Sąd Najwyższy uchylił część wyroku w sporze klientki z bankiem o odsetki od kredytu

Wyrokiem z 20 stycznia 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie, w sprawie

z powództwa H.L. przeciwko Bankowi S.A. w W. o ustalenie i zapłatę, ustalił, że

umowa o […] z 2 sierpnia 2005 r. zawarta przez H.L. z Bankiem S.A. w W. jest

nieważna (pkt I); zasądził od pozwanej na rzecz powódki kwotę 77 617,37 CHF wraz

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od kwoty 64 664,19 CHF od dnia

31 lipca 2020 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 12 953,18 CHF od dnia 3 września

2021 r. do dnia zapłaty (pkt II); oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt III);

rozstrzygnął o kosztach postępowania (pkt IV).

Sąd pierwszej instancji ustalił, że w dniu 2 sierpnia 2005 r. powódka zawarła

z pozwaną umowę kredytu indeksowanego do CHF. Zgodnie z umową kwota kredytu

wynosiła 495 000 zł, a saldo kredytu miało być wyrażone w CHF po przeliczeniu

wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według tabeli kursów walut obcych

obowiązującej w pozwanym banku w dniu uruchomienia kredytu lub jego transzy.

Powódka zobowiązała się spłacić kwotę kredytu w ratach wyrażonych w PLN po

dokonaniu przeliczenia z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego

II CSKP 567/24

3

w dniu płatności danej raty zgodnie z tabelą kursów walut obcych obowiązującą

u pozwanej.

Dnia 28 czerwca 2012 r. strony zawarły aneks do umowy, na podstawie

którego powódka rozpoczęła spłatę kredytu w walucie CHF.

Pismem z 17 lutego 2020 r. powódka skierowała do pozwanej wezwanie do

zapłaty kwoty 90 673,34 zł jako nienależnie pobranej przez bank na podstawie

spornej umowy kredytu, która to kwota stanowiła różnicę pomiędzy sumą spłat

z tytułu rat kapitałowo-odsetkowych dokonanych przez powódkę w okresie od

września 2005 r. do czerwca 2019 r. a kwotą, jaka z tego tytułu byłaby faktycznie

należna bankowi z uwzględnieniem niewiążącego charakteru klauzuli indeksacyjnej

zawartej w umowie.

W okresie od 5 września 2005 r. do 5 lipca 2012 r. powódka uiściła na rzecz

pozwanej 114 622,10 zł tytułem spłaty rat kapitałowych oraz 77 625,11 zł tytułem

spłaty rat odsetkowych natomiast w okresie od 6 sierpnia 2012 r. do 6 listopada

2019 r. 56 882,35 CHF tytułem spłaty rat kapitałowych oraz 7781,84 CHF tytułem

spłaty rat odsetkowych.

Odnosząc się do dochodzonych roszczeń, Sąd pierwszej instancji wskazał, że

powódce przysługuje interes prawny w dochodzeniu żądania ustalenia nieważności

umowy. Sąd podkreślił, że zawarta pomiędzy stronami umowa kredytu

wygenerowała długoterminowy stosunek prawny, który nie został dotychczas

wykonany, a więc nawet uwzględnienie roszczeń o zapłatę nie uregulowałoby

w sposób definitywny wzajemnych relacji stron opartych na spornym stosunku

prawnym. Uzasadniając nieważność spornej umowy kredytu Sąd wskazał, że strony

nie umówiły się co do głównych świadczeń. Zarówno indeksacja, jak i odesłanie do

tabel kursowych banku określają główny przedmiot umowy, przy czym postanowienia

umowy nie zostały w tym zakresie sformułowane jednoznacznie (brak wskazania

zasad ustalania kursów, brak rzetelnej informacji o ryzyku walutowym przy

jednoczesnym wykreowaniu poprzez indeksację takiego ryzyka).

Sąd wyjaśnił również, że nie jest dopuszczalne, aby postanowienia umowne

dawały jednej ze stron uprawnienie do kształtowania według swojej woli zakresu

obowiązków drugiej strony, ponieważ byłoby to oczywiście sprzeczne z naturą

II CSKP 567/24

4

umowy. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie postanowienia umowy przyznawały

pozwanemu bankowi dowolność w kształtowaniu wysokości zobowiązania powódki

wobec banku z tytułu zaciągniętego kredytu i wyłącznie od jego woli zależała

wysokość tych świadczeń.

Sąd wskazał również na sprzeczność spornej umowy z art. 69 ust. 1 i 2 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe w brzmieniu z dnia zawarcia umowy

(tekst jedn.: Dz.U. z 2026 r., poz. 38), który jest przepisem bezwzględnie

obowiązującym. Wobec ustalenia, iż sporna umowa kredytu jest nieważna w całości,

strony powinny zwrócić sobie kwoty świadczone na podstawie tej umowy. Wobec

powyższego żądanie powódki zasądzenia od strony pozwanej kwoty odpowiadającej

sumie rat spłaconych przez powódkę na podstawie kwestionowanej umowy

w okresie od 5 sierpnia 2012 r. do 5 maja 2021 r. (taki okres został wskazany przez

powódkę) zostało uwzględnione. We wskazanym wyżej okresie pozwana pobrała

z rachunku powódki tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych 77 617,37 CHF.

O odsetkach ustawowych za opóźnienie Sąd orzekł na podstawie art. 481 § 1

k.c. oraz art. 455 k.c. W odniesieniu do 64 664,19 CHF Sąd zasądził odsetki od 31

lipca 2020 r. do dnia zapłaty, bowiem 30 lipca 2020 r. pozwana odebrała pozew

w niniejszej sprawie. Natomiast odsetki w odniesieniu do 12 953,18 CHF Sąd

zasądził od 3 września 2021 r. do dnia zapłaty, ponieważ pismo modyfikujące

powództwo doręczono pozwanej w dniu 2 września 2021 r., zatem w dniu następnym

po dniu doręczenia pozwana pozostawała w opóźnieniu w spełnieniu świadczenia.

Co do pozostałych odsetek zgłoszonych przez stronę powodową powództwo,

w ocenie Sądu a quo, podlegało oddaleniu.

Apelację od wyroku Sądu pierwszej instancji wniosła pozwana, zaskarżając

go co do punktów I, II i IV oraz formułując w apelacji zarzuty naruszenia m.in. art. 455

k.c. w zw. z art. 481 k.c.

Pozwana w toku postępowania apelacyjnego podniosła również zarzut

zatrzymania zasądzonego świadczenia do czasu zaoferowania przez powódkę

zwrotu świadczenia wzajemnego w kwocie 494 999,98 zł, powołując się na

doręczenie powódce oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania.

II CSKP 567/24

5

Wyrokiem z 11 stycznia 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok

Sądu pierwszej instancji w części w punkcie drugim w ten sposób, że oddalił

powództwo o zasądzenie ustawowych odsetek za opóźnienie od kwoty 64 664,19

CHF od 31 lipca 2020 r. do dnia zapłaty i od kwoty 12 953,18 CHF od 3 września

2021 r. do dnia zapłaty i wskazał, iż pozwanej przysługuje prawo zatrzymania

zasądzonego świadczenia dopóki H.L. nie zaofiaruje zwrotu kwoty 494 999,98 zł,

którą otrzymała w wykonaniu umowy o […] z 2 sierpnia 2005 r. albo nie zabezpieczy

roszczenia o jej zwrot (pkt 1); oddalił apelację w pozostałej części (pkt 2); zasądził

od pozwanej na rzecz powódki kwotę 8100 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

apelacyjnego.

W ocenie Sądu odwoławczego apelacja była uzasadniona jedynie w zakresie,

w którym zmierzała do uwzględnienia podniesionego przez pozwaną zarzutu

zatrzymania, a w pozostałej części okazała się bezzasadna i jako taka podlegała

oddaleniu.

Sąd odwoławczy przywołał uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego

z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, w którym wskazano, że kredytodawca może

skorzystać z prawa zatrzymania w celu uniknięcia zagrożeń związanych

z niewypłacalnością kredytobiorcy (konsumenta), zaś obowiązek zwrotu kapitału jest

czymś więcej niż zobowiązanie do świadczenia wzajemnego, ma charakter bardziej

podstawowy niż obowiązek zapłaty oprocentowania. Stanowisko to zostało

powtórzone w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP

6/21, dlatego Sąd ad quem wobec podniesienia przez pozwaną zarzutu zatrzymania

i złożenia kopii oświadczenia banku o skorzystaniu z prawa zatrzymania w oparciu

o art. 496 k.c. zastrzegł, iż spełnienie świadczenia przez pozwaną jest uzależnione

od jednoczesnej zapłaty przez powódkę na rzecz pozwanej kwoty otrzymanej tytułem

świadczenia wzajemnego. Bank może powstrzymać się ze spełnieniem świadczenia

do czasu zaofiarowania przez powódkę kwoty 494 999,98 zł albo zabezpieczenia

roszczenia o jej zwrot.

Ponieważ skuteczne skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania

wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego

świadczenia, Sąd odwoławczy uznał, że brak było podstawy prawnej do zasądzenia

od pozwanej na rzecz powódki ustawowych odsetek za opóźnienie od zasądzonych

II CSKP 567/24

6

kwot. W tej części wyrok Sądu pierwszej instancji uległ zmianie poprzez oddalenie

powództwa w tym zakresie.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu drugiej instancji wniosła powódka,

zaskarżając wyrok Sądu Apelacyjnego w części, tj. co do punktu 1. w zakresie,

w jakim Sąd oddalił powództwo o zasądzenie ustawowych odsetek za opóźnienie od

kwoty 64 664,19 CHF za okres od 31 lipca 2020 r. do dnia zapłaty i od kwoty 12

953,18 CHF za okres od 3 września 2021 r. do dnia zapłaty oraz zastrzegł że,

pozwanej przysługuje prawo zatrzymania zasądzonego świadczenia, dopóki H.L. nie

zaofiaruje zwrotu kwoty 494 999,98 zł, którą otrzymała w wykonaniu umowy o […] z

2 sierpnia 2005 r. albo nie zabezpieczy roszczenia o jej zwrot. W swojej skardze

powódka sformułowała zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, tj.: art.

496 w zw. z art. 497 k.c.; art. 89 w zw. z art. 496 w zw. z art. 497 k.c.; art. 481 § 1 w

zw. z art. 455 oraz w zw. z art. 496 k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady

93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz. Urz. UE z 1993 r., L 95, s. 29; dalej jako „dyrektywa 93/13"). W

oparciu o sformułowane w skardze zarzuty powódka wniosła o zmianę punktu 1.

zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie apelacji pozwanej w całości; ewentualnie o

uchylenie zaskarżonego wyroku w części, tj. w punkcie 1. i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie

od pozwanej na rzecz powódki zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, w tym

kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Pozwana złożyła odpowiedź na skargę kasacyjną powódki, w której wniosła

o oddalenie skargi oraz o zasądzenie od powódki na swoją rzecz kosztów

postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się zasadna, choć nie wszystkie sformułowane

w niej zarzuty były trafne.

Jako niezasadny należało ocenić zarzut naruszenia art. 89 w zw. z art. 496

w zw. z art. 497 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że zgłoszony

przez pozwaną warunkowy zarzut zatrzymania jest skuteczny, podczas gdy

zastrzeżenie warunku skutkuje nieważnością oświadczenia woli.

II CSKP 567/24

7

Oświadczenie strony umowy o skorzystaniu z prawa zatrzymania na

podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. może być złożone w sytuacji sporu sądowego

co do tego, czy umowa została skutecznie rozwiązana lub jest nieważna, a tym

samym w sytuacji, w której zachodzi niejasność i niepewność, czy przeciwnikowi

istotnie przysługuje roszczenie o zwrot spełnionego na jej podstawie świadczenia

jako nienależnego. Niepewności tej nie można jednak utożsamiać ze zdarzeniem

przyszłym i niepewnym (art. 89 k.c.), ponieważ chodzi tu nie o zdarzenie przyszłe,

lecz stan już obiektywnie istniejący, jakkolwiek niejasny i niepewny dla stron (zob.

też np. wyrok SN z 19 grudnia 2025 r., II CSKP 671/23).

Podniesienie zarzutu zatrzymania na wypadek, gdyby sąd nie uwzględnił dalej

idących zarzutów pozwanego, w szczególności zarzutów zmierzających do

wykazania, że umowa jest ważna, nie koliduje z zakazem warunkowych czynności

procesowych. Zakaz ten nie stoi bowiem na przeszkodzie równoczesnemu

korzystaniu przez pozwanego z kilku sposobów obrony, które pozostają ze sobą

w wewnątrzprocesowej, logicznej, zależności. Pozwany podnosi wówczas określone

zarzuty w sposób ewentualny, na wypadek, gdyby zarzuty podnoszone przez niego

w pierwszej kolejności okazały się bezzasadne (zob. wyroki SN: z 9 sierpnia 2018 r.,

II CSK 551/18; z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1183/22).

Za zasadny należało natomiast uznać zarzut naruszenia art. 496 w zw. z art.

497 k.c. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące

uwzględnieniem zgłoszonego przez pozwaną zarzutu prawa zatrzymania, a tym

samym zastrzeżenie, że spełnienie świadczenia przez pozwaną powinno nastąpić za

jednoczesnym zaoferowaniem przez powódkę pozwanej kwoty 494 999,98 zł tytułem

spłaty kapitału albo zabezpieczeniem roszczenia pozwanej o zapłatę tej kwoty,

w sytuacji, gdy było to niedopuszczalne.

Zgodnie z uchwałą SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, Nr 11,

poz. 98), w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na

podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje

prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. (zob. też np. wyroki

SN z 18 lutego 2026 r., II CSKP 106/25, II CSKP 603/24).

II CSKP 567/24

8

Z kolei w uchwale z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23 (OSNC 2025, Nr 3, poz.

25), Sąd Najwyższy stanął na stanowisku, iż prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie

przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej

strony.

Również Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uznał, że art. 6 ust.

1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie

wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia

nieważności zawartej przez instytucję bankową z konsumentem umowy kredytu

hipotecznego z uwagi na nieuczciwy charakter niektórych warunków tej

umowy powołanie się przez tę instytucję na prawo zatrzymania prowadzi do

uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości uzyskania przez niego zapłaty

kwot, które zasądzono od wspomnianej instytucji ze względu na skutki restytucyjne

wynikające ze stwierdzenia nieuczciwego charakteru tych warunków, od

równoczesnego zaofiarowania przez rzeczonego konsumenta zwrotu albo

zabezpieczenia zwrotu całości świadczenia otrzymanego od tej samej instytucji

przez konsumenta na podstawie wspomnianej umowy, niezależnie od spłat

dokonanych już w wykonaniu tej umowy (zob. postanowienie z 8 maja 2024 r., C-

424/22, Santander Bank Polska, ECLI:EU:C:2024:398). Z tych względów zaskarżone

przepisy wymagają wykładni w zgodzie z prawem Unii (zob. też wyrok TSUE

z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, TL, WE/Syndyk masy upadłości Getin Noble Bank

S.A., dawniej Getin Noble Bank S.A., ECLI:EU:C:2023:992).

W konsekwencji przyjąć należy, że aktualnie zarówno w judykaturze Sądu

Najwyższego, jak i orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

dominuje stanowisko, że w okolicznościach, jak w badanej sprawie, nie ma podstaw

do podniesienia zarzutu zatrzymania (zob. wyroki SN: z 5 czerwca 2025 r., II CSKP

1147/23, OSNC 2025, Nr 12, poz. 112; z 16 września 2025 r., II CSKP 1059/23;

z 5 listopada 2025 r., II CSKP 566/23, II CSKP 1118/23; z 5 grudnia 2025 r., II CSKP

947/24; z 10 grudnia 2025 r., II CSKP 286/24, II CSKP 809/24).

Następstwem uwzględnienia zarzutu zatrzymania było oddalenie przez Sąd

drugiej instancji roszczenia w zakresie odsetek. W konsekwencji trafny również

okazał się zarzut naruszenia art. 481 § 1 w zw. z art. 455 oraz w zw. z art. 496 k.c.

II CSKP 567/24

9

w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 poprzez ich niewłaściwe zastosowanie

i oddalenie powództwa w zakresie roszczenia odsetkowego za opóźnienie od kwoty

64 664,19 CHF za okres od 31 lipca 2020 r. do dnia zapłaty i od kwoty 12 953,18

CHF za okres od 3 września 2021 r. do dnia zapłaty z uwagi na uwzględnienie prawa

zatrzymania, mimo że od chwili wezwania pozwanej do zapłaty przez powodów

pozwana pozostaje w opóźnieniu, a zarzut zatrzymania nie jest skuteczny

w niniejszej sprawie.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

Maciej Kowalski

Marcin Trzebiatowski

Kamil Zaradkiewicz

[M.O.]

[SOP]