Klient kontra bank o zapłatę i ustalenie, 134 tys. zł. Skarga oddalona

II CSKP 513/24

2

L.O. wniosła o ustalenie nieważności umowy kredytu hipotecznego oraz

zasądzenie od strony pozwanej – Banku w W. - na jej rzecz kwot: 134 043,74 zł i

26 134,41 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia

pozwu do dnia zapłaty. Ewentualnie powódka wniosła o ustalenie, że wybrane

postanowienia umowy kredytu nie obowiązują, zasądzenie od pozwanego banku na

jej rzecz kwoty 98 308 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia

wniesienia pozwu do dnia zapłaty, oraz ustalenie, że na dzień 28 listopada 2019 r.

saldo kredytu stanowi kwota 154 188,75 zł.

Wyrokiem z 1 września 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa

o kredyt hipoteczny nr (…) z (…) zawarta przez L.O. z Bankiem spółkę akcyjną

w W., którego następcą prawnym jest Bank w W., jest nieważna (pkt 1); zasądził od

pozwanego banku na rzecz powódki kwotę 134 043,74 zł i 26 134,41 CHF przy czym

wykonanie tego świadczenia uzależnił od jednoczesnej zapłaty przez powódkę na

rzecz strony pozwanej kwoty 250 000 zł lub zabezpieczenia roszczenia strony

pozwanej o zwrot tej kwoty (pkt 2); oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 3)

i rozstrzygnął o kosztach procesu (pkt 4).

Wyrokiem z 14 września 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację

pozwanej (pkt 1) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania odwoławczego (pkt 2).

Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy

i przyjął je za własne. Zgodnie z tymi ustaleniami, istotnymi z punktu widzenia

rozpoznania skargi kasacyjnej, (…) Bank spółka akcyjna w W. (poprzednik prawny

pozwanej) oraz L.O. (kredytobiorca) zawarli umowę o kredyt hipoteczny

nr (…). Na mocy tej umowy bank udzielił kredytobiorcy kredytu na zakup lokalu

mieszkalnego na rynku pierwotnym.

Bank oddał do dyspozycji kredytobiorcy kwotę w wysokości 250 000 zł, przy

czym w umowie postanowiono, że kredyt jest indeksowany do waluty obcej (CHF).

Okres kredytowania wynosił 312 miesięcy. Oprocentowanie kredytu zostało

określone według zmiennej stopy procentowej, która na dzień sporządzenia umowy

wynosiła 4,08833 % w stosunku rocznym. Bank wypłacił środki w czterech transzach.

Powódka w okresie od dnia zawarcia umowy i spłaty pierwszej raty kredytu,

tj. od 28 maja 2008 r. do 28 stycznia 2015 r., uiszczała raty w złotówkach. Na skutek

II CSKP 513/24

3

zawarcia Aneksu nr 2, począwszy od 2 lutego 2015 r., raty były płacone bezpośrednio

w CHF. W okresie od 28 maja 2008 r. do 28 stycznia 2015 r. powódka uiściła na

rzecz pozwanego banku kwotę 134 043,74 zł, zaś w okresie od 2 lutego 2015 r.

do 28 listopada 2019 r. – 26 134,41 CHF.

Następcą prawnym Banku jest obecnie Bank w W.

Sąd drugiej instancji podzielił stanowisko Sądu Okręgowego, zgodnie z którym

powódka nie znała ryzyka walutowego, odnoszącego się do kredytu udzielonego

w złotych polskich a denominowanego w CHF, zważywszy, że oświadczenie o ryzyku

kursowym i ryzyku zmiany stopy procentowej zawarte w załączniku do umowy stron

miało charakter ogólnikowy, przez co nie pozwało na ustalenie dokładnego zakresu

przekazanych informacji, w tym co do skali ryzyka ponoszonego w związku

z zaciągnięciem kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej.

Nie budziło wątpliwości, że umowa pomiędzy stronami została zawarta

z zastosowaniem wzorca umownego, a co do zasady wzorce te stanowią zbiór praw

i obowiązków stron opracowany przed zawarciem umowy i wprowadzany do

stosunku prawnego przez jedną z nich w ten sposób, że druga strona nie ma wpływu

na ich treść.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie skargę kasacyjną wywiodła

strona pozwana, zaskarżając go w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa

materialnego, tj.: art. 3531 w zw. z art. 58 § 1 k.c.; art. 3852 k.c.; art. 65 § 2 k.c.

w zw. z art. 69 ust. 2 pkt 4a pr. bank.; art. 358 § 1 i 2 k.c.; art. 384 § 1

w zw. z art. 3851 § 1 i 3 k.c.; art. 3851 k.c.

Skarżący bank wniósł o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji w całości

i orzeczenie co do istoty sprawy.

Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna pozwanego banku, jako bezzasadna, podlegała oddaleniu.

Odnosząc się do zarzutów naruszenia licznych przepisów prawa materialnego

należy wskazać, że są to zarzuty na ogół w ostatnich latach przedstawiane przez

pozywane banki w tzw. sprawach frankowych, a bezzasadność zdecydowanej

II CSKP 513/24

4

większości z nich została już przesądzona w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Zasadniczy zarzut podnoszony przez

pozwany bank sprowadza się do zakwestionowania interesu prawnego powodów,

który uzasadniałby dochodzenie przez nich ustalenia nieważności umowy kredytu,

oraz do zakwestionowania zaistnienia podstaw upoważniających Sąd drugiej

instancji do stwierdzenia nieważności spornej umowy.

Jak wynika ze stanu faktycznego ustalonego w sprawie, P.K.

i P.K. zawarli z pozwanym bankiem umowę kredytu indeksowanego kursem CHF.

Według Sądu Apelacyjnego postanowienia dotyczące przeliczenia kwoty kredytu i

spłacanych rat na CHF są abuzywne, bez nich umowa nie może funkcjonować, co

prowadzi do wniosku o jej nieważności. Skarżący bank podważał to stanowisko,

formułując zarzuty, które, jak wyżej wspomniano, wielokrotnie były już przedmiotem

orzeczniczej analizy.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną podziela poglądy

judykatury, według których określenie wysokości należności obciążającej

kredytobiorcę z odwołaniem do tabel kursowych ustalanych jednostronnie przez

bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów oznaczania kursu waluty, jest

nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku

i obciąża kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność

stron umowy kredytu (zob. np. wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22,

OSNC-ZD 2022, nr 4, poz. 48; z 13 października 2022 r., II CSKP 864/22,

OSNC 2023, nr 5, poz. 50). Takie postanowienia umowne, kształtując prawa

i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco

naruszają jego interesy, są niedozwolone, i nie wiążą konsumenta; art. 3851 k.c.

(zob. wyroki SN: z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 27 maja 2022 r.,

II CSKP 314/22; z 9 września 2022 r., II CSKP 794/22; z 28 października 2022 r.,

II CSKP 902/22). Postanowienia te należy uznać za niedozwolone, niezależnie

od tego, czy swoboda banku w ustaleniu kursu waluty jest pełna, czy też w jakiś

sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń

od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

II CSKP 513/24

5

Sądy meriti prawidłowo oceniły, jako niedozwolone, klauzule przeliczeniowe

zawarte w umowie stron, gdyż pozwalały one pozwanemu bankowi na arbitralne

(dowolne) ustalanie kursu walutowego stanowiącego podstawę do określenia

wysokości udostępnionej powodom kwoty kredytu i wysokości poszczególnych rat.

Umowa łącząca strony nie limitowała swobody strony pozwanej w ustalaniu kursu

waluty, zatem nie tworzyła realnego instrumentu chroniącego powodów przed

ryzykiem arbitralności i nadużyć ze strony banku. Odwołanie

się w umowie do kursu ustalanego jednostronnie przez bank – bez wskazania zasad

jego obliczania – umożliwiało mu oddziaływanie na wysokość zadłużenia

kredytobiorców.

Należy też zauważyć, że wykładnia art. 3851 § 1 k.c. w kontekście pojęcia

„głównych świadczeń stron” w aktualnej judykaturze Sądu Najwyższego nie budzi

wątpliwości. Klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego

lub denominowanego do waluty obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy

(zob. m.in. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja 2019 r.,

I CSK 242/18; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r.,

I CSK 556/18; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21;

z 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22). W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej podkreśla się również, że za postanowienia umowne mieszczące się

w pojęciu głównego przedmiotu umowy w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13

należy uważać te, które określają podstawowe świadczenia w ramach danej umowy

i które z tego względu charakteryzują tę umowę (zob. wyroki TSUE: z 30 kwietnia

2014 r., C-26/13, Árpád Kásler i Hajnalka Káslerné Rábai przeciwko

OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 49-50; z 26 lutego 2015 r., C-143/13, Bogdan Matei i Ioana

Ofelia Matei przeciwko SC Volksbank România SA, pkt 54; z 23 kwietnia 2015 r.,

C-96/14, Jean-Claude Van Hove przeciwko CNP Assurances SA, pkt 33,

i z 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca

Românească SA, pkt 35). Za takie uznawane są klauzule waloryzacyjne

(indeksacyjne albo denominacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do

ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy

jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy

(konsumenta) ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem

II CSKP 513/24

6

zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE: z 20 września 2017 r., C-186/16,

Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring,

pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r.,

C-260/18, Dziubak, pkt 44).

Wobec powyższego zarzuty naruszenia przez Sąd drugiej instancji art. 58 k.c.,

art. 3851 § 1 k.c. okazały się bezzasadne.

Konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma charakter

niedozwolony w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest działająca ex lege sankcja

bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą

w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie (zob. m.in.

uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, OSNC 2008, nr 7-8, poz. 87,

oraz uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021,

nr 9, poz. 56, a także m.in. wyroki SN: z 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; z 1 marca

2017 r., IV CSK 285/16; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 8 lutego 2023 r.,

II CSKP 978/22). Uznanie bowiem, że postanowienia dotyczące przeliczania kwoty

kredytu i uiszczanych spłat na walutę obcą są niedozwolonymi postanowieniami

umownymi oznacza, że zgodnie z art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie wiążą one

kredytobiorców. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że art. 6 ust. 1

dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, iż warunek umowny uznany za

nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak, by nie wywoływał

on skutków wobec konsumenta. W związku z tym sądowe stwierdzenie nieuczciwego

charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci „przywrócenia”

sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on bez tego

warunku (zob. wyrok TSUE z 21 grudnia 2016 r., C-154/15, C-307/15 i C-308/15,

Francisco Gutiérrez Naranjo i Ana María Palacios Martínez przeciwko Cajasur Banco

i Banco Bilbao Vizcaya Argentaria SA (BBVA), pkt 61-62).

Przede wszystkim jednak Sąd Najwyższy w uchwale całego składu Izby

Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118),

ugruntował dotychczasową linię orzeczniczą i przyjął w szczególności, co ma

znaczenie w materii objętej sporem w niniejszej sprawie, że:

II CSKP 513/24

7

1. W razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

2. W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej

w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także

w pozostałym zakresie.

3. Jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu

niedozwolonego charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub

część kwoty kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne

roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron.

Należy wskazać, że odstąpienie od zasady prawnej, a taki status ma uchwała

całego skład Izby Sądu Najwyższego, jest możliwe tylko przez wydanie kolejnej

uchwały w analogicznym składzie (art. 88 ustawy o SN).

W związku z powyższym nie był również uzasadniony zarzut skargi

wskazujący na możliwość wypełnienia luki w umowie, powstałej na skutek usunięcia

z niej klauzuli przeliczeniowej (art. 3851 § 1 k.c.), przez odwołanie się do mechanizmu

ustalania kursu walutowego przewidzianego w art. 358 § 2 k.c., tj. przyjęcia na

potrzeby wyliczeń średniego kursu franka szwajcarskiego w NBP. W kwestii

ewentualnego stosowania przepisów prawa krajowego o charakterze

dyspozytywnym, w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień

abuzywnych, należy odwołać się do zacytowanego powyżej punktu 1 uchwały

z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22. W tym kontekście zasadne jest również

wskazanie na wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 26 marca

2019 r., C-70/17, Abanca Corporación Bancaria SA przeciwko Albertowi Garcíi

Salamance Santosowi i Bankia SA przeciwko Alfonsowi Antoniowi Lau Mendozie

i Verónice Yulianie Rodríguez Ramírez, w którym wykluczono, aby sąd krajowy mógł

zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach (pkt 54). Oznacza to,

że nieuprawnione jest zastąpienie przez sąd postanowień niedozwolonych innymi,

gdyż prowadziłoby to w istocie do zmiany treści łączącej strony umowy. Możliwość

II CSKP 513/24

8

takiej zmiany umowy przez sąd stoi w sprzeczności z celami prewencyjnymi

dyrektywy 93/13, gdyż przedsiębiorcy wiedzieliby, że nawet w razie zastosowania

klauzuli niedozwolonej umowa zostanie skorygowana przez sąd w sposób możliwie

najpełniej odpowiadający ich woli, a jednocześnie dopuszczalny w świetle przepisów

o niedozwolonych postanowieniach umownych (zob. też wyrok TSUE z 29 kwietnia

2021 r., C-19/20, I.W. i R.W. przeciwko Bankowi B. S.A., pkt 68). W związku z tym

należy stwierdzić, że nie jest dopuszczalne zastosowanie przepisów o charakterze

dyspozytywnym w celu zastąpienia wyeliminowanych z umowy postanowień

abuzywnych.

Warto podkreślić, że wyeliminowanie abuzywnych klauzul przeliczeniowych

nie prowadzi do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem CHF,

jako kredytu złotowego, oprocentowanego według stawki LIBOR (zob. np. wyroki SN:

z 17 marca 2022 r., II CSKP 474/22; z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22;

z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22; z 10 maja 2022 r., II CSKP 694/22; z 20 maja

2022 r., II CSKP 796/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 875/22; z 30 maja 2023 r.,

II CSKP 1536/22; z 22 czerwca 2023 r., II CSKP 1484/22; por. jednak odmiennie

wyroki SN: z 26 maja 2022 r., II CSKP 650/22; z 1 czerwca 2022 r., II CSKP 364/22;

z 18 sierpnia 2022 r., II CSKP 387/22; z 28 września 2022 r., II CSKP 412/22;

z 23 listopada 2022 r., II CSKP 923/22; z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 272/22).

Mając powyższe na względzie Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.,

skargę kasacyjną oddalił. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie

z art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z § 2 pkt 7, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie.

Maciej Kowalski

Adam Doliwa

Krzysztof Wesołowski

(P.H.)

[a.ł]