.

II CSKP 447/24

7

Niezasadne było także zakwestionowanie rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego

o zasądzonych w sprawie odsetkach. Z uwagi na kierunek zaskarżenia Sąd

Najwyższy nie odnosi się przy tym do tego, czy zasadne było oddalenie żądania

powódki w odniesieniu do okresu od wezwania pozwanego do zapłaty do dnia,

w którym konsumentka odmówiła zgody na dalsze obowiązywanie postanowień

niedozwolonych. Co się z kolei tyczy odsetek za okres sprzed skorzystania przez

bank z prawa zatrzymania, to były one należne. Skuteczne skorzystanie z prawa

zatrzymania, jako zarzutu hamującego, pozbawia wierzytelność cechy

wymagalności, co skutkuje tym, iż dłużnik nie znajduje się już w stanie opóźnienia,

który uzasadniałby powstanie roszczenia o zapłatę odsetek (zob. wyroki SN:

z 31 stycznia 2002 r., IV CKN 651/00, OSNC 2002, Nr 12, poz. 155; z 7 stycznia

2005 r., IV CK 204/04; z 6 lutego 2015 r., II CSK 359/14, i z 31 maja 2022 r.,

II CSKP 34/22, OSNC 2023, Nr 3, poz. 24, a także postanowienie SN z 28 grudnia

2023 r., I CSK 6431/22). Skutek ten działa jednak jedynie ex nunc. W okresie sprzed

skorzystania z prawa retencji bank pozostawał w stanie opóźnienia, wobec czego

powódce należały się odsetki ustawowe za opóźnienie.

Tym samym skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie

art. 39814 k.p.c. O kosztach orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik

sprawy, ich wysokość ustalając na podstawie § 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie.

Z uwagi na powyższe orzeczono jak w sentencji wyroku.

Beata Janiszewska

Agnieszka Jurkowska-Chocyk Marcin Trzebiatowski

[J.T.]

[SOP]