Bank zapłaci odsetki od zwrotu rat frankowych od maja 2018 r., SN uchylił wyrok

II CSKP 59/24

2

Wyrokiem z 23 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził

od Banku w W. na rzecz J.W. i M.W. 117 052,93 CHF z bliżej określonymi

ustawowymi odsetkami za opóźnienie (pkt 1), oddalił powództwo w pozostałej części

(pkt 2) i orzekł o kosztach procesu (pkt 3).

Sąd Okręgowy ustalił, że powodowie oraz pozwany bank zawarli 19 listopada

2007 r. umowę pożyczki hipotecznej w kwocie 235 102 CHF z przeznaczeniem

na cel konsumpcyjny. Podpisując umowę, powodowie występowali jako konsumenci,

a umowa została zawarta za pomocą wzorców umownych stosowanych przez bank

udzielający kredytu. Zgodnie z § 2 umowy kwota pożyczki w PLN miała zostać

wypłacona po przeliczeniu z CHF po kursie kupna z tabeli banku. Pożyczka została

oprocentowana według zmiennej stopy procentowej, która na dzień sporządzenia

umowy wynosiła 5,26% w stosunku rocznym. Zmienna stopa procentowa ustalana

była jako suma stopy referencyjnej LIBOR 3M (CHF) oraz stałej marży banku.

Strony zawarły 24 września 2012 r. aneks nr […] do umowy, na podstawie

którego dopuściły możliwość spłaty pożyczki w CHF lub w walucie polskiej. Spłaty

kapitału i odsetek dokonane w złotych były przeliczane na walutę kredytu według

kursu sprzedaży waluty zgodnie z Tabelą kursów walut dla produktów hipotecznych

w pozwanym banku obowiązującą w dniu wpływu środków na rachunek do spłaty.

W okresie od dnia zawarcia umowy do listopada 2017 r. powodowie uiścili na

rzecz pozwanego kwoty 393 949,18 zł i 142 411,25 CHF z tytułu zwrotu świadczeń

spełnionych na podstawie umowy kredytu.

Pismem z 20 kwietnia 2018 r. powodowie złożyli oświadczenie o uchyleniu się

od skutków oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu, wskazując, że opisana

wyżej umowa została przez nich zawarta pod wpływem błędu co do rzeczywistej

stopy procentowej pożyczki oraz wynagrodzenia wynikającego z klauzul

przeliczeniowych. We wskazanym piśmie powodowie żądali zwrotu całości

wpłaconych kwot, tj. 393 949,18 zł i 142 411,25 CHF w terminie tygodnia od daty

doręczenia pisma, co miało miejsce w dniu 25 kwietnia 2018 r.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Okręgowy stanął na stanowisku,

że choć rozważaną konstrukcję umowy pożyczki denominowanej należy uznać

za dopuszczalną co do zasady, to postanowienia umowy regulujące spełnienie

świadczeń w złotówkach są sprzeczne z art. 3531 k.c., a tym samym nieważne

na podstawie art. 58 § 1 k.c.

Zdaniem Sądu Okręgowego, pozwany bank zastrzegł sobie możliwość

jednostronnej zmiany wysokości zobowiązania: własnego poprzez obniżenie

wartości świadczenia wyrażonego w CHF za pomocą obniżenia kursu kupna przy

wypłacie kredytu oraz kredytobiorcy przez podniesienie kursu sprzedaży przy spłacie

poszczególnych rat. W ocenie Sądu Okręgowego niedozwolony charakter miały

II CSKP 59/24

3

postanowienia § 2 ust. 1 zd. 2 w zw. z § 7 ust. 3 Regulaminu w zakresie, w jakim

przewidywały zastosowanie kursu kupna zgodnie z obowiązującą w banku w dniu

uruchomienia kredytu tabelą kursów walut dla produktów hipotecznych, a także § 9

ust. 4 umowy w zw. z pkt § 17 ust. 6 Regulaminu w zakresie, w jakim przewidywały

zastosowanie do spłaty zobowiązań z tytułu kapitału i odsetek wyrażonych w walucie

obcej kursu sprzedaży waluty zgodnie z tabelą kursów obowiązującą w banku w dniu

wynikającym z harmonogramu w przypadku wpłat dokonanych w terminie lub przed

terminem wynikającym z harmonogramu, zaś w przypadku wpłat dokonanych

po terminie - według kursu sprzedaży zgodnie z tabelą banku obowiązującą w dniu

wpływu środków na rachunek przewidziany dla spłaty kredytu.

Sąd Okręgowy podkreślił, że w regulaminie stanowiącym część umowy,

jak i w samej umowie, nie wskazano jakichkolwiek kryteriów, którymi bank miał się

kierować przy ustalaniu kursów waluty. Nie ma również przepisów prawa,

które wpływają na sposób określania kursu przez pozwanego.

W ocenie Sądu Okręgowego bez zakwestionowanych postanowień umowa

kredytu w ogóle nie zostałaby zawarta. To zaś oznacza, że umowę należało uznać

za nieważną w całości.

Wyrokiem z 30 marca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił

zaskarżony wyrok częściowo w punkcie pierwszym w ten sposób, że oddalił

powództwo co do odsetek od zasądzonej kwoty za okres od 3 maja 2018 r.

do 2 stycznia 2022 r. (pkt I.1); w punkcie trzecim w ten sposób, że kwotę 22 634 zł

obniżył do 11 834 zł, a kwotę 20 600 zł obniżył do 10 800 zł (pkt I.2); oddalił apelację

pozwanego w pozostałym zakresie (pkt II) i orzekł o kosztach procesu za drugą

instancję (pkt III).

Sąd Apelacyjny zaaprobował stanowisko Sądu Okręgowego co do

abuzywności klauzul umownych zawierających mechanizm przeliczeniowy,

przy czym nie podzielił on oceny prawnej dokonanej przez Sąd pierwszej instancji

w zakresie, w jakim uznał on, że postanowienia umowy określające spełnienie

świadczeń w złotówkach są nieważne jako sprzeczne z art. 3531 k.c. Zawarta przez

strony umowa pożyczki denominowanej mieściła się bowiem w granicach swobody

umów.

W ocenie Sądu Apelacyjnego kluczem do rozstrzygnięcia wieloaspektowych

problemów prawnych dotyczących kredytów powiązanych z walutą obcą były

przepisy dotyczące niedozwolonych postanowień umownych, służące transpozycji

do prawa polskiego dyrektywy 93/13, tj. przepisy art. 3851 - 3853 k.c. Zdaniem Sądu

Apelacyjnego unormowania zawarte w art. 3851 - 3853 k.c. mają charakter

szczególny w stosunku do tych przepisów, które mają ogólne zastosowanie

II CSKP 59/24

4

do kształtowania przez kontrahentów treści umowy (art. 58, 3531 czy 388 k.c.).

W sytuacji kolizji art. 58 k.c. i 3851 k.c., należy dać pierwszeństwo drugiemu z nich,

traktując go jako lex specialis w zakresie ochrony konsumenckiej, względem

ogólnych regulacji kodeksowych. Sąd Apelacyjny wskazał, że skutkiem uznania

za abuzywne postanowień umowy w zakresie denominacji jest brak możliwości

utrzymania umowy w mocy w pozostałym zakresie.

W toku postępowania apelacyjnego, postanowieniem z 25 listopada 2021 r.

Sąd Apelacyjny, zobowiązał powodów do złożenia w terminie 30 dni oświadczeń

co do akceptacji skutku uznania za abuzywne postanowień zawartej przez strony

umowy, jakim może być upadek (nieważność) całej umowy z mocą wsteczną,

tj. od dnia jej zawarcia, mając na względzie, że w takim wypadku po obu stronach

umowy powstaje obowiązek zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie tej umowy,

zaś wymagalność oraz przedawnienie takich roszczeń wiąże się z momentem

złożenia przez konsumenta świadomej, wyraźnej i swobodnej decyzji co do

całkowitej nieważności umowy.

W oświadczeniu z 20 grudnia 2021 r. powodowie wskazali, że akceptują

skutek uznania za abuzywne postanowień zawartej umowy kredytu, jakim może być

upadek całej umowy.

W zakresie istotnym dla rozpoznania skargi kasacyjnej Sąd Apelacyjny uznał,

że skoro ostateczny upadek umowy − z mocą wsteczną − wynika z wyrażenia przez

powodów jako konsumentów świadomej i wyraźnej woli co do braku akceptacji

postanowień umowy uznanych przez Sąd Okręgowy za abuzywne i definitywnej

jej nieważności, wymagalność roszczenia powodów należy wiązać dopiero z chwilą

w której pozwany zapoznał się ze stanowiskiem powodów wyrażonym w odpowiedzi

na wezwanie Sądu, co jak wynika z twierdzeń pozwanego wyrażonych na rozprawie

apelacyjnej, miało miejsce w dniu 29 grudnia 2021 r.

Mając powyższe na względzie, Sąd Apelacyjny − uwzględniając częściowo

apelację pozwanego − zmienił zaskarżony wyrok na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.

i oddalił powództwo co do odsetek od zasądzonej na rzecz powodów kwoty za okres

od 3 maja 2018 r. do 2 stycznia 2022 r.

Powodowie wnieśli skargę kasacyjną, w której zaskarżyli wyrok Sądu

Apelacyjnego w części, to jest w zakresie punktu I. podpunkt 1. Zarzucili naruszenie:

- art. 481 § 1 w zw. z art. 455 oraz art. 476 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy

93/13/EWG i art. 3851 k.c.;

II CSKP 59/24

5

- art. 2 oraz art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 12 i art. 169

Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej w zw. z art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii

Europejskiej w zw. z art. 38 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej

oraz art. 3851 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13.

Na tej podstawie skarżący wnieśli o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego

w zaskarżonej części i jego zmianę poprzez uwzględnienie powództwa w całości

i zasądzenie od pozwanego solidarnie na rzecz powodów odsetek za opóźnienie

od kwoty 117 052,93 CHF za okres od dnia 3 maja 2018 r. do dnia 2 stycznia

2022 r.

W odpowiedzi pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie

zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty sformułowane w skardze kasacyjnej dotyczyły naruszeń prawa

materialnego przy ocenie wymagalności roszczenia o zasądzenie na rzecz powodów

świadczeń podlegających zwrotowi w związku z upadkiem umowy ze skutkiem

ex tunc. W ocenie skarżących Sąd Apelacyjny błędnie przyjął, że konsument może

żądać odsetek za czas opóźnienia w spełnieniu świadczenia dopiero od momentu

złożenia oświadczenia co do świadomości skutków nieważności umowy i braku

zgody na dalsze trwanie umowy zawierającej abuzywne klauzule waloryzacyjne.

Zarzut naruszenia art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c. okazał się zasadny. Mimo

że orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz Trybunału Sprawiedliwości UE

w przedmiocie formy i okoliczności, w których może być złożone powyższe

oświadczenie podlegało ewolucji, obecnie przyjmuje się, że konsument może

wyrazić wolę braku związania niedozwolonym postanowieniem umownym przez

każde zachowanie, które ujawnia tę wolę w sposób dostateczny (art. 60 k.c.).

W praktyce taka wola konsumenta jest wyrażana przede wszystkim w sposób

dorozumiany w okolicznościach, w których konsument dąży do realizacji swoich

uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez

wystosowanie do banku wezwania o zwrot kwot uiszczonych tytułem spłaty rat

kredytu, ale także w każdy inny sposób, z którego wynika wola konsumenta

powołania się na niedozwolony charakter postanowień umowy.

Przykładowo za wezwanie do zwrotu uiszczonych nienależnie rat kredytu –

równoznaczne z oświadczeniem o rezygnacji z potwierdzenia związania

niedozwolonym postanowieniem umownym – może też zostać uznany pozew

o zapłatę (uchwała SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 oraz wyroki SN

z: 5 czerwca 2025 r., II CSKP 1147/23; 2 grudnia 2025 r., II CSKP 614/25; 3 grudnia

II CSKP 59/24

6

2025 r., II CSKP 495/24; 12 grudnia 2025 r., II CSKP 765/23; 29 kwietnia 2026 r.,

II CSKP 826/23).

Mając na uwadze powyższe założenia, należy uznać, że Sąd drugiej instancji

wadliwie zmienił wyrok Sądu Okręgowego i oddalił powództwo w zakresie

ustawowych odsetek za opóźnienie w zwrocie nienależnych świadczeń za okres

od 3 maja 2018 r. do 2 stycznia 2022 r.

W okolicznościach sprawy pismem z 20 kwietnia 2018 r. powodowie złożyli

oświadczenie o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli, wskazując, że opisana

w pozwie umowa została przez nich zawarta pod wpływem błędu co do rzeczywistej

stopy procentowej pożyczki oraz wynagrodzenia wynikającego z klauzul

przeliczeniowych. Ponadto powodowie zażądali we wskazanym piśmie zwrotu

całości wpłaconych kwot, tj. 393.949,18 zł i 142.411,25 CHF w terminie tygodnia

od daty doręczenia pisma. Pismo zostało doręczone bankowi 25 kwietnia 2018 r.

Jak wskazano wyżej, oświadczenie konsumenta o braku woli związania

niedozwolonym postanowieniem nie wymaga dla swej skuteczności żadnej

szczególnej formy ani złożenia w szczególnych okolicznościach, w tym np. przed

sądem. Wystarczające jest spełnienie wymagań stawianych przez ustawodawcę

oświadczeniu woli w art. 60 k.c. Wbrew stanowisku Sądu Apelacyjnego, postawienie

wierzytelności powodów o zwrot spełnionych świadczeń w stan wymagalności nie

wymagało zatem wyrażenia przez nich w toku procesu – po uprzednim

poinformowaniu przez sąd o związanych z tym skutkach – wyraźnej zgody na objęcie

ochroną przed skutkami dostrzeżonej abuzywności postanowień umowy kredytu.

Realizacja uprawnień wynikających z abuzywności klauzuli i niezwiązania

umową w całości może nastąpić (również) przez wezwanie banku do zwrotu kwot

uiszczonych rat kredytu z powołaniem się na niedozwolony charakter tych

postanowień. Od tej chwili niedozwolone postanowienie lub umowa w całości stają

się trwale bezskuteczne, a bezterminowe roszczenie konsumenta o zwrot

spełnionych świadczeń staje się wymagalne (art. 455 k.c.). Opóźnienie się dłużnika

ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, uprawnia natomiast wierzyciela do żądania

odsetek za opóźnienie (art. 481 k.c.).

Mając powyższe na względzie, ponieważ skarga kasacyjna powodów była

uzasadniona, a zaistniały przesłanki określone w art. 39816 zd. 1 k.p.c., Sąd

II CSKP 59/24

7

Najwyższy uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i orzekł co do

istoty sprawy.

Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego znajduje swoje

oparcie w art. 98 § 1, 11 i 3 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c. w zw. z § 2

pkt 6 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22

października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (tekst jedn. Dz.U.

z 2023 r. poz. 1964 ze zm.).

Agnieszka Jurkowska-Chocyk Joanna Misztal-Konecka Piotr Telusiewicz

A.G.

[SOP]