Sąd Najwyższy uchylił wyrok oddalający pozew kredytobiorcy J.G. przeciwko bankowi

II CSKP 587/23

2

1. Wyrokiem z 19 lutego 2021 r. Sąd Okręgowy Warszawa-Praga

w Warszawie ustalił, że umowa kredytu z 28 lutego 2008 r. zawarta przez powoda

J.G. z Bank1 S.A. w W. (obecnie: Bank S.A. w W.) oraz aneksy do tej umowy są

nieważne (pkt I); zasądził od pozwanego na rzecz powoda 318 749,76 zł z

ustawowymi odsetkami od 17 lipca 2020 r. do dnia zapłaty (pkt II); zasądził od

pozwanego na rzecz powoda 13 463,72 zł z ustawowymi odsetkami od 17 lipca 2020

r. do dnia zapłaty (pkt III); zasądził od pozwanego na rzecz powoda 139 603,16 zł z

ustawowymi odsetkami od 17 lipca 2020 r. do dnia zapłaty (pkt IV) oraz orzekł o

kosztach procesu (pkt V i VI).

2. Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 22

sierpnia 2022 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w punkcie II, III i IV w ten sposób,

że oddalił powództwo o zapłatę (pkt I), oddalił apelację w pozostałym zakresie (pkt

II) oraz rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt III).

3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy

i zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny wynika, że w 28 lutego 2008 r. powód jako

konsument podpisał z Bank1 S.A. w W. umowę kredytu na cele mieszkaniowe w

kwocie 824 500 zł, waloryzowanego do waluty CHF zgodnie z § 2 umowy. W umowie

określono, że kredyt zostaje udzielony na cele mieszkaniowe, tj. na zakup

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. W § 4 umowy wskazano, że kredyt

wykorzystywany jest w złotych, przy jednoczesnym przeliczeniu kwoty kredytu

według kursu kupna dewiz dla CHF zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą

w banku w dniu wykorzystania kredytu. W § 8 umowy określono oprocentowanie,

które w całym okresie kredytowania miało być zmienne i stanowić sumę zmiennej

stawki odniesienia czyli LIBOR 3-miesięczny oraz stałej marży banku w wysokości

2,25 punktów procentowych. Wysokość rat kapitałowo-odsetkowych została

określona w CHF. Ich spłata miała być dokonywana w złotych według kursu

sprzedaży dewiz dla CHF zgodnie z „Tabelą kursów” obowiązującą w banku w dniu

spłaty. Wysokość rat kapitało-odsetkowych w złotych zależała od wysokości kursu

sprzedaży dewiz dla CHF obowiązujących w banku w dniu spłaty, a tym samym

zmiana wysokości kursu waluty miała wpływ na ostateczną wysokość spłaconego

przez kredytobiorcę kredytu.

II CSKP 587/23

3

W ocenie Sądu pierwszej instancji umowa kredytu zawierała niedozwolone

postanowienia umowne dotyczące zasad przeliczania kwoty kredytu na walutę obcą.

W związku z ich abuzywnym charakterem stosownie do art. 3851 § 2 k.c. nie wiążą

one konsumenta. Umowa kredytu w takim przypadku nie odpowiada woli stron, co

skutkuje tym iż treść i cel umowy byłyby sprzeczne z istotą (naturą) stosunku

prawnego zawartego przez strony i w konsekwencji na podstawie art. 58 § 1 k.c.

umowa jest nieważna w całości. Zdaniem Sądu Okręgowego podniesiony przez

pozwanego w piśmie procesowym z 6 sierpnia 2020 r. zarzut potrącenia był

nieskuteczny i nie mógł być uwzględniony.

Sąd Apelacyjny podzielił ocenę sądu pierwszej instancji co do nieważności

umowy kredytu. Jednakże odmiennie ocenił skuteczność podniesionego zarzutu

potrącenia. Pozwany w apelacji, do której dołączono również pełnomocnictwo do

składania oświadczeń o charakterze materialnoprawnym, podniósł zarzut potrącenia

kwoty 471 816,64 zł i złożył oświadczenie o potrąceniu kwoty kapitału

i wynagrodzenia za korzystanie z kapitału. Zdaniem Sądu Apelacyjnego podniesienie

zarzutu potrącenia było skuteczne i doprowadziło do umorzenia potrącanych

wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej, którą była w tym przypadku

wierzytelność powódki. Pozwany podniósł zarzut potrącenia jako zarzut ewentualny,

co Sąd drugiej instancji uznał za dopuszczalne. W ocenie Sądu Apelacyjnego

potrącenie jest możliwe również w toku postępowania apelacyjnego. Wykładnia

funkcjonalna przepisu art. 2031 § 1 k.p.c. pozwala na sformułowanie wniosku, że

został on wprowadzony właśnie dla takich przypadków, gdzie na kanwie tego

samego stanu faktycznego obie strony mają wzajemne świadczenia i korzystają

z zarzutu potrącenia, by uprościć wzajemne rozliczenia. Ratio legis powyższej normy

było zawężenie możliwości zgłoszenia zarzutu potrącenia nie tylko w czasie, ale

także do takich stosunków prawnych, których analiza nie będzie generowała

w procesie konieczności analizy zupełnie nowych okoliczności faktycznych

i rozszerzania kognicji sądu o kwestie w ogóle nieobjęte pierwotnym sporem.

Tymczasem w niniejszej sprawie okoliczności te są dla wierzytelności obu stron

tożsame. Zdaniem Sądu Apelacyjnego oświadczenie pozwanego o potrąceniu jest

skuteczne, gdyż strony niniejszego postępowania są jednocześnie względem siebie

dłużnikami i wierzycielami, przedmiotem ich wierzytelności są pieniądze, obie

II CSKP 587/23

4

wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym

organem państwowym. Mając powyższe na uwadze Sąd drugiej instancji zmienił

zaskarżony wyrok w punktach drugim, trzecim i czwartym w ten sposób, że oddalił

powództwo o zapłatę.

4. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł powód,

zaskarżając wyrok w części, tj. co do pkt I i III. Skarżący zarzucił zaskarżanemu

wyrokowi naruszenie:

1) art. 499 w zw. z art. 498 § 2 k.c. przez jego błędną interpretację – uznanie

przez Sąd Apelacyjny, że dokonanie potrącenia nie wymaga złożenia jasnego

i jednoznacznego oświadczenia woli o potrąceniu, zawierającego dokładne

wskazanie wierzytelności potrącanej, w tym wysokości (kwoty) wierzytelności

potrącanej wobec innej osoby będącej dłużnikiem i jednocześnie wierzycielem

składającego oświadczenie woli o potrąceniu;

2) art. 499 w zw. z art. 89 k.c. przez przyjęcie przez Sąd Apelacyjny za

skuteczne złożenie oświadczenia o potrąceniu, a więc dokonania czynności prawnej

jednostronnie prawnokształtującej prawa i obowiązki adresata tego oświadczenia,

pod warunkiem zawieszającym, co w konsekwencji doprowadziło do bezprawnego

uznania przez Sąd Apelacyjny za zasadny zarzutu potrącenia, albowiem

podniesienie zarzutu potrącenia poprzedzone zostało dokonaniem nieważnej –

w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. czynności prawnej;

3) przepisów prawa materialnego przez przyjęcie, iż pozwany bank mógł

dokonać potrącenia wynagrodzenia za korzystanie (bezumowne) z kapitału przez

powoda w sytuacji, w której w polskim systemie prawnym brak jest przepisów prawa

materialnego stanowiących podstawę prawną dla roszczenia o wynagrodzenie za

korzystanie z kapitału i w konsekwencji wydanie wyroku w tej części bez podstawy

prawnej.

Ponadto skarżący zarzucił wyrokowi również naruszenie przepisów

postępowania mających wpływ na treść wydanego wyroku, tj.:

1) art. 378 § 1 k.p.c. przez rozpoznanie zarzutu, który nie został podniesiony

w apelacji, tj. zarzutu potrącenia, co miało wpływ na treść wydanego w sprawie

II CSKP 587/23

5

wyroku, tj. doprowadziło do uwzględnienia przez Sąd niepodniesionego zarzutu

potrącenia i oddalenia powództwa o zapłatę,

a ponadto nawet w przypadku uznania, że zarzut potrącenia w ogóle został

podniesiony przez stroną pozwaną:

2) art. 233 § 1 k.p.c. przez dowolną a nie swobodną ocenę zebranego

w sprawie materiału dowodowego – uznanie, że pozwany złożył w apelacji pełne

i jednoznaczne oświadczenie o potrąceniu swoich wierzytelności z wierzytelnościami

powoda w sytuacji, w której oświadczenie takie w szczególności określające

jednoznacznie wysokość wierzytelności przedstawionej do potrącenia nie zostało

złożone co miało istotny wpływ na treść wydanego w sprawie wyroku, tj.

doprowadziło do uznania, że z podniesieniem zarzutu potrącenia pozwany złożył

materialnoprawne oświadczenie o potrąceniu i w efekcie do uwzględnienia zarzutu

potrącenia i oddalenia powództwa o zapłatę;

3) art. 2031 § 1 k.p.c. przez uwzględnienie zarzutu potrącenia w sytuacji,

w której nie zaszła żadna z podstaw zarzutu potrącenia określonych w tym przepisie,

co miało istotny wpływ na treść wydanego w sprawie wyroku, tj. doprowadziło do

uwzględnienia zarzutu potrącenia podnoszonego przez pozwanego i w efekcie do

oddalenie powództwa w zakresie powództwa o zapłatę;

4) art. 233 § 1 k.p.c. przez dowolną a nie swobodną ocenę zebranego

w sprawie materiału dowodowego – uznanie, że zaszła jedna z podstaw

pozwalających na podniesienie zarzutu potrącenia określonych w art. 2031 § 1 k.p.c.

co miało istotny wpływ na treść wydane w sprawie wyroku, tj. doprowadziło do

uwzględnienia zarzutu potrącenia podnoszonego przez pozwanego i w efekcie do

oddalenie powództwa w zakresie powództwa o zapłatę;

5) art. 2031 § 2 k.p.c. przez uwzględnienie zarzutu potrącenia, który został

podniesiony z uchybieniem terminów określonych w tym przepisie, co miało istotny

wpływ na treść wydanego w sprawie orzeczenia, tj. spowodowało, że Sąd Apelacyjny

uznał zarzut potrącenia za skutecznie podniesiony i doprowadziło do oddalenia

powództwa o zapłatę;

6) art. 2031 § 2 k.p.c. przez uznanie, że zarzut potrącenia może być

podnoszony w toku postępowania wielokrotnie, w sytuacji gdy zarzut potrącenia

II CSKP 587/23

6

podniesiony po raz pierwszy okazał się nieskuteczny, co miało istotny wpływ na treść

wydanego w sprawie orzeczenia, tj. doprowadziło do uwzględnienia przez Sąd

Apelacyjny zarzutu potrącenia podniesionego po raz drugi w toku postępowania

i w efekcie do oddalenia powództwa o zapłatę;

7) art. 233 § 1 k.p.c. przez dowolną a nie swobodną ocenę zebranego

w sprawie materiału dowodowego przez uznanie, że z wypowiedzi powoda wynika,

iż nie kwestionował on wierzytelności pozwanego banku, w tym wierzytelności

o wynagrodzenie za korzystanie z kapitału w sytuacji, w której nie wynika to w żaden

sposób ze stanowiska powoda, co miało istotny wpływ na treść wydanego w sprawie

orzeczenia, tj. doprowadziło do uznania, że wierzytelność banku jest niesporna co

do zasady i wysokości, co w efekcie doprowadziło do uwzględnienia zarzutu

potrącenia pozwanego banku i oddalenia powództwa o zapłatę.

5. Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i o zasądzenie od strony

przeciwnej zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6. Na wstępie trzeba podkreślić, że ukształtowanie jednolitej linii orzecznictwa

w przedmiocie tzw. kredytów frankowych zakończyło się ostatecznie 25 kwietnia

2024 r. powzięciem przez Sąd Najwyższy w składzie całej Izby Cywilnej uchwały

III CZP 25/22, mającej moc zasady prawnej (art. 87 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.

o Sądzie Najwyższym).

7. W uchwale tej Sąd Najwyższy przesądził m.in., że jeżeli umowa kredytu nie

wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, nie ma podstawy

prawnej do żądania przez którąkolwiek ze stron odsetek lub innego wynagrodzenia

z tytułu korzystania z jej środków pieniężnych w okresie od spełnienia nienależnego

świadczenia do chwili popadnięcia w opóźnienie co do zwrotu tego świadczenia.

8. Zaskarżony wyrok opiera się na przeciwnym stanowisku, ponieważ Sąd

Apelacyjny uznał za skuteczny zarzut potrącenia pozwanego obejmujący kwotę

kapitału oraz wynagrodzenia za korzystanie z kapitału. W związku z powyższym

zasadne okazały się zarzuty kasacyjne dotyczące naruszenia art. 498 k.c.

II CSKP 587/23

7

9. Trafny okazał się również zarzut kasacyjny dotyczący naruszenia art. 2031

k.p.c. Przepis ten reguluje procesowe przesłanki zarzutu potrącenia, których

spełnienie warunkuje skuteczności jego podniesienia w konkretnej sprawie.

W aktualnym stanie prawnym skuteczność zarzutu potrącenia ograniczona jest

jedynie do tych przypadków, które objęte są dyspozycją art. 2031 § 1 k.p.c. i zależy

od dochowania zarówno terminu jego podniesienia (art. 2031 § 2 k.p.c.), jak i formy

zgłoszenia (art. 2031 § 3 k.p.c.). Niespełnienie którejkolwiek z tych przesłanek

oznacza nieskuteczność procesową zgłoszonego zarzutu potrącenia, mimo że samo

oświadczenie o potrąceniu zostało złożone skutecznie i mogło wywołać skutki

materialnoprawne. Rację ma skarżący, że Sąd Apelacyjny nie wyjaśnił w sposób

wyczerpujący, czy pozwany podniósł zarzut potrącenia w terminie, co –

w okolicznościach sprawy – ma kluczowe znaczenie dla oceny jego skuteczności.

Wskazane niedostatki ustaleń Sądu Apelacyjnego uniemożliwiają zaś prawidłową

kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku.

10. W tym kontekście odnoszenie się do pozostałych zarzutów skargi

kasacyjnej jest już zbędne.

11. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1

k.p.c. uchylił wyrok w zaskarżonej części i przekazał w tym zakresie sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.).

Maciej Kowalski

Krzysztof Grzesiowski

Marcin Łochowski

(Ł.W.)

[SOP]