Nakłady na dom matki męża w podziale majątku wspólnego. SN uchylił postanowienie

Postanowieniem z dnia 6 grudnia 2021 r. Sąd Rejonowy w Ostrołęce

w pkt I ustalił skład podlegającego podziałowi majątku wspólnego byłych

małżonków J.B. i B.B. oraz jego wartość w kwocie 15 150 zł. W pkt IV i V dokonał

podziału majątku wspólnego i zasądził tytułem dopłaty od uczestnika B.B. na rzecz

wnioskodawczyni J.B. kwotę 7550 zł płatną w terminie 6 miesięcy od

uprawomocnienia się orzeczenia z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w razie

II CSKP 524/23

2

uchybienia terminowi płatności. W pkt VI ustalił, że byłym małżonkom przysługuje

wierzytelność wobec B.B.1 o wartości 266 303 zł w postaci nakładów z majątku

wspólnego w okresie od 2010 r. do 18 czerwca 2014 r. na nieruchomość położoną

w B.; w pkt VII wierzytelność opisaną w pkt VI przyznał na wyłączną własność

uczestnika i z tego tytułu zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni połowę

wartości tej wierzytelności, tj. kwotę 133 151,50 zł płatną w terminie 6 miesięcy od

uprawomocnienia się orzeczenia z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w razie

uchybienia terminowi płatności; w pkt IX ustalił, że z majątku wspólnego stron

postępowania w okresie od dnia 18 czerwca 2014 r. do dnia 11 stycznia 2019 r. na

majątek osobisty uczestnika w postaci nieruchomości położonej w B., zostały

dokonane nakłady o wartości 20 000 zł; w pkt X z tytułu rozliczenia nakładu

opisanego w pkt IX zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwotę 10 000

zł płatną w terminie 6 miesięcy od uprawomocnienia się orzeczenia z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie w razie uchybienia terminów płatności.

Powyższe orzeczenie oparł na następujących ustaleniach faktycznych:

Wnioskodawczyni i uczestnik zawarli związek małżeński w dniu 25

października 2005 r. Po ślubie przez 7 miesięcy zamieszkiwali u rodziców

uczestnika w B.. W pierwszych miesiącach małżeństwa wnioskodawczyni kończyła

studia i pozostawała na utrzymaniu męża. Uczestnik pracował w Niemczech. Po

ukończeniu studiów wnioskodawczyni podjęła pracę w W., gdzie zamieszkali

uczestnicy. Następnie uczestnik podjął decyzję, że chce wrócić do domu matki w B.,

gdzie podjął pracę w październiku 2006 r. W 2007 r. do B. przeprowadziła się

wnioskodawczyni. Uczestnik wraz z wnioskodawczynią wspólnie zamieszkali w

domu matki uczestnika. Z upływem czasu urodziły się dzieci stron w 2007 r. i w

2009 r.

W 2010 r. strony wspólnie podjęły decyzję o remoncie i rozbudowie domu

matki uczestnika w B.. Początkowo wnioskodawczyni nie chciała remontować

starego domu; chciała pobudować z mężem od podstaw własny dom. Przed

podjęciem decyzji o remoncie wnioskodawczyni przeprowadziła rozmowę

z teściową i otrzymała obietnicę, że nieruchomość zostanie przepisana na nich

w przyszłości. Wnioskodawczyni chciała zabezpieczyć interesy prawne i finansowe

II CSKP 524/23

3

swojej rodziny. Miała też świadomość sytuacji prawnej, jaka wiąże się z nakładami

na cudzą nieruchomość. Podczas rozmowy matka uczestnika zgodziła się na

remont domu i zapewniła synową, że w nieodległej przyszłości stanie się on

własnością stron. Również mąż wnioskodawczyni zapewniał ją, że w przyszłości

będzie to ich wspólna nieruchomość i że wnioskodawczyni stanie się

współwłaścicielką domu. Wnioskodawczyni zgodziła się na remont i dalsze

zamieszkiwanie w nieruchomości matki uczestnika.

Remont trwał od 2010 r. do 2016 r. Łączna wartość odtworzeniowa nakładów

poczynionych w pierwszym okresie, tj. od 2010 do 2014 r., wynosiła 145 258 zł.

Wartość nakładów czynionych od października 2014 r. wyniosła 39 134 zł. W sumie

wartość odtworzeniowa nakładów w obu okresach wynosiła 184 392 zł. Wartość

nieruchomości przed remontem i rozbudową wynosiła 188 936 zł. Wartość

nieruchomości według stanu z dnia 30 lipca 2014 r. wynosiła natomiast 455 239 zł,

a według stanu z dnia ustania wspólności majątkowej małżeńskiej,

tj. 11 stycznia 2019 r. 475 244 zł.

W dniu 18 czerwca 2014 r., po wcześniejszym uzgodnieniu terminu

i zorganizowaniu spotkania przez wnioskodawczynię, doszło do podpisania aktu

notarialnego, w którym B.B.1 umową darowizny przepisała nieruchomość

uczestnikowi, zastrzegając na swoją rzecz nieodpłatną, dożywotnią służebność

osobistą mieszkania.

Sąd Rejonowy, odwołując się do art. 567 § 1 k.p.c., podkreślił, że

w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej

między małżonkami sąd rozstrzyga także o żądaniu ustalenia nierównych udziałów

małżonków w majątku wspólnym oraz o tym, jakie wydatki, nakłady i inne

świadczenia z majątku wspólnego na rzecz majątku osobistego lub odwrotnie

podlegają zwrotowi. Wskazał w związku z tym m.in., że na skutek nakładów

dokonanych przez małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej na cudzą

rzecz powstały roszczenia przewidziane w przepisach regulujących rozliczenia

między posiadaczem a właścicielem (art. 226, art. 227 i art. 231 k.c.). Roszczenia

takie przysługują obojgu małżonkom wspólnie i wchodzą w skład majątku

wspólnego, a skoro tak, to muszą być objęte postępowaniem o podział majątku

II CSKP 524/23

4

wspólnego. W konsekwencji roszczenia te mogą być przyznane jednemu bądź

drugiemu małżonkowi.

Sąd przyjął, że w inwestycji polegającej na finansowaniu remontu domu

uczestniczyli tylko zainteresowani. Uznał za nieudowodnione, aby matka uczestnika

poniosła wydatki w kwocie 67 800 zł. Przyjął, że w trakcie trwania wspólności

zostały poczynione nakłady z majątku wspólnego na nieruchomość osoby trzeciej,

które stanowią wierzytelność wchodzącą w skład majątku wspólnego. Wartość

nakładów, obliczona jako wzrost wartości nieruchomości, wyniosła 266 303 zł.

W konsekwencji byłym małżonkom przysługiwała wierzytelność o wartości

266 303 zł w postaci nakładów z majątku wspólnego dokonanych od 2010 r.

do 18 czerwca 2014 r. Wierzytelność tę należało przyznać uczestnikowi, gdyż

nieruchomość w dniu 18 czerwca 2014 r. stała się jego własnością i stanowi jego

majątek osobisty. Uczestnik ponadto mieszka w tym domu, podczas gdy

wnioskodawczyni wyprowadziła się. Sposób podziału sankcjonował zatem

istniejący stan rzeczy.

W zakresie nakładów dokonanych od dnia 18 czerwca 2014 r. do dnia

11 stycznia 2019 r. Sąd zauważył, że z uwagi na równe udziały stron w majątku

wspólnym tytułem zwrotu połowy tych nakładów należało zasądzić od uczestnika

na rzecz wnioskodawczyni kwotę 10 000 zł.

Sąd Okręgowy w Ostrołęce postanowieniem z dnia 10 maja 2022 r., na

skutek apelacji uczestnika postępowania, oddalił apelację (pkt 1) i orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego (pkt 2).

Sąd Okręgowy podzielił i przyjął za własne zasadnicze ustalenia faktyczne

poczynione przez Sąd Rejonowy. Co do zasady słuszne okazało się, zdaniem Sądu

Okręgowego, także podjęte na podstawie tych ustaleń rozstrzygnięcie.

Sąd Okręgowy nie zaaprobował stanowiska apelującego, aby wierzytelność

z tytułu nakładów na majątek osoby trzeciej podzielić między wnioskodawczynię

i uczestnika, co miałoby umożliwić każdemu z nich samodzielne dochodzenie od

dłużnika swojej części roszczenia. Uznał, że status tej wierzytelności jest odmienny

aniżeli przyjęty przez Sąd Rejonowy. Zdaniem Sądu Okręgowego, w stanie

faktycznym sprawy nie może być mowy o tym, że do podziału między małżonkami

II CSKP 524/23

5

pozostała wierzytelność przysługująca wobec osoby trzeciej, ponieważ

wierzytelność ta wygasła wraz z przeniesieniem prawa własności nieruchomości na

rzecz uczestnika. Uczestnik w ten sposób samodzielnie zrealizował w pełni

wierzytelność przysługującą pierwotnie obojgu małżonkom wobec osoby trzeciej, tj.

swojej matki z tytułu nakładów poczynionych na jej nieruchomość. Pozbawił tym

samym wnioskodawczynię możliwości zaspokojenia tej wierzytelności w zakresie

przysługującego jej udziału w majątku wspólnym. Uzasadnia to, zdaniem Sądu

Okręgowego, obowiązek zapłaty przez niego na rzecz wnioskodawczyni

odszkodowania w wysokości połowy wartości wierzytelności, jaka mogłaby być

uzyskana przez nią, gdyby uczestnik nie nabył nieodpłatnie do swojego majątku

osobistego nieruchomości wzbogaconej nakładami z majątku wspólnego

(art. 45 § 1 k.r.o. w związku z art. 415 k.c.). Sąd Okręgowy dodał, że nabywając

nieodpłatne rzecz, której wartość wzrosła na skutek nakładów poczynionych

z majątku wspólnego, uczestnik znalazł się w analogicznej sytuacji, skutkującej

obowiązkiem wydania korzyści, jak ta, o której mowa w art. 407 k.c.

Sąd Okręgowy nie podzielił również zarzutów uczestnika co do przyznania

mu na własność, wbrew jego woli, niektórych rzeczy ruchomych wchodzących

w skład majątku wspólnego. Wyjaśnił, że uczestnik warunkował przyznanie mu tych

składników oceną ich wartości. Przyjęcie wartości prezentowanych przez

uczestnika nie było jednak możliwe wobec sprzeciwu wnioskodawczyni. Wobec

tego Sąd Rejonowy zasadnie oparł się na szacunkach biegłego. Sąd Okręgowy

zwrócił ponadto uwagę, że z racji dostosowania mebli do konkretnych pomieszczeń

w domu zamieszkiwanym przez uczestnika, nie przedstawiałyby one dla

wnioskodawczyni żadnej wartości, a ich sprzedaż byłaby utrudniona.

Skargę kasacyjną od postanowienia Sądu Okręgowego wniósł uczestnik,

zaskarżając orzeczenie w całości, zarzucając naruszenie: art. 387 § 21 k.p.c.;

art. 407 w związku z art. 405 k.c.; art. 405 k.c.; art. 45 § 1 k.r.o. (wskazanie

w podstawach skargi art. 45 k.c. należało uznać za oczywisty lapsus); art. 226,

art. 227 i art. 231 k.c.; § 35 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 21 września

2004 r. w sprawie wyceny nieruchomości i sporządzania operatu szacunkowego

(jedn. tekst: Dz. U. z 2021, poz. 555); art. 118 w związku z art. 226 k.c. i art. 212

§ 2 k.c.

II CSKP 524/23

6

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W zakresie dopuszczalności rozpoznania skargi kasacyjnej ze względu na

sposób wyznaczenia składu orzekającego (art. 80 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia

2017 r. o Sądzie Najwyższym, jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r., poz. 622) i sposób

przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania należało odwołać się odpowiednio do

rozważań poczynionych m.in. w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia

2025 r., II CSKP 1885/22 i II CSKP 172/24 oraz z dnia 12 września 2025 r.,

II CSKP 2114/22, które Sąd Najwyższy podziela, nie stwierdzając przeszkód do

merytorycznego rozpoznania sprawy w niniejszym składzie.

Zarzucając naruszenie art. 387 § 21 k.p.c. uczestnik argumentował, że Sąd

Okręgowy – w zakresie kosztów ponoszonych przez matkę uczestnika na remont

nieruchomości i jej partycypację w kosztach utrzymania rodziny podczas remontu

– nieprawidłowo nie wskazał dowodów, na których się oparł i przyczyn, dla których

innym dowodom odmówił wiarygodności. Nie podał również, z jakich dowodów

wywiódł ustalenia dotyczące umowy między wnioskodawczynią, uczestnikiem

i matką uczestnika – ówczesną właścicielką nieruchomości. W przekonaniu

uczestnika, Sąd Okręgowy nie odniósł się również do zarzutów apelacji w zakresie

sposobu ustalenia wartości nakładów na nieruchomość i kosztów ponoszonych

przez matkę uczestnika.

Uchybienie wymaganiom stawianym uzasadnieniu orzeczenia sądu drugiej

instancji (art. 387 § 21 k.p.c.) może stanowić skuteczny zarzut kasacyjny tylko

wtedy, gdy mankamenty uzasadnienia nie pozwalają na poddanie orzeczenia

efektywnej kontroli kasacyjnej (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 5 października 2018 r., I CSK 608/17, z dnia 25 września 2019 r.,

III CSK 230/17 i z dnia 6 sierpnia 2025 r., III PSKP 32/24). Uczestnikowi należało

wprawdzie przyznać rację, że Sąd Okręgowy nie wskazał konkretnych faktów

i dowodów, na których oparł konkluzję, iż między uczestnikami a matką uczestnika

doszło do porozumienia w przedmiocie losów nieruchomości, którą małżonkowie

zamieszkiwali i remontowali. Mankament ten nie rzutował jednak na możliwość

zrekonstruowania rozumowania Sądu a quo w zakresie kwestionowanym przez

II CSKP 524/23

7

uczestnika, a w konsekwencji przeprowadzenia kontroli kasacyjnej,

z zastrzeżeniem sposobu zastosowania art. 407 k.c., o czym będzie mowa

w dalszej części uzasadnienia.

Jednocześnie należało wskazać, że jeżeli sąd dochodzi do wniosku, iż

doszło do zawarcia umowy o określonej treści, a w przekonaniu strony (uczestnika)

ustalone okoliczności faktyczne nie dają podstaw do takiego stanowiska, zarzucana

wadliwość orzeczenia lokuje się nie tyle w płaszczyźnie art. 387 § 21 k.p.c., lecz ma

merytoryczny charakter i wymaga – w celu poddania jej kontroli Sądu Najwyższego

– podniesienia zarzutu naruszenia art. 65 k.c. Przepis ten dotyczy bowiem nie tylko

rekonstrukcji treści złożonych oświadczeń woli, lecz służy także za podstawę oceny,

czy ustalone fakty (zachowania stron) ujawniały dostatecznie wolę wywołania

skutków prawnych, a tym samym, czy do złożenia oświadczenia woli w ogóle

doszło (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 czerwca 2006 r., V CSK 70/06,

OSNC 2007, nr 4, poz. 59 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 marca

2023 r., II CSKP 571/22). Zarzut ten nie został jednak w skardze podniesiony.

W zakresie, w którym uczestnik wytykał pominięcie określonych zarzutów

apelacyjnych, poddanie tej kwestii ocenie Sądu Najwyższego wymagało zarzucenia

naruszenia art. 378 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c. (por. np. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 13 lutego 2014 r., V CSK 142/13 i postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 25 września 2014 r., II CSK 727/13 oraz z dnia 8 sierpnia

2025 r., II CSKP 156/25), czego w skardze nie uczyniono. Niezależnie od tego, Sąd

Okręgowy wyjaśnił, że podziela stanowisko Sądu Rejonowego co do tego, iż

materiał dowodowy nie pozwalał przyjąć, aby uczestnik wykazał poniesienie przez

B.B.1 części kosztów związanych z remontem, a prawidłowość tych ustaleń nie

podlegała kontroli w postępowaniu kasacyjnym (art. 39813 § 1 k.p.c.). Kwestia

sposobu ustalenia wartości nakładów z majątku wspólnego lokuje się natomiast w

płaszczyźnie stosowania prawa materialnego i zostanie rozważona

w dalszej części uzasadnienia.

W konsekwencji należało przyjąć, że uczestnik nie zakwestionował

skutecznie stanowiska Sądu Okręgowego, według którego byli małżonkowie

– rezygnując z budowy własnego domu – podjęli za zgodą matki uczestnika

II CSKP 524/23

8

decyzję o remoncie i rozbudowie domu, w którym zamieszkiwali, należącego do

matki uczestnika, która z kolei zapewniła, że stanie się on ich własnością.

Porozumienie to kreowało umowny tytuł prawny do korzystania z nieruchomości

matki uczestnika, przy czym na uboczu – wobec braku zarzutów naruszenia

art. 710 i n. k.c. – należało pozostawić ocenę trafności stanowiska Sądu

Okręgowego o równoległym istnieniu między tymi samymi podmiotami

– byłymi małżonkami i matką uczestnika – dwóch stosunków prawnych, tj. umowy

użyczenia i umowy dotyczącej przyszłych losów nieruchomości. Istotne jest

natomiast to, że w świetle ustaleń nakłady były dokonywane za zgodą właścicielki

nieruchomości i z założeniem, że posiadacze nabędą w przyszłości tytuł

właścicielski do rzeczy.

Jeżeli na skutek następczych zdarzeń nie doszło do sfinalizowania tych

uzgodnień, ponieważ matka uczestnika darowała nieruchomość wyłącznie synowi,

a do zamierzonego rozszerzenia wspólności majątkowej małżeńskiej nie doszło aż

do rozwodu małżonków, sięgnięcie do przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu

w celu określenia konsekwencji transferu z majątku wspólnego do majątku osoby

trzeciej – matki uczestnika – nie było nieprawidłowe. In casu porozumienie

małżonków i matki uczestnika nie określało zasad rozliczenia nakładów na

wypadek, gdyby nie doszło do uzyskania tytułu prawnego przez małżonków,

a w tego rodzaju przypadkach rozliczenie na podstawie przepisów

o bezpodstawnym wzbogaceniu, w granicach, w jakich dokonane nakłady

zwiększają wartość rzeczy, nie jest wykluczone (por. np. wyroki Sądu Najwyższego

z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 287/16 i z dnia 18 grudnia 2018 r., IV CSK 493/17

oraz postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2022 r., I CSK 112/22).

Zarzut naruszenia w tym aspekcie art. 405 k.c. należało zatem uznać za

niezasadny. Nieskuteczność rozważanego zarzutu pociągała za sobą

bezzasadność zarzutu naruszenia art. 226 k.c. w zakresie, w jakim uczestnik

zdawał się poszukiwać w tym przepisie podstawy dokonania rozliczeń; w tym

względzie marginesowo tylko należało podnieść, że przepis ten dotyczy rozliczeń

między posiadaczem samoistnym a właścicielem nieruchomości, a dokonane

w sprawie ustalenia, jak również – nie do końca wprawdzie konsekwentne

– stanowisko uczestnika w postępowaniu kasacyjnym nie wskazywały na to, by

II CSKP 524/23

9

posiadanie przez małżonków nieruchomości stanowiącej własność matki

uczestnika miało taki charakter. Zarzuty naruszenia art. 227 i 231 k.c. należało

natomiast uznać za bezprzedmiotowe, mając na względzie, że przepisy te nie

mogły mieć zastosowania w okolicznościach sprawy; próby wyjaśnienia ich

potencjalnego znaczenia w kontekście stanowiska Sądu Okręgowego nie podjęto

również w motywach skargi kasacyjnej.

Zarzut naruszenia art. 118 w związku z art. 226 k.c. uczestnik wiązał

z przekonaniem, że roszczenie przeciwko osobie trzeciej – matce uczestnika

– uległo przedawnieniu. Pomijając kwestię znaczenia przedawnienia roszczenia

skierowanego przeciwko osobie trzeciej, wchodzącego w skład majątku wspólnego,

w ramach orzekania o podziale tego majątku (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 31 lipca 2020 r., V CSK 55/20), nieskuteczność tego zarzutu

wynikała już z tego, że skarżący łączył go z modelem rozliczeń przewidzianych

w art. 226 i n. k.c., tymczasem – jak wskazano wcześniej – Sąd Okręgowy nie

odwoływał się do tych przepisów, wychodząc z odmiennych założeń co do

materialnoprawnej podstawy rozliczeń stron. Bez względu na to, przepisem, który

ustanawia szczególny, skrócony termin przedawnienia roszczeń uzupełniających

o zwrot nakładów, jest art. 229 k.c., który w przypadku posiadaczy zależnych może

znaleźć odpowiednie zastosowanie na podstawie art. 230 k.c. Żaden z tych

przepisów nie został powołany w podstawach skargi kasacyjnej, toteż kwestia ta

pozostawała poza kognicją Sądu Najwyższego (art. 39813 § 1 k.p.c.).

Roszczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia podlega przedawnieniu

w terminie sześcioletnim (art. 118 k.c.), przy czym w odniesieniu do roszczeń

powstałych przed wejściem w życie ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie

ustawy – Kodeks cywilny i niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1104)

uwzględnienia wymaga regulacja przejściowa zawarta w art. 5 ust. 2 powołanej

ustawy. Początek tego terminu należało liczyć od chwili, w której nie ulegało

wątpliwości, że wnioskodawczyni nie uzyska trwałego tytułu prawnego do

nieruchomości. W świetle niepodważonych skutecznie ustaleń Sądu Okręgowego,

darowizna na rzecz uczestnika dokonana w 2014 r. nie miała niweczyć

wcześniejszych uzgodnień co do uzyskania przez wnioskodawczynię własności

nieruchomości, a jej podłożem były względy podatkowe. Nawet jednak jeżeli

II CSKP 524/23

10

przyjąć, że termin przedawnienia rozpoczął bieg już z chwilą darowizny

nieruchomości na rzecz uczestnika, wniosek o podział majątku wspólnego,

obejmujący żądanie rozliczenia rozważanej należności, został złożony w lutym

2020 r., toteż wątpliwość uczestnika co do przedawnienia ewentualnego roszczenia

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia należało uznać za bezpodstawną.

Bliższej analizy wymagały zarzuty dotyczące sposobu ustalenia wartości

korzyści, która podlegała zwrotowi, a także ujęcia wierzytelności z tego tytułu

w podziale. Uczestnik podnosił w tej materii w szczególności, że wzrost wartości

ustalony przez biegłego uwzględniał wzrost ceny gruntu, podczas gdy miarodajny

powinien być wyłącznie zmieniony stan nieruchomości. Zarzucał również, że jeżeli

elementem majątku wspólnego jest wierzytelność wobec osoby trzeciej z tytułu

nakładów na rzecz będącą jej własnością, a zarazem żaden z byłych małżonków

nie wyraża zgody na przyznanie mu tej wierzytelności w całości, należy przyznać

każdemu z małżonków ułamkową część wierzytelności, bez oznaczania jej wartości.

W pierwszej kwestii należało zważyć, że w świetle referowanego wcześniej

poglądu roszczenie o zwrot równowartości nakładów w reżimie bezpodstawnego

wzbogacenia ogranicza się do wartości, o jaką zwiększeniu uległa wartość rzeczy

(por. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 287/16).

Podobnie kwestia ta przedstawia się na tle art. 226 k.c. przywołanego przez Sąd

Rejonowy (art. 226 § 1 zdanie pierwsze i drugie in fine k.c.). Z uzasadnień Sądów

meriti nie wynikało, aby wartość ta była przedmiotem ustaleń, jak również, aby

wysokość spornej wierzytelności, mającej źródło w dokonaniu nakładów,

odpowiadała tej wartości. Sąd Rejonowy ustalił wartość nieruchomości przed

rozbudową i remontem oraz po dokonaniu nakładów, odrębnie dla okresów,

w których właścicielem nieruchomości była matka uczestnika i uczestnik, po czym

zestawił te wartości. Sąd Okręgowy, mimo że uczestnik podnosił w apelacji kwestię

wzrostu wartości nieruchomości na skutek zmian rynkowych – w oderwaniu od

nakładów – nie odniósł się do tego zagadnienia, choć przyjmując odmienną

koncepcję rozstrzygnięcia bazował na wartościach ustalonych w postępowaniu

przed Sądem Rejonowym. Racją jest natomiast, że zmiana wartości nieruchomości

w czasie może być konsekwencją zróżnicowanych czynników, w tym wahań cen

rynkowych gruntu, podczas gdy w okolicznościach sprawy konieczne było ustalenie,

II CSKP 524/23

11

o ile zwiększyła się wartość nieruchomości osoby trzeciej na skutek dokonanych na

niej nakładów, pochodzących z majątku wspólnego byłych małżonków. W tym

zakresie zarzutom skargi kasacyjnej nie można było zatem odmówić trafności.

Odnosząc się do drugiego problemu, należało dostrzec, że Sąd Rejonowy

w pkt VI i VII sentencji przyjął, że byłym małżonkom przysługuje wspólnie

wierzytelność wobec osoby trzeciej – B.B. – i przyznał ją uczestnikowi z

obowiązkiem spłaty odpowiadającej połowie jej wysokości. Sąd Okręgowy nie

podzielił tego stanowiska, wychodząc z założenia, że wierzytelność przysługująca

małżonkom wygasła na skutek działania uczestnika i jego matki,

a wnioskodawczyni przysługuje roszczenie o naprawienie szkody w wysokości

odpowiadającej połowie tej wierzytelności na podstawie art. 415 k.c. Jednocześnie

uznał, że uczestnik znalazł się w sytuacji analogicznej do określonej w art. 407 k.c.

W tym stanie rzeczy zarzuty i rozważania skargi kasacyjnej co do

prawidłowego sposobu podziału wierzytelności wobec osoby trzeciej wchodzącej

w skład majątku wspólnego odrywały się od stanowiska Sądu Okręgowego. Sąd

ten odrzucił stanowisko Sądu Rejonowego, według którego elementem dzielonego

majątku jest wierzytelność wobec osoby trzeciej, uznawszy, że wierzytelność ta

wygasła w całości, a w jej miejsce wnioskodawczyni przysługuje roszczenie

o odmiennym charakterze. Argumenty skargi kasacyjnej kierowały się

w rozważanej materii w istocie przeciwko rozumowaniu przedstawionemu przez

Sąd Rejonowy, abstrahując od odmiennego zapatrywania, które stanowiło

podstawę zaskarżonego postanowienia.

W skardze kasacyjnej nie zakwestionowano w szczególności zastosowania

lub wykładni art. 415 k.c., co stało na przeszkodzie poddaniu kontroli kasacyjnej

prawidłowości poglądu wyrażonego w tym zakresie przez Sąd Okręgowy. Sąd

Najwyższy nie mógł jednak pominąć, że Sąd Okręgowy, negując pogląd Sądu

Rejonowego, jakoby byłym małżonkom przysługiwała wierzytelność wobec osoby

trzeciej, nie mógł poprzestać na oddaleniu apelacji.

Jednym z podstawowych elementów postępowania działowego jest ustalenie

składu majątku wspólnego (art. 684 w związku z art. 576 § 3 k.p.c.), przy czym przy

w obecnym modelu apelacji powinność ta obciąża na równi sąd pierwszej i drugiej

II CSKP 524/23

12

instancji. Jeżeli zatem Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska Sądu Rejonowego,

że składnikiem majątku wspólnego jest wymagająca podziału wierzytelność wobec

osoby trzeciej, co znajdowało wyraz wprost w sentencji postanowienia Sądu

Rejonowego, to powinien dokonać stosownej korekty zaskarżonego apelacją

postanowienia. Na powinność tę nie rzutowała okoliczność, że przyjęta przez Sąd

Okręgowy materialnoprawna koncepcja rozstrzygnięcia w aspekcie rachunkowym

prowadziła do zasądzenia na rzecz wnioskodawczyni kwoty odpowiadającej kwocie

stwierdzonej postanowieniem Sądu Rejonowego, skoro pociągała ona za sobą

zmianę składu dzielonego majątku.

Ponadto, uwzględniając, że zarzutami kasacyjnymi został objęty art. 407 k.c.,

należało wskazać, że sposób zastosowania tej regulacji w zaskarżonym

postanowieniu, w powiązaniu z równolegle powoływanym przez Sąd Okręgowy

art. 415 k.c., nie poddawał się w istocie kontroli kasacyjnej. Sąd Okręgowy wskazał,

że na skutek nieodpłatnego nabycia własności nieruchomości uczestnik znalazł się

w sytuacji skutkującej obowiązkiem wydania korzyści, o której mowa w art. 407 k.c.,

z uwzględnieniem wielkości przysługującego wnioskodawczyni udziału. Argumenty

skargi kasacyjnej nie stwarzały podstaw do podważenia tej tezy, z którą zdawało

się korespondować inne stwierdzenie Sądu Okręgowego, mianowicie, że uczestnik

„zrealizował” sporną wierzytelność w sposób prowadzący do jej wygaśnięcia

(konfuzja).

Taki sposób rozumowania sugeruje, po pierwsze, iż płaszczyzną rozważań

Sądu Okręgowego zdają się być przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu, nie zaś

o odpowiedzialności deliktowej. W sprzeczności z tym stało jednak stanowisko

Sądu, według którego zasądzona na rzecz wnioskodawczyni wierzytelność miałaby

mieć charakter odszkodowawczy, a jej podłożem miałby stać się art. 415 k.c. Po

drugie, z motywów zaskarżonego postanowienia nie wynikało dostatecznie, z jakich

powodów Sąd Okręgowy uznał, że doszło do wygaśnięcia pierwotnej wierzytelności

z tytułu zwrotu nakładów w części przysługującej wnioskodawczyni. Jeśli bowiem,

zdaniem Sądu, w związku z darowizną nieruchomości korzyść uzyskana pierwotnie

przez matkę uczestnika przeszła na uczestnika, to konfuzja mogłaby nastąpić

jedynie w relacji między uczestnikiem a jego matką, natomiast w odniesieniu do

wnioskodawczyni zdarzenie to powinno pociągać za sobą zmianę wierzyciela

II CSKP 524/23

13

(arg. ex art. 407 k.c.), nie zaś wygaśnięcie wierzytelności. Wierzytelność po stronie

wnioskodawczyni, skierowaną przeciwko uczestnikowi, należałoby przy tym

traktować w podziale analogicznie jak roszczenie z tytułu zwrotu wydatków

z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków (art. 45 § 1 k.r.o.).

W skardze kasacyjnej zarzucono również naruszenie art. 212 § 1 k.c. przez

przyznanie na własność uczestnika ruchomości w postaci krzeseł, stołów, komody

i telewizora. Mając na względzie, co odnotował Sąd Okręgowy, że uczestnik nie

wykluczał przyznania mu tych przedmiotów, a także akcentowaną przez Sądy meriti

specyfikę tych składników majątkowych, zarzut ten Sąd Najwyższy uznał za

nietrafny, aprobując w tej materii argumentację Sądu Okręgowego.

Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 13 § 2 k.p.c.,

Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.

Dariusz Dończyk Grzegorz Misiurek Paweł Grzegorczyk

(K.G.)

[r.g.]