Liście tytoniu zajęte w Chorwacji. SN uchylił wyrok oddalający pozew przewoźnika

II CSKP 615/22

2

M.D. wniósł o zasądzenie od pozwanych S.K. i M.C. kwoty 100 000 zł wraz z

odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 21 czerwca 2016 r. do dnia zapłaty.

Wyrokiem z 12 marca 2019 r. Sąd Okręgowy w Lublinie zasądził

od pozwanych solidarnie na rzecz powoda kwotę 100 000 zł z ustawowymi

odsetkami za opóźnienie od 21 czerwca 2016 r. do dnia zapłaty (pkt I) i rozstrzygnął

o kosztach procesu (pkt II).

Wyrokiem z 24 marca 2020 r. Sąd Apelacyjny w Lublinie zmienił w całości

zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo (pkt I lit. a) oraz rozstrzygnął

o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt II).

Sąd Apelacyjny podzielił w pełni ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd

Okręgowy i przyjął je za własne. Zgodnie z tymi ustaleniami powód na zlecenie

pozwanych wykonywał międzynarodowy przewóz towarów z Polski do Słowenii.

Towar był sprzedawany M. s.r.t. w P.

Podczas wykonywania przewozu pozwani zmienili miejsce dostarczenia

towaru na B. w C. Powód dotarł na miejsce 28 stycznia 2015 r., gdzie towar w postaci

liści tytoniowych został zajęty przez chorwacką policję jako nielegalny. Powód

otrzymał

od

pozwanych

część

dokumentacji

przewozu,

ale nie zawierała ona potwierdzenia uiszczenia akcyzy.

28 kwietnia 2016 r. Regionalna Służba Celna Z. wydała decyzję podatkową

sygn. akt […], której przedmiotem było zobowiązanie do zapłaty solidarnie przez

powoda oraz M.W., R.F. i L.F. kwoty 1 327 140 kun tytułem akcyzy od przewożonego

przez powoda tytoniu oraz 156 375,35 kun z tytułu odsetek od powyższej należności.

Przyczyną wydania wskazanej decyzji był brak opłacenia przez pozwanych akcyzy

od przewożonego przez powoda towaru.

20 maja 2016 r. powód odwołał się od decyzji organu pierwszej instancji,

podnosząc m.in. brak uwzględnienia w decyzji odpowiedzialności podatkowej

większej liczby uczestników, dokonywanie przewozu w ramach

wewnątrzwspólnotowego nabycia towarów, zbyt szerokie rozumienie pojęcia „tytoń

do palenia”, oraz szereg innych naruszeń prawa materialnego i procesowego.

II CSKP 615/22

3

Powód pismem z 7 czerwca 2016 r. wezwał pozwanych do solidarnej zapłaty

odszkodowania. W odpowiedzi pozwani wskazali, iż powód nie poniósł szkody, gdyż

złożenie odwołania niewątpliwie byłoby skuteczne.

22 maja 2017 r. niezależny sektor do procedury administracyjnej drugiej

instancji Ministerstwa Finansów wydał decyzję utrzymującą orzeczenie organu

pierwszej instancji. Zgodnie z treścią decyzji chorwackie organy podatkowe oraz

sądy administracyjne uznają, iż pojęcie tytoniu do palenia należy rozumieć szeroko

i obejmuje on również liście tytoniu niewymagające ich obróbki przemysłowej dla

konsumpcji, gdzie ich rozdrobnienie nie jest uznawane za obróbkę przemysłową.

Powyższa decyzja została zaskarżona do Sądu Administracyjnego w Zagrzebiu.

6 czerwca 2018 r. wobec M.D. wszczęto postępowanie egzekucyjne w celu

wyegzekwowania kwoty 1 016 066,50 zł, co stanowić miało wykonanie wskazanych

decyzji chorwackich organów podatkowych.

Sąd odwoławczy uzupełniająco ustalił, że w sądowym postępowaniu

administracyjnym skarga powoda na decyzję organu podatkowego drugiej instancji

z 22 maja 2017 r. została oddalona. Skoro decyzja jest ostateczna i nie została

wyeliminowana z obrotu prawnego to sąd cywilny musi przyjmować, że ciąży na nim

zobowiązanie podatkowe z tytułu akcyzy. Obowiązuje bowiem zasada uwzględniania

przez sądy powszechne skutków prawnych orzeczeń organów administracyjnych,

która ma swoje źródło w prawnym rozgraniczeniu drogi sądowej i drogi

administracyjnej.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie skargę kasacyjną wywiódł powód.

M.D. zaskarżył orzeczenie w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:

- naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: art. 415 k.c.; art. 11 ust.

2 Konwencji o umowie międzynarodowego przewozu drogowego towarów (CMR);

art. 11 ust. 1, art. 7 ust. 1 lit. c oraz art. 10 CMR; art. 5 k.c.; art. 782 k.c.; art. 8 ust.

2 pkt 3 ustawy z dnia 6 grudnia 2008 r. o podatku akcyzowym (Dz. U. z 2025 r., poz.

126); art. 9b ust. 1 pkt 2 w zw. z art. 99a ust. 1 ustawy o podatku akcyzowym;

art. 13 ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku akcyzowym; art. 21 ust. 1 pkt 1, art. 78 ust. 1 i

4 oraz art. 21 ust. 2 pkt 3 chorwackiej ustawy o akcyzie; art. 338 k.c.; art. 443 k.c.;

art. 361 § 2 k.c.

II CSKP 615/22

4

- naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 2 § 1 k.p.c.; art. 233 § 1 k.p.c.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i orzeczenie co do istoty sprawy.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwani wnieśli o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna powoda okazała się zasadna.

Ocena trafności zarzutów kasacyjnych sprowadzała się do rozstrzygnięcia,

czy w okolicznościach sprawy powód, jako przewoźnik, ponosi odpowiedzialność

za brak opłacenia akcyzy na przewożony towar.

Według art. 11 Konwencji CMR, powinność formalnego przygotowania

dokumentów i odpowiedniego poinformowania (poinstruowania) przewoźnika

odnośnie do formalnych wymogów przewozu transgranicznego i wydania towaru,

związanych z prawną specyfiką towaru (w tym zwłaszcza umożliwienia zgodnego

z prawem przewiezienia towaru przez granicę - na obszar jurysdykcji skarbowej kraju

importu) - spoczywa na nadawcy. Niewykonanie tych powinności sankcjonowane jest

odpowiedzialnością odszkodowawczą nadawcy względem przewoźnika.

Skarżący słusznie podnosi, że Sąd Apelacyjny dokonał nieprawidłowej

wykładni art. 11 Konwencji CMR. Z powołanego przepisu wprost wynika,

że obowiązek skompletowania wszystkich niezbędnych dokumentów spoczywa

na nadawcy.

Przenosząc powyższe na kanwę niniejszej sprawy stwierdzić należy,

że pozwani nie sprostali ciążącemu na nich obowiązkowi. Podkreślenia wymaga,

że przewoźnik nie jest zobowiązany do sprawdzenia prawidłowości dostarczonych

dokumentów. Z art. 11 ust. 2 CMR wprost wynika odpowiedzialność nadawcy

względem przewoźnika za wszelkie szkody.

Przewoźnik nie ma obowiązku sprawdzenia, czy przekazane mu informacje

lub dokumenty są ścisłe bądź dostateczne. Odpowiedzialność nadawcy oparta jest

o zasadę ryzyka (zatem nieznaleźna jest od winy nadawcy). Jedyną przewidzianą

II CSKP 615/22

5

przez art. 11 przesłanką egzoneracyjną jest wykazanie, że przewoźnik ponosi winę

za szkodę.

Art. 11 ust. 2 Konwencji CMR nie zdejmuje z przewoźnika ryzyka ponoszenia

konsekwencji, jakie przepisy obcego prawa celnego (podatkowego) przewidują

w sytuacji przedstawienia niewłaściwych dokumentów lub niedopełnienia

określonych obowiązków. Wniosek ten odnieść jednak należy wyłącznie

do ewentualnej odpowiedzialności przewoźnika ponoszonej bezpośrednio przed

podmiotami trzecimi, w szczególności organami celnymi. Skoro bowiem przepisy

art. 11 Konwencji CMR regulują (podobnie jak cała Konwencja) jedynie prawa

i obowiązki stron umowy przewozu, to oczywistym jest, iż nie mogą dotyczyć

obowiązków, jakie ciążą na uczestnikach procesu transportowego wynikających

z prawa celnego. Z tego też względu, co do zasady, podzielić należało zapatrywanie,

iż przewoźnik, w związku z niedochowaniem określonych formalności celnych przez

nadawcę, ponosi odpowiedzialność według prawa publicznego zgodnie z przepisami

regulującymi zakazy i nakazy przed osobami trzecimi bądź instytucjami celnymi.

Nie zwalnia to jednak nadawcy od obowiązku naprawienia szkody w majątku

przewoźnika w sytuacji, gdy odpowiedzialność przewoźnika wynika z niewywiązania

się przez nadawcę z powinności określonych w art. 11 Konwencji CMR.

W świetle art. 11 Konwencji CMR powinność formalnego przygotowania

dokumentów i odpowiedniego poinformowania (poinstruowania) przewoźnika,

co do formalnych wymogów przewozu transgranicznego i wydania towaru,

związanych z prawną specyfiką towaru (w tym zwłaszcza umożliwienia zgodnego

z prawem przewiezienia towaru przez granicę - na obszar jurysdykcji skarbowej kraju

importu), spoczywa na nadawcy. Niewykonanie tych powinności sankcjonowane jest

odpowiedzialnością odszkodowawczą nadawcy względem przewoźnika.

Jak przy tym wskazuje się w literaturze przedmiotu, odpowiedzialność

nadawcy jest bardzo rygorystyczna. Jedyną przesłanką zwalniającą jest wina

przewoźnika. Ciężar wykazania istnienia winy przewoźnika spoczywa po stronie

nadawcy. Wystarczające jest przy tym udowodnienie jakiejkolwiek winy (umyślnej,

niedbalstwa, lekkomyślności). Nie jest przy tym konieczne, aby wina przewoźnika

miała charakter wyłączny; wystarczające jest wykazanie zawinionego przyczynienia

II CSKP 615/22

6

się po stronie przewoźnika Może to dotyczyć np. sytuacji, w której przewoźnik

doradzał nadawcy przy sporządzaniu dokumentów niezbędnych do odprawy celnej

(M.A. C., (...) of G...., s. 70; odmiennie jednak C. d'A. de P. w wyroku z dnia

27 stycznia 1971 r., BT 1971, s. 115, oraz OLG K. w wyroku z 21 maja 1982 r., TR

1985, s. 127). O winie przewoźnika można też mówić wówczas, gdy przewoźnik,

który stwierdził brak dokumentów, nie zażądał od nadawcy ich dostarczenia,

ale wystąpił o nie samodzielnie, a uzyskane przez niego dokumenty okazały się

wadliwe (por. D. Ambrożuk. K. Wesołowski, komentarz do art. 11 Konwencji CMR,

LEX 2015).

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd drugiej instancji winien także

zbadać winę po stronie nadawcy, jak również rozważyć fakt poniesienia szkody

w majątku przewoźnika.

Rację ma bowiem skarżący, iż Sąd drugiej instancji naruszył art. 415 k.c.,

dokując jego błędnej wykładni. Zdarzeniem sprawczym w rozumieniu art. 415 k.c.

jest zarówno działanie, jak i zaniechanie. Pierwsze polega na zachowaniu się

aktywnym, drugie na zachowaniu się biernym. Zaniechanie może być uznane

za „czyn” wtedy, gdy wiąże się z ciążącym na sprawcy obowiązkiem czynnego

działania i niewykonaniem tego obowiązku. Zgodnie z dominującym stanowiskiem

doktryny i orzecznictwa, pojęcie bezprawności należy na gruncie art. 415 k.c.

rozumieć szeroko, jako sprzeczność z obowiązującym porządkiem prawnym, na

który składa się nie tylko ustawodawstwo, ale także obowiązujące w społeczeństwie

zasady współżycia społecznego (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 22 września

1986 r., IV CR 279/86; z 10 lutego 2010 r., V CSK 287/09; z 2 grudnia 2003 r., III CK

430/03, OSNC 2005, Nr 1, poz. 10 oraz z dnia 6 października 2011 r., V CSK 414/10).

Ponownego rozważenia i analizy wymaga niedopełnienie przez pozwanych

obowiązków wynikających z umowy w zakresie opłaty akcyzy za przewożony towar.

Z przytoczonych względów na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji.

II CSKP 615/22

7

Ewa Stefańska

Adam Doliwa

Marcin Trzebiatowski

(P.H.)

[a.ł]