Bank nie wstrzyma odsetek od zwrotu kredytu frankowego prawem zatrzymania

Wyrokiem z 11 maja 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa

o kredyt hipoteczny z 27 czerwca 2008 r. pomiędzy P.R.

i E.B. a Bankiem S.A. w W. jest nieważna (pkt 1), zasądził od pozwanego na rzecz

powoda P.R. kwoty 65 907,32 zł i 66 600,96 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za

opóźnienie

od 19 lutego 2022 r. do dnia zapłaty (pkt 2), oddalił powództwo w pozostałej części

(pkt 3), a kosztami procesu obciążył w całości pozwanego (pkt 4).

Sąd ten ustalił, w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej,

że 17 czerwca 2005 r. P.R. zaciągnął w G. S.A.

w W. kredyt na zakup mieszkania w W. w kwocie 550 000 zł.

W 2008 r. powód wraz z przyszłą żoną E.B. poszukiwali środków finansowych na

spłatę powyższego kredytu oraz na remont i urządzenie mieszkania. P.R.

zatrudniony

był

wówczas

jako

informatyk

w branży lotniczej, a jego żona prowadziła sklep z odzieżą damską. W dniu 13 maja

2008 r. wnioskodawcy zwrócili się do pozwanego z wnioskiem o udzielenie kredytu

w wysokości 660 000 zł na okres 360 miesięcy. Wniosek stanowił gotowy formularz

do wypełnienia. W polu „waluta kredytu" istniała możliwość wyboru waluty spośród

PLN, EURO, USD i CHF. Wnioskodawcy zaznaczyli frank szwajcarski (CHF),

kierując się przede wszystkim wysokością raty. Uznali zaoferowany im kredyt

za dobry i bezpieczny produkt, na ich decyzję miała wpływ możliwość uzyskania

wyższej kwoty, umożliwiającej spłatę poprzedniego kredytu i uzyskanie środków na

remont. Pracownik banku, z pomocą którego dokonywali wyboru oferty kredytowej,

polecał im kredyt w CHF jako korzystny i bezpieczny, a dodatkowo uwzględniający

ich wyższą zdolność kredytową. Małżonkowie uzyskali bowiem informację, że nie

posiadają zdolności kredytowej na zaciągnięcie kredytu w PLN na wnioskowaną

kwotę. Ofertę kredytu we frankach szwajcarskich przedstawiono im jako

najkorzystniejszą. Pracownik banku prezentował tę walutę jako stabilną,

II CSKP 509/25

3

nie okazywał jednak wykresów dotychczasowych kursów CHF i przewidywanych

jego kursów. Powód zrozumiał, że wypłacone złotówki zostaną przeliczone na franki

szwajcarskie, nie rozumiał dokładnie mechanizmu indeksacji, pozostawał

w przekonaniu, że kredyt indeksowany nie różni się zasadniczo od kredytu w PLN.

Kursu CHF nie wiązał ze zmianą salda kredytu, uważał, że wyrażone jest ono w PLN.

Nie uzyskał od doradcy informacji o wpływie wzrostu kursu franka na wysokość raty

i salda kredytu, nie było rozmowy o zabezpieczeniu ryzyka walutowego ani o tzw.

spreadzie walutowym. Pracownik nie informował też powoda o sposobie, w jaki

ustalany jest kurs CHF w tabelach bankowych. Jedynie przed zawarciem umowy

o kredyt indeksowany do waluty obcej przekazano wnioskodawcom informację,

że zaciągając zobowiązanie w walucie obcej, są narażeni na ryzyko zmiany kursów

walutowych, konsekwencją którego jest ciągłe wahanie zarówno wysokości rat spłaty,

jak i wysokości zadłużenia z tytułu kredytu w przeliczeniu na złote polskie.

W dniu 27 czerwca 2008 r. powód wraz z żoną jako kredytobiorcy zawarli

z pozwanym umowę o kredyt hipoteczny w kwocie 640 000 zł, indeksowanego do

CHF, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli

Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku w dniu uruchamiania kredytu lub

transzy. Po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy bank miał wysłać do

kredytobiorców pismo informujące o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie

kredytu w CHF oraz jego równowartości w złotych polskich, przy czym zmiany kursów

walut w trakcie okresu kredytowania miały mieć wpływ na wysokość kwoty

zaciągniętego kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowej. Okres kredytowania

ustalono na 348 miesięcy (§ 2 ust. 6). Kredytobiorcy oświadczyli, że wraz

z wnioskiem kredytowym otrzymali pismo ,,Informacja dla Wnioskodawców

ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte

na zmiennej stopie procentowej” i zapoznali się z nim (§ 5 ust. 3). Zobowiązali się

spłacić kwotę kredytu w CHF, ustaloną zgodnie z § 2, w złotych polskich,

z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty

kredytu, zgodnie z tabelą kursów walut obcych Banku (§ 7 ust. 1).

Kwotę kredytu wypłacono kredytobiorcom w transzach, przeliczonych na CHF.

Uzyskane środki finansowe powód wraz z żoną wykorzystali zgodnie z celem

określonym w umowie. Na rzecz pozwanego uiścili tytułem spłat rat kapitałowo-

II CSKP 509/25

4

odsetkowych kwoty 65 907,32 zł i 66.600,96 CHF. W dniu 30 listopada 2019 r. powód

złożył reklamację dotyczącą wykonywania umowy kredytu, żądając jej

unieważnienia, ale bank reklamacji nie uznał.

W dniu 14 lipca 2013 r. zmarła żona powoda. Spadek po niej odziedziczył

powód w całości.

W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo za zasadne.

Sąd ten wyjaśnił, że umowa łącząca strony zawiera klauzule abuzywne, co skutkuje

jej nieważnością, gdyż nie ma podstaw do zastąpienia tych postanowień umowy

innymi przepisami o charakterze ogólnym.

Wyrokiem z 31 maja 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił powyższy

wyrok częściowo w punkcie drugim w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę

odsetek ustawowych za opóźnienie od zasądzonych w tym punkcie świadczeń

od 4 sierpnia 2022 r. do dnia zapłaty oraz zastrzegł na rzecz pozwanego prawo

zatrzymania zasądzonych świadczeń do czasu zaofiarowania przez powoda kwoty

640 000 zł (pkt I), oddalił apelację pozwanego w pozostałej części (pkt II) i zasądził

od pozwanego na rzecz powoda kwotę 8 100 zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania apelacyjnego (pkt III).

Sąd Apelacyjny wskazał przede wszystkim, że umowa kredytu jest umową

wzajemną i znajduje do niej zastosowanie prawo zatrzymania, w konsekwencji czego

od momentu złożenia powodowi oświadczenia woli o zatrzymaniu, tj. 4 sierpnia

2022 r., pozwany nie pozostaje w opóźnieniu ze spełnieniem świadczeń pieniężnych

zasądzonych na rzecz powoda w zaskarżonym wyroku. W ocenie tego Sądu należało

oddalić powództwo o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie od kwot

zasądzonych na rzecz powoda za okres od dnia złożenia przez pozwanego

oświadczenia woli o zatrzymaniu.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wniósł powód, zaskarżając

go w części, tj. w zakresie punktu I, zarzucając naruszenie przepisów prawa

materialnego:

1/ art 58 § 1 i 2 w zw. z art. 3531 w zw. z art. art. 3851 k.c. przez ich

nieprawidłową wykładnię polegającą na bezpodstawnym stwierdzeniu, że argumenty

co do niezgodności umowy z zasadami współżycia społecznego czy naturą stosunku

II CSKP 509/25

5

prawnego wykreowanego umową powinny być kwalifikowane wyłącznie przez

pryzmat konsumenckiej ochrony szczególnych przepisów o niedozwolonych

postanowieniach umownych, a nie w oparciu o ogólne normy Kodeksu cywilnego,

podczas gdy wprowadzona przez pozwanego do umowy klauzula indeksacyjna

powoduje, że umowa ta jest z sprzeczna naturą stosunku prawnego i narusza zasady

współżycia społecznego, co powinno doprowadzić do wniosku o jej bezwzględnej

nieważności, bez konieczności sięgania do przepisów regulujących ochronę

konsumencką, a w konsekwencji błędne przyjęcie, iż wymagalność roszczenia

powoda należy powiązać z wyrażeniem świadomej woli skorzystania z ochrony

polegającej na niezwiązaniu abuzywnymi postanowieniami umowy w całości;

2/ art. 69 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (dalej:

„pr. bank.”) w zw. z art. 487 § 2 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że umowa

kredytu indeksowanego jest umową wzajemną;

3/ art. 496 w zw. z art. 497 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że pozwany

jest uprawniony do dokonania zatrzymania, podczas gdy umowa kredytu

indeksowanego nie jest umową wzajemną, zaś roszczenie pozwanego jest

przedawnione;

4/ art. 496 k.c. przez jego nieprawidłową wykładnię i uznanie, że pozwany był

uprawniony do dokonania zatrzymania, podczas gdy celem zatrzymania jest

zabezpieczenie świadczenia, a nie do spełnienia świadczenia;

5/ art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993

r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa

93/13”) przez ich niezastosowanie i przyjęcie, że pozwany był uprawniony

do dokonania zatrzymania i nie pozostaje w opóźnieniu od 4 sierpnia 2022 r.,

podczas gdy jest to sprzeczne z celami tej dyrektywy;

6/ art. 5 k.c. przez jego niezastosowanie i przyjęcie, że pozwany był

uprawniony do dokonania zatrzymania, w sytuacji gdy jest on autorem umowy

naruszającej podstawowe zasady obrotu prawnego;

7/ art. 120 § 1 w zw. z art. 455 w zw. z art. 117 § 21 k.c. przez ich

niezastosowanie i przyjęcie, że roszczenie pozwanego nie jest przedawnione,

II CSKP 509/25

6

a w konsekwencji, że może on skutecznie podnosić względem konsumenta zarzut

zatrzymania;

8/ art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c. przez błędną wykładnię i bezzasadne

uznanie, że uprawnienie powoda do domagania się odsetek ustawowych

za opóźnienie ustało z dniem 3 sierpnia 2022 r., podczas gdy pozwany nie był

uprawniony do podniesienia zarzutu zatrzymania.

Powołując się na powyższe zarzuty, powód wniósł o uchylenie zaskarżonego

wyroku w zaskarżonej części i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie

apelacji pozwanego w pozostałym zakresie, jak również o zasądzenie od pozwanego

kosztów postępowania kasacyjnego.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie

i zasądzenie od powoda kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej dotyczyły dwóch kwestii:

uwzględnienia przez Sąd drugiej instancji zarzutu zatrzymania zgłoszonego przez

pozwanego i należności odsetkowych. Ponieważ skargi kasacyjnej nie wniósł

pozwany, poza zakresem rozważań pozostawały zagadnienia związane

z nieważnością umowy kredytu łączącej strony niniejszego postępowania.

Jeżeli chodzi o prawo zatrzymania, to możliwość uwzględnienia tego prawa

stanowiła przedmiot analizy Sądu Najwyższego w sprawie II CSKP 243/24, skutkiem

czego było postanowienie z 17 marca 2023 r., którym przekazano powiększonemu

składowi tego Sądowi zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości:

„Czy stronie przysługuje prawo zatrzymania (art. 496 w zw. z art. 497 k.c.), jeżeli

podlegające zwrotowi świadczenia wzajemne obu stron umowy mają charakter

pieniężny?”. W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 czerwca

2024 r., III CZP 31/23 (OSNC 2025, nr 3, poz. 25), przesądzono, że prawo

zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją

wierzytelność z wierzytelności drugiej strony.

Podzielając argumentację zawartą w powyższej uchwale, należy dodać,

że analogiczne stanowisko wyrażono w orzecznictwie unijnym. W wyroku

II CSKP 509/25

7

z 14 grudnia 2023 r. (C-28/22, Syndyk masy upadłości Getin Noble Bank S.A.)

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyraźnie wskazał, że art. 6 ust. 1 i art.

7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w związku z zasadą skuteczności należy interpretować

w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą, w sytuacji gdy umowa kredytu hipotecznego zawarta przez

przedsiębiorcę z konsumentem nie może już pozostać wiążąca po usunięciu

nieuczciwych warunków zawartych w tej umowie, przedsiębiorca ten może powołać

się na prawo zatrzymania umożliwiające mu uzależnienie zwrotu świadczeń

otrzymanych od tego konsumenta od przedstawienia przez niego oferty zwrotu

świadczeń, które sam otrzymał od tego przedsiębiorcy, lub gwarancji zwrotu tych

ostatnich świadczeń, jeżeli wykonanie przez tego samego przedsiębiorcę tego prawa

zatrzymania powoduje utratę przez rzeczonego konsumenta prawa do uzyskania

odsetek za opóźnienie od momentu upływu terminu nałożonego na danego

przedsiębiorcę do wykonania zobowiązania umownego po tym, jak przedsiębiorca

ten otrzyma wezwanie do zwrotu świadczeń zapłaconych jemu w wykonaniu tej

umowy.

Podobnie w postanowieniu z 8 maja 2024 r. (C-424/22, Santander Bank

Polska S.A.) Trybunał ten przyjął, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, iż stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa

krajowego, zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia nieważności zawartej przez

instytucję bankową z konsumentem umowy kredytu hipotecznego z uwagi na

nieuczciwy charakter niektórych warunków tej umowy powołanie się przez tę

instytucję na prawo zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej

konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od

wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne wynikające ze stwierdzenia

nieuczciwego charakteru tych warunków, od równoczesnego zaofiarowania przez

rzeczonego konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia

otrzymanego od tej samej instytucji przez konsumenta na podstawie wspomnianej

umowy, niezależnie od spłat dokonanych już w wykonaniu tej umowy.

Bezprzedmiotowe były zatem rozważania dotyczące kwestii przedawnienia

roszczenia banku objętego zarzutem zatrzymania. Jedynie na marginesie należy

II CSKP 509/25

8

wskazać, że w powołanym wyroku z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, iż art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy

93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni

sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w następstwie uznania za nieważną

umowy kredytu hipotecznego zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem z uwagi

na zawarte w tej umowie nieuczciwe warunki termin przedawnienia roszczeń tego

przedsiębiorcy wynikających z nieważności rzeczonej umowy rozpoczyna bieg

dopiero od dnia, w którym staje się ona trwale bezskuteczna, podczas gdy termin

przedawnienia roszczeń tego konsumenta wynikających z nieważności tej umowy

rozpoczyna bieg w chwili, w której dowiedział się on lub powinien dowiedzieć się

o nieuczciwym charakterze warunku powodującego tę nieważność.

Natomiast w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), przyjęto, że jeżeli

umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień,

bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kwot wypłaconych z tytułu kredytu

rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu, w którym kredytobiorca

zakwestionował względem banku związanie postanowieniami umowy.

Problematyka należności odsetkowej również doczekała się analizy Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Jak wyjaśniono w wyroku z 15 czerwca 2023 r.

(C-520/21, Bank M.), art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że nie stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego,

zgodnie z którą konsument ma prawo żądać od instytucji kredytowej rekompensaty

wykraczającej poza zwrot miesięcznych rat i kosztów zapłaconych z tytułu wykonania

tej umowy oraz poza zapłatę ustawowych odsetek za zwłokę od dnia wezwania do

zapłaty, pod warunkiem poszanowania celów dyrektywy 93/13 i zasady

proporcjonalności.

Trzeba wskazać także na powołany wyżej wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, w którym jednoznacznie wykluczono

utratę przez konsumenta prawa do uzyskania odsetek za opóźnienie od momentu

upływu terminu określonego w wezwaniu do zapłaty. Trybunał zwrócił również uwagę,

że z powodu braku wykładni przyjętej przez Sąd Najwyższy w uchwale składu

II CSKP 509/25

9

siedmiu sędziów z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21 (OSNC 2021, nr 9, poz. 56),

konsumentowi należne byłyby odsetki za opóźnienie od upływu terminu

wyznaczonego przedsiębiorcy na wykonanie zobowiązania, po otrzymaniu przez

niego stosownego wniosku konsumenta, do chwili podniesienia zarzutu zatrzymania.

Z tej uchwały wynika, że przedsiębiorca nie znajduje się w sytuacji opóźnienia

w wykonaniu, zanim umowa kredytu hipotecznego nie stanie się trwale bezskuteczna,

a więc konsument traci prawo do części lub całości odsetek za opóźnienie,

co dodatkowo pogarsza jego sytuację prawną i finansową. Skuteczność ochrony

przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby jednak zagrożona, gdyby

konsumenci ci, powołując się na prawa, które wywodzą z tej dyrektywy, byli narażeni

na ryzyko nieotrzymania odsetek za opóźnienie od kwot, które powinny im zostać

zwrócone ze względu na nieważność takiej umowy od momentu upływu terminu

nałożonego na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia, po tym jak przedsiębiorca

ten otrzyma wezwanie do zwrotu tych kwot.

W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22,

Sąd Najwyższy uznał, że stanowisko przyjęte w uchwale z 7 maja 2021 r., III CZP

6/21, wymaga korekty. Przyjął, że oświadczenie w przedmiocie braku woli związania

niedozwolonym postanowieniem nie wymaga żadnej formy szczególnej,

a konsument może wyrazić wolę przez każde zachowanie, które ujawnia ją w sposób

dostateczny (art. 60 k.c.). W praktyce wola konsumenta co do tego, że nie chce być

związany postanowieniem niedozwolonym, jest wyrażana przede wszystkim

w sposób dorozumiany w okolicznościach, w których konsument dąży do realizacji

swoich uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli i – ewentualnie –

z nieważności umowy, jeżeli nieważność taka jest skutkiem abuzywności klauzuli.

Może to nastąpić np. przez wystosowanie do banku wezwania do zwrotu kwot

uiszczonych tytułem spłaty rat kredytu, ale także w każdy inny sposób, z którego

będzie wynikała wola konsumenta powołania się na niedozwolony charakter

postanowień. Jednoznaczna intencja realizacji uprawnień wynikających

z abuzywności klauzuli objawia zarazem brak woli potwierdzenia jej obowiązywania.

Oświadczenie konsumenta spełniające powyższe wymogi wystarczy do postawienia

przysługującego mu roszczenia restytucyjnego w stan wymagalności – jako

roszczenia o charakterze bezterminowym – na podstawie art. 455 k.c.

II CSKP 509/25

10

Data wymagalności roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy, a więc

i rozpoczęcia biegu odsetek (art. 481 § 1 k.c.), nie może być uzależniona od złożenia

w trybie procesowym, tj. w toku postępowania sądowego, oświadczenia o objęciu lub

nieobjęciu go kwestionowaną klauzulą abuzywną. Niezłożenie przez konsumenta

oświadczenia lub złożenie go w późniejszym terminie nie powinno przekładać się na

wymagalność roszczenia odsetkowego. Wezwanie wierzyciela do spełnienia przez

dłużnika świadczenia wynikającego ze zobowiązania bezterminowego przekształca

je w zobowiązanie terminowe. W razie wezwania dłużnik powinien spełnić

świadczenie niezwłocznie. Nie oznacza to, że jego obowiązek podlega realizacji

natychmiast, lecz spełnienie powinno być dokonane bez zbędnej zwłoki, przy

uwzględnieniu charakteru roszczenia (zob. np. wyroki SN z 5 czerwca 2024 r.,

II CSKP 35/24, i z 22 stycznia 2025 r., II CSKP 2050/22). Data wymagalności

roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy, a więc i data rozpoczęcia biegu

odsetek, nie może być uzależniona także od prawa zatrzymania, na które powołuje

się przedsiębiorca.

Mając powyższe na względzie, ponieważ skarga kasacyjna powoda była

uzasadniona, a zaistniały przesłanki określone w art. 39816 zd. 1 k.p.c.,

Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i orzekł co do

istoty sprawy, rozstrzygając o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie art.

98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 7 w zw. z §

10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października

2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz.

1964 ze zm.).

Dariusz Pawłyszcze

Tomasz Szanciło

Piotr Telusiewicz

[P.L.]

[a.ł]