Klauzule denominacyjne w kredycie. Sąd Najwyższy uchylił wyrok oddalający powództwo

II CSKP 629/23

2

Powodowie M.K. i Z.K. w pozwie wniesionym 15 grudnia 2016 r., przeciwko

pozwanemu Bankowi Spółce Akcyjnej w W. domagali się ustalenia, że postanowienia

umowne określone w § 4 ust. 2 Części Ogólnej Umowy (dalej: „COU”) kredytu

hipotecznego, zawartej przez nich 5 września 2008 r. z pozwanym,

oraz w § 22 ust. 2 pkt 1, pkt 2 ppkt b i pkt 3 tej umowy, nie wiążą ich, ponieważ

stanowią niedozwolone postanowienia umowne, a także ustalenia, że powyższy

kredyt został im udzielony w walucie polskiej (PLN) oraz że są oni zobowiązani do

jego spłaty na dzień wniesienia pozwu w wysokości 133 727,62 zł, tytułem kapitału

kredytu wraz z oprocentowaniem określonym w Rozdziale 3 COU

pt. Oprocentowanie kredytu.

Powodowie twierdzili, że kwestionowane przez nich postanowienia umowne

nie były z nimi indywidualnie uzgodnione, zostały przejęte z wzorca umowy

przedstawionego przez pozwanego, a przed zawarciem umowy nie zostali

poinformowani o ryzyku kursowym ani o zasadach ustalania kursów waluty

stosowanych przez pozwany bank.

W piśmie procesowym z 9 stycznia 2020 r. powodowie zmienili powództwo

w ten sposób, że domagali się ustalenia abuzywności postanowień umownych

zawartych w § 1 pkt 14, § 4 ust. 2 i 3, § 22 ust. 2 pkt 1, pkt 2 ppkt b i pkt 3 i § 36 ust.

1 COU oraz w § 2 ust. 1 Części Szczegółowej Umowy (dalej: „CSU”) z 5 września

2008 r., a ponadto ustalenia, że na podstawie przedmiotowej umowy został im

udzielony przez pozwanego kredyt w walucie polskiej – złotych polskich (PLN) oraz

że są zobowiązani do spłacenia z tytułu tego kredytu, według stanu na dzień

wniesienia pozwu, kwoty 133 727,62 zł tytułem kapitału kredytu wraz

z oprocentowaniem określonym w Rozdziale 3. COU pt. Oprocentowanie kredytu.

Wyrokiem z 10 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w Słupsku w punkcie

pierwszym ustalił, że postanowienia umowne zawarte w umowie kredytu

hipotecznego […] z oprocentowaniem zmiennym nr […]

z 5 września 2008 r., łączącej powodów z pozwanym, obejmujące § 4 ust. 2 i 3,

§ 22 ust. 2 pkt 1, pkt 2 ppkt b i pkt 3, § 1 pkt 14 i § 36 ust. 1 Części Ogólnej Umowy

oraz § 2 ust. 1 Części Szczegółowej Umowy, nie wiążą strony powodowej, gdyż

stanowią niedozwolone postanowienia umowne. Ponadto w punkcie drugim ustalił,

II CSKP 629/23

3

że kredyt udzielony powodom na podstawie powyższej umowy, został udzielony

w walucie polskiej – złotych polskich (PLN) oraz że zobowiązanie strony powodowej

do spłacenia tego kredytu wynosi na dzień 12 grudnia 2016 r. 133 727,62 zł tytułem

kapitału kredytu wraz z oprocentowaniem określonym w Rozdziale 3. Części Ogólnej

Umowy. W punkcie trzecim Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodów

solidarnie kwotę 9 059,97 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Z dokonanych przez Sąd Okręgowy ustaleń wynika, że 5 września 2008 r.

powodowie zawarli z pozwanym umowę kredytu hipotecznego […] nr […] z

oprocentowaniem zmiennym. W § 4 ust. 1 pkt 2 COU wskazano, że kredyt jest

wypłacany w walucie polskiej – na finansowanie zobowiązań Rzeczypospolitej

Polskiej. W § 4 ust. 2 COU określono, że w przypadku wypłaty kredytu albo transzy

w walucie polskiej stosuje się kurs dla dewiz obowiązujący w Banku SA w dniu

realizacji zlecenia płatniczego, według aktualnej Tabeli kursów. W § 6 ust. 1 COU

ustalono zasady oprocentowania kredytu, natomiast w § 7 ust. 1 COU wskazano, że

dla celów ustalenia stawki referencyjnej oprocentowania bank posługuje się stawką

LIBOR lub EURIBOR na zasadach określonych w umowie. W odniesieniu do

stosowanych kursów kupna/sprzedaży waluty Sąd ustalił, że zgodnie z § 4 ust. 2

COU w przypadku wypłaty kredytu albo transzy w walucie polskiej stosuje się kurs

kupna dla dewiz obowiązujący w Banku SA w dniu realizacji zlecenia płatniczego

według aktualnej Tabeli kursów. Natomiast zgodnie z § 4 ust. 3 COU, w przypadku

wypłaty kredytu albo transzy w walucie wymienialnej innej niż waluta kredytu stosuje

się kurs kupna/sprzedaży dla dewiz obowiązujący w Banku SA w dniu realizacji

zlecenia płatniczego według aktualnej Tabeli kursów. Ponadto w § 22 ust. 2 pkt 1, 2

i 3 COU określono szczegółowo zasady spłaty zadłużenia w walucie polskiej

stanowiącej równowartość kwoty kredytu lub raty spłaty kredytu w walucie

wymienialnej przy zastosowaniu kursu sprzedaży dla dewiz obowiązującego w

Banku SA w dniu, w którym dokonuje się spłaty kredytu według aktualnej Tabeli

kursów.

Z dalszych ustaleń Sądu Okręgowego wynika, że zawarcie umowy

poprzedziło złożenie przez powodów 29 sierpnia 2008 r. wniosku kredytowego,

w którym wskazano, że powódka posiada wykształcenie wyższe, a powód – średnie

oraz prowadzi działalność gospodarczą, a jako cel kredytu – spłatę zobowiązań

II CSKP 629/23

4

w innych bankach oraz remont nieruchomości. W tamtym okresie pozwany oferował

zarówno kredyty w PLN, jak i w innych walutach, w tym CHF.

Sąd Okręgowy ustalił, że, przed zawarciem umowy odbyło się spotkanie

powoda z pracownikiem banku, podczas którego przedstawiono mu wyliczenie

wysokości raty dla kredytu zaciągniętego w PLN oraz kredytu – w CHF. Rata kredytu

frankowego była o kilkaset złotych niższa od raty kredytu złotówkowego. Przekazano

również informacje o kosztach zawarcia umowy oraz wymaganych dokumentach do

analizy wniosku.

Z ustaleń Sądu Okręgowego wynika również, że podczas spotkań

z pracownikiem banku omawiano ryzyko walutowe, a powodowie byli świadomi, że

zmiana kursu waluty wpływa na wysokość raty do spłaty. Analizowali wysokość raty

w oparciu o archiwalne dane kursowe. Zdawali sobie sprawę z istnienia ryzyka

walutowego, choć nie przewidywali jego skali. Byli zainteresowani kredytem CHF,

ponieważ rata takiego kredytu była niższa niż kredytu złotowego. Pracownik banku

poinformował ich, że kurs franka będzie ustalany w oparciu o Tabelę Banku.

Udostępniono powodom broszury informacyjne pozwanego dotyczące ryzyka.

Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że przed podpisaniem umowy kredytowej

powodowie otrzymali jej projekt, jednak nie mieli możliwości wprowadzania do niego

zmian. Treść umowy została ustalona przez pozwanego, a powodowie mogli ją

jedynie podpisać albo odmówić jej podpisania. Nie zgłaszali propozycji zmian.

Negocjacjom podlegała jedynie prowizja. Powodowie określili wnioskowaną kwotę

kredytu na 179 070,25 zł, która na dzień zawarcia umowy została przez pozwanego

określona na kwotę 89 322,95 CHF.

Do maja 2009 r. powodowie spłacali kredyt z rachunku oszczędnościowo-

rozliczeniowego prowadzonego w PLN, a następnie złożyli wniosek o zmianę

rachunku na walutowy w CHF. Od tej chwili mogli nabywać walutę u dowolnego

podmiotu i wpłacać ją bezpośrednio do banku. W takim przypadku nie dochodziło do

przeliczenia wpłat według kursów publikowanych w tabelach pozwanego.

2 czerwca 2010 r. powód wystąpił o wydłużenie okresu spłaty kredytu

do 28 lat, co zostało zrealizowane przez zawarcie przez strony 6 lipca 2010 r. aneksu

nr […]. Następnie, 12 stycznia 2012 r., na wniosek powoda strony zawarły aneks nr

II CSKP 629/23

5

[…], w którym wprowadzono dodatkowy rachunek prowadzony w walucie kredytu

oraz określono zasady dokonywania spłat z rachunków w CHF i w PLN. Ustalono, że

spłaty kredytu będą dokonywane z rachunku o nr […] (prowadzonym w walucie

kredytu, tj. CHF) oraz o nr […] (prowadzonym w walucie polskiej) z zastrzeżeniem,

że środki z rachunku prowadzonego w walucie polskiej będą pobierane w przypadku

braku wystarczających środków na pokrycie raty na rachunku walutowym. Do umowy

dodano również załącznik dotyczący zasad ustalania kursów wymiany walut

oraz spreadu walutowego w Banku SA.

Do 12 grudnia 2016 r. powodowie zapłacili pozwanemu kwotę 123 659,16 zł,

w tym 74 160,36 zł tytułem spłaty kapitału oraz 49 498,76 zł tytułem spłaty odsetek.

Przeliczenie pierwszych trzech transz nastąpiło w datach ich wypłaty według kursu

CHF/PLN wynoszącego 2,11 zł, natomiast 15 listopada 2016 r. spłata raty kredytu

odbywała się według kursu CHF/PLN wynoszącego 4,15 zł. W ciągu ośmiu lat kurs

CHF/PLN wzrósł o ponad 96%. Sąd Okręgowy ustalił ponadto, że wartość

wypłaconego powodom kredytu wyniosła 207 888,01 zł. Do 12 grudnia 2016 r. suma

kapitałowej części spłat wyniosła 74 160,39 zł. Przy zastosowaniu denominacji,

pełniącej funkcję waloryzacji, do spłaty pozostawała kwota 67 142,88 CHF, która przy

zastosowaniu kursu CHF z 12 grudnia 2016 r. (4,155 zł) odpowiadała kwocie

278 978,66 zł. Oznacza to, że pierwotne zobowiązanie strony powodowej wzrosło

o niemal 35%, mimo że spłacili oni prawie połowę kapitału.

W świetle dokonanych ustaleń Sąd Okręgowy uznał, że powództwo było

zasadne. Powodowie posiadali interes prawny w żądaniu ustalenia niewiążącego

charakteru postanowień umownych, ponieważ po ich stronie istniała niepewność co

do treści stosunku prawnego wynikającego z zawartej umowy kredytu.

Sąd Okręgowy uznał, że zakwestionowane przez powodów postanowienia

umowne mają charakter abuzywny w rozumieniu art. 3851 k.c., przyjmując, że

postanowienia dotyczące mechanizmu denominacji oraz zasad ustalania kursów

waluty nie zostały z nimi indywidualnie uzgodnione, były sformułowane w sposób

niejednoznaczny i nietransparentny oraz kształtowały prawa i obowiązki

konsumentów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały ich

interesy. Sąd pierwszej instancji wskazał, że treść umowy nie była indywidualnie

II CSKP 629/23

6

uzgadniana z powodami, którzy nie mieli rzeczywistego wpływu na jej postanowienia,

ponieważ została im przedstawiona jako wzorzec przygotowany przez pozwanego.

Umowa nie zawierała obiektywnych i weryfikowalnych zasad ustalania kursów waluty

stosowanych zarówno przy wypłacie kredytu, jak i przy spłacie rat, co prowadziło do

jednostronnego kształtowania wysokości świadczeń powodów przez pozwanego

oraz przerzucenia na nich całego ryzyka kursowego. Takie ukształtowanie

postanowień dotyczących mechanizmu przeliczeniowego, obejmującego

denominację kredytu oraz zasady ustalania kursów waluty, zakłócało równowagę

kontraktową stron i narażało powodów na dodatkowe, nieprzewidywalne koszty

wykraczające poza konstrukcję umowy kredytowej. W ocenie Sądu, powodowie nie

byli w stanie – jako konsumenci – ocenić konsekwencji ekonomicznych wynikających

z zastosowanego mechanizmu przeliczeniowego, który był sformułowany w sposób

niejednoznaczny i nietransparentny. Kwestionowane postanowienia nie określały

głównych świadczeń stron, a nawet gdyby tak było, to miały one charakter abuzywny,

ponieważ nie zostały sformułowane prostym i zrozumiałym językiem.

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że postanowienia określające mechanizm

denominacji oraz zasady ustalania kursów waluty mają charakter abuzywny, co

skutkuje ich bezskutecznością i koniecznością traktowania kredytu jako udzielonego

w PLN. Sąd wskazał, że kredyt został wypłacony w PLN i początkowo był spłacany

w tej walucie, co potwierdza jego złotowy charakter po eliminacji postanowień

abuzywnych. Ponieważ postanowienia dotyczące mechanizmu denominacji i zasad

ustalania kursów waluty mają charakter abuzywny, co skutkuje ich

bezskutecznością, pozbawia to umowę charakteru walutowego z mocą ex tunc

i prowadzi do konieczności traktowania kredytu jako udzielonego w PLN.

W konsekwencji Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo, uznając, że sporne

postanowienia nie wiążą powodów, a kredyt został udzielony w PLN. Jako podstawę

prawną rozstrzygnięcia wskazał art. 189 k.p.c. w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c.

Na skutek rozpoznania apelacji pozwanego wniesionej od wyroku Sądu

Okręgowego, Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 6 października 2021 r., zmienił

zaskarżony wyrok w punktach 1 i 2 przez oddalenie powództwa oraz w punkcie

3 przez zasądzenie od powodów solidarnie na rzecz pozwanego kwoty 5 400 zł

tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt 1), ponadto zasądził od powodów solidarnie na

II CSKP 629/23

7

rzecz pozwanego kwotę 10 737 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania

apelacyjnego (pkt 2).

Sąd Apelacyjny zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego i przyjął

je za własne. Uznał bowiem, że zarzuty pozwanego dotyczące ustaleń faktycznych

oraz oceny abuzywności postanowień umownych nie były zasadne. Za niezasadne

uznał w szczególności zarzuty apelacji naruszenia przepisów postępowania,

tj. art. 3271 § 1 i 3 k.p.c. i art. 233 § 1 k.p.c. Nie były również zasadne, według tego

Sądu, zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, tj. art. 3851 § 1 i 3 k.c.,

art. 3852 k.c., a także art. 69 pr. bankowego w zw. z art. 60 k.c. i art. 65 k.c., za

pomocą których pozwany podważał wnioski Sądu pierwszej instancji prowadzące do

przyjęcia abuzywności spornych postanowień umownych. Sąd drugiej instancji

podzielił ocenę Sądu pierwszej instancji, że postanowienia umowy kredytu dotyczące

mechanizmu denominacji nie były indywidualnie uzgodnione z powodami, zostały

sformułowane w sposób niejednoznaczny oraz rażąco naruszały interesy

konsumentów, co przesądza o ich abuzywnym charakterze. Sąd Apelacyjny wskazał,

że sporne postanowienia – wbrew odmiennej ocenie Sądu pierwszej instancji -

dotyczą głównych świadczeń stron, a nie jedynie sposobu wykonania umowy, jednak

okoliczność ta nie wyłącza ich abuzywności. Jednocześnie uznał, że powodowie –

jako konsumenci – nie mieli realnej możliwości zrozumienia znaczenia i konsekwencji

ekonomicznych wynikających z mechanizmu denominacji oraz zasad ustalania

kursów waluty z uwagi na nieprawidłowe wykonanie przez pozwanego obowiązków

informacyjnych, co dodatkowo potwierdza brak transparentności tych postanowień.

Sąd Apelacyjny uznał za uzasadniony zarzut naruszenia art. 3851 § 2 k.c.

w zw. z art. 65 k.c., art. 69 pr. bankowego i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13. Mimo że

Sąd pierwszej instancji trafnie ocenił, że kwestionowane przez powodów

postanowienia umowne mają charakter abuzywny, to jednak błędnie uznał, że w tej

sytuacji możliwe jest utrzymanie umowy z pominięciem – jako niewiążących

powodów na podstawie art. 3851 § 2 k.c. – niedozwolonych postanowień umownych,

co miałoby skutkować przekształceniem tej umowy w umowę kredytu złotowego

z oprocentowaniem LIBOR określonym w rozdziale 3.COU. Konieczne jest bowiem

rozważenie, czy możliwe jest utrzymanie umowy w mocy i jej wykonanie

z pominięciem abuzywnych postanowień umownych. Gdyby okazało się to

II CSKP 629/23

8

niemożliwe, konieczne jest udzielenie konsumentowi, żądającemu ochrony, pouczeń

o skutkach uznania postanowień umownych za abuzywne w celu umożliwienia mu

podjęcia swobodnej i świadomej decyzji, czy w jego ocenie lepszym dla niego

rozwiązaniem będzie utrzymanie umowy w mocy z postanowieniami abuzywnymi

(co określa się niekiedy jako ich akceptację przez niego ex post), czy też uznanie

całej umowy za nieważną wskutek wyeliminowania z nich postanowień abuzywnych,

powodującego niemożliwość utrzymania tej umowy w mocy.

Sąd drugiej instancji wskazał, że trzeba uwzględnić, iż za abuzywne uznane

zostało w szczególności postanowienie § 2 ust. 1 CSU o brzmieniu „Kwota

udzielonego kredytu - 89.322,95 CHF (słownie: osiemdziesiąt dziewięć tysięcy

trzysta dwadzieścia dwa 95/100 CHF)”. Powyższe postanowienie umowne nie

ograniczało się przy tym jedynie do przeliczenia kwoty kredytu z waluty polskiej na

walutę szwajcarską (tak jak ma to miejsce w tzw. kredytach indeksowanych), lecz

wprost określało jeden z przedmiotowo istotnych elementów umowy kredytu

denominowanego, a mianowicie kwotę i walutę kredytu (por. art. 69 ust. 1 pkt 2

Pr. bankowego). Pominięcie tego postanowienia umownego powoduje więc, że

w ogóle nie można - w oparciu o treść umowy kredytu - ustalić, jaka była treść

świadczenia pozwanego banku (jego zachowanie), czyli jaką kwotę i w jakiej walucie

zobowiązał się on udostępnić powodom, a w ślad za tym - jaka jest treść ich

świadczenia, czyli jaką kwotę i w jakiej walucie mają oni oddać pozwanemu bankowi.

Stwierdzenie niewiążącego — wskutek abuzywności — charakteru powyższego

postanowienia umownego skutkuje więc utratą przez ocenianą umowę elementu

przedmiotowo istotnego (essentialia negotii) nadającego tej umowie charakter

umowy kredytu w rozumieniu art. 69 Pr. bankowego.

Bezpodstawne i całkowicie dowolne było uznanie przez Sąd pierwszej

instancji, że w tej sytuacji możliwe jest zastąpienie niewiążącego postanowienia

umownego innym postanowieniem, określającym brakujący element essentialia

negotii. Z żadnego innego postanowienia umownego (tak w Części Szczegółowej,

jak i w Części Ogólnej umowy) nie wynika, jaka była kwota tego kredytu w walucie

polskiej. Niedopuszczalne byłoby jej określenie na innych podstawach niż w oparciu

o samą treść umowy po pominięciu zawartych w niej postanowień abuzywnych (na

podstawie wniosku kredytowego, czy w drodze przeliczenia wskazanej

II CSKP 629/23

9

w abuzywnym postanowieniu umownym kwoty kredytu wyrażonej w walucie

szwajcarskiej). Prowadzi to do wniosku, że wobec uznania abuzywności m.in. takich

postanowień umownych, które wprost dotyczą ustalenia przedmiotu umowy (jej

elementów przedmiotowo istotnych), nie można było uznać, że umowa ta może być

dalej ważna, ale jako umowa kredytu złotowego oprocentowanego stawką LIBOR,

lecz należało przyjąć jej nieważność w całości z powodu braku przedmiotowo

istotnych elementów umowy kredytu. Oznacza to, że mimo trafnego stwierdzenia

przez Sąd pierwszej instancji niedozwolonego charakteru kwestionowanych przez

powodów postanowień umownych, wadliwe było uznanie przez ten Sąd, że umowa

zawarta przez strony może - z pominięciem abuzywnych postanowień umownych -

zachować moc jako umowa kredytu złotowego, ale oprocentowanego na zasadach

właściwych dla kredytu denominowanego, tj. za pomocą stawki LIBOR.

W tym stanie rzeczy Sąd Apelacyjny doszedł do wniosku, że tak sformułowane

żądanie powodów, mimo istnienia podstaw do stwierdzenia abuzywności

kwestionowanych postanowień, nie mogło zostać uwzględnione, ponieważ, wbrew

Sądowi pierwszej instancji, niemożliwe było utrzymanie umowy w mocy - po

wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych - jako kredytu złotowego

oprocentowanego według stawki LIBOR.

W tej sytuacji nie miały już istotnego znaczenia pozostałe zarzuty apelacyjne,

w których zarzucono naruszenie art. 20512 § 2 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c.,

art. 2352 pkt 2 k.p.c. i art. 278 k.p.c.

W odniesieniu do istnienia po stronie powodów interesu prawnego

w rozumieniu art. 189 k.p.c. w domaganiu się ustalenia abuzywności

kwestionowanych postanowień umownych, to chociaż co do zasady Sąd Apelacyjny

zgodził się z Sądem pierwszej instancji, że wbrew pozwanemu istnieje po stronie

powodów niepewność co do ich sytuacji prawnej w odniesieniu do treści stosunku

prawnego łączącego ich z pozwanym na podstawie umowy, to jednak powyższy

interes prawny w żądaniu ustalenia na mocy art. 189 k.p.c. mógłby dotyczyć jedynie

tej części zobowiązania, która nie została jeszcze przez nich wykonana, ale w tym

zakresie zgłosili oni ostatecznie - po dokonanej modyfikacji żądania - inne żądanie

od stwierdzenia abuzywności tych postanowień, a mianowicie żądanie ustalenia, że

II CSKP 629/23

10

między stronami została zawarta umowa kredytu w walucie polskiej, z której

pozostała do spłaty wskazana przez nich konkretna kwota w tej walucie

(133 727,62 zł) tytułem kapitału z oprocentowaniem określonym w rozdziale 3. COU.

Takie żądanie miało zatem dalej idący niż jedynie żądanie ustalenia abuzywnego

charakteru tych postanowień, ponieważ wiązało się jednocześnie z określeniem

skutków ich abuzywności. Rozstrzygnięcie w przedmiocie tych skutków było wadliwe,

ale skonsumowało interes prawny w ustaleniu bezskuteczności powyższych

postanowień na przyszłość.

Poza tym, skoro stwierdzenie abuzywności kwestionowanych postanowień

umownych, zwłaszcza § 2 ust. 1 CSU, skutkuje pominięciem tych postanowień jako

niewiążących powodów, i to bez możliwości ich zastąpienia innymi postanowieniami

w celu uzupełnienia brakujących elementów essentialia negotii umowy kredytu, to

nie jest możliwe ograniczenie się w sentencji orzeczenia jedynie do rozstrzygnięcia

o ich niewiążącym dla powodów charakterze jako niedozwolonych postanowień

umownych. Takie rozstrzygnięcie mogłoby bowiem wchodzić w rachubę wówczas,

gdyby bez postanowień abuzywnych możliwe było — na podstawie nieabuzywnych

postanowień umownych - ustalenie treści stosunku prawnego między stronami, a tym

samym utrzymanie umowy w mocy w pozostałym zakresie i wykonanie

zobowiązania. Ponieważ nie ma takiej możliwości, uzasadnione i konieczne byłoby

więc ustalenie nieważności całej umowy kredytu zawartej między stronami.

Oznacza to, że uwzględnienie jedynie żądania ustalenia bezskuteczności

(niewiążącego charakteru) abuzywnych postanowień umownych nie uregulowałoby

ostatecznie sytuacji prawnej stron, w szczególności powodów, ponieważ nadal nie

byłoby wiadomo, jaki jest wpływ ustalenia abuzywności kwestionowanych

postanowień umownych na ich sytuację prawną, tj. ważność umowy, a tym samym

na istnienie i zakres wynikającego z niej zobowiązania. Takie rozstrzygnięcie nie

zaspokoiłoby interesu prawnego powodów, rozumianego jako domaganie się

usunięcia niepewności co do ich sytuacji prawnej, gdyż taki skutek można byłoby

osiągnąć jedynie przez dochodzenie dalej idącego żądania, a mianowicie ustalenia

nieważności tej umowy. W takim przypadku kwestia abuzywnego charakteru

spornych postanowień umownych stanowiłaby jedynie przesłankę rozstrzygnięcia,

która nie wymagałaby odrębnego orzeczenia w sentencji wyroku.

II CSKP 629/23

11

Z kolei w odniesieniu do ustalenia skutków abuzywności postanowień

umownych w części dotyczącej już wykonanej przez powodów umowy (co do

spełnionych przez nich na rzecz pozwanego świadczeń z tytułu rat kapitałowo-

odsetkowych), Sąd Apelacyjny zgodził się z pozwanym o tyle, że powodom

przysługiwało żądanie o dalej idącym charakterze, a mianowicie żądanie ich zwrotu

(zapłaty) jako świadczenia nienależnego, które zostało spełnione na podstawie

nieważnej, wskutek niewiążących ich postanowień abuzywnych, umowy. W części,

w jakiej powodowie mogliby ewentualnie mieć interes prawny w żądaniu ustalenia

niewiążącego ich charakteru zakwestionowanych postanowień umownych,

ostatecznie zgłosili oni dalej idące, ale niezasadne, żądanie ustalenia, że umowa ma

charakter kredytu złotowego oprocentowanego stawką LIBOR, a w części dotyczącej

spełnionych już świadczeń od razu mogli zgłosić dalej idące żądanie o zapłatę

z tytułu zwrotu nienależnego świadczenia.

Uwzględniając wyżej przedstawioną ocenę prawną Sąd Apelacyjny zmienił

wyrok Sądu pierwszej instancji zaskarżony apelacją na podstawie art. 386 § 1 k.p.c.

i oddalił powództwo w całości, obciążając powodów kosztami procesu za obie

instancje.

Wyrok Sądu drugiej instancji został zaskarżony przez powodów skargą

kasacyjną w całości. W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.,

zarzucono w niej naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

a) art. 58 § 1 i § 3 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (tekst jedn.: Dz.U. z 2002 r. Nr 72,

poz. 665 obowiązujących w dacie zawarcia umowy kredytu; tekst jedn.:

Dz.U. z 2021 r., poz. 2439 obowiązujący obecnie, dalej „Pr. bankowe”);

b) art. 3851 § 1 k.c.;

c) art. 189 k.p.c.;

d) art. 3851 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia

1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(Dz.U. 1993, L 95, s. 29, dalej: „dyrektywa 93/13”).

II CSKP 629/23

12

W ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. zarzucono

naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 3271 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Powodowie wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi drugiej instancji oraz pozostawienie

temu Sądowi rozstrzygnięcia co do kosztów procesu.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o jej oddalenie

i zasądzenie od powodów solidarnie na rzecz pozwanego zwrotu kosztów

postępowania, w tym zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. W każdej sprawie Sąd ma obowiązek zweryfikować prawidłowość składu

wyznaczonego do jej rozpoznania w celu zapobieżenia ewentualnej nieważności

postępowania spowodowanej niewłaściwą jego obsadą.

Skarga kasacyjna została przyjęta do rozpoznania postanowieniem Sądu

Najwyższego z 31 lipca 2023 r., I CSK 4929/22 (k. 75), a następnie otrzymała dalszy

bieg pod sygnaturą II CSKP 629/23. Z zamieszczonej w aktach sprawy notatki

urzędowej z 7 sierpnia 2023 r. (k. 79) wynika, że zarządzeniem Prezesa Sądu

Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej z 2 sierpnia 2023 r. sprawa została

przydzielona SSN Dariuszowi Dończykowi. Skład osobowy Sądu Najwyższego do

rozpoznania skargi kasacyjnej zarejestrowanej pod sygn. akt II CSKP 629/23 został

określony zarządzeniem z 9 grudnia 2025 r. (k. 89) wydanym przez Prezesa

Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej Sądu Najwyższego SSN Joannę

Misztal-Konecką o treści: „Uwzględniając, że na podstawie § 80 ust. 1

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 lipca 2022 r. -

Regulamin Sądu Najwyższego sprawa II CSKP 629/23 została przydzielona

SSN Dariuszowi Dończykowi: 1. na podstawie § 16 ust. 2 pkt 5 i § 80 ust. 7

Regulaminu Sądu Najwyższego a. wyznaczam jako pozostałych członków składu

następujących sędziów: SSN Grzegorza Misiurka SSN Pawła Grzegorczyka,

a. funkcję przewodniczącego powierzam SSN Grzegorzowi Misiurkowi;

2. na podstawie art. 29 § 8 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym

oraz § 83 ust. 2 Regulaminu Sądu Najwyższego zarządzam zawiadomienie

II CSKP 629/23

13

o składzie rozpoznającym środek zaskarżenia oraz o osobach sędziów zastępców

wyznaczonych w planie posiedzeń.” Strony (ich pełnomocnicy) po doręczeniu im

zawiadomienia o sędziach Sądu Najwyższego wyznaczonych do rozpoznania

sprawy nie wniosły o ich wyłączenie od rozpoznania sprawy, w szczególności przez

złożenie wniosku, o którym mowa w art. 29 § 5 ustawy z 8 grudnia 2017 r. o Sądzie

Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 622), spełnienia przez sędziego Sądu

Najwyższego wymogów niezawisłości i bezstronności. Zarządzeniem sędziego

sprawozdawcy z 4 lutego 2026 r. (k. 93) został wyznaczony termin posiedzenia

niejawnego na 13 marca 2026 r. w celu rozpoznania skargi kasacyjnej. W treści tego

zarządzenia (w punkcie 2) wskazano imiona i nazwiska sędziów składu orzekającego

oraz określono, który z nich pełni funkcję przewodniczącego, a który jest sędzią

sprawozdawcą. W zarządzeniu z 10 lutego 2026 r. (k. 94) SSN Joanna Misztal-

Konecka jako Prezes Sądu Najwyższego kierujący pracą Izby Cywilnej stwierdziła,

że wskazane w punkcie 2 elementy zarządzenia sędziego sprawozdawcy

z 4 lutego 2026 r. o wyznaczeniu posiedzenia niejawnego są bezskuteczne i nie

podlegają wykonaniu.

W związku z wyznaczeniem składu Sądu Najwyższego do rozpoznania skargi

kasacyjnej w sprawie II CSKP 629/23 na podstawie ww. zarządzenia z 9 grudnia

2025 r. Prezesa Sądu Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej powstała

wątpliwość – spowodowana wadliwym obsadzeniem stanowiska Prezesa Sądu

Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej – czy skład Sądu Najwyższego został

prawidłowo wyznaczony, a w konsekwencji czy możliwe jest rozpoznanie skargi

kasacyjnej przez tak sformowany skład sądu. Co do okoliczności uzasadniających

stanowisko o wadliwym obsadzeniu funkcji Prezesa Sądu Najwyższego przez sędzię

Sądu Najwyższego Joannę Misztal-Konecką – powołaną z dniem 1 października

2024 r. na kolejną kadencję na stanowisko Prezesa Sądu Najwyższego kierującego

pracą Izby Cywilnej – jak również co do skutków wynikających z wyznaczania przez

nieprawidłowo powołanego Prezesa Sądu Najwyższego składów Sądu Najwyższego

do rozpoznania poszczególnych spraw należy odwołać się do argumentacji

przedstawionej m.in. w uzasadnieniach wyroków Sądu Najwyższego z 10 stycznia

2025 r., II CSKP 172/24 i II CSKP 2111/22, w których wyjaśniono także przyczyny,

z powodu których pomimo wad w prawidłowym wyznaczeniu składów orzekających

II CSKP 629/23

14

Sądu Najwyższego mogły one rozpoznać skargi kasacyjne w tych sprawach.

W szczególności wskazano na konieczność zapewnienia przez Państwo stronom

postępowań sądowych rozpoznania sprawy zarówno przez sąd powołany na

podstawie przepisów ustawy, bezstronny i niezawisły – a więc spełniający kryteria

określone w art. 45 ust. 1 Konstytucji, art. 19 ust. 1 akapit drugi Traktatu o Unii

Europejskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/30, ze zm.) w zw. z art. 47 Karty praw

podstawowych Unii Europejskiej oraz art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw

człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie, dnia 4 listopada

1950 r. (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284) – jak również na obowiązek zapewnienia

przez Państwo rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie. Powołano się także na

konieczność wykonywania przez Sąd Najwyższy, orzekający w składach

spełniających kryteria sądu, określone w wyżej powołanych przepisach,

powierzonych mu mocą przepisów Konstytucji RP zadań. Dodać należy, że do chwili

wydania przez Sąd Najwyższy orzeczenia kończącego postępowanie kasacyjne

żadna ze stron nie podniosła zarzutu wadliwej jego obsady z wyżej wskazanych

przyczyn.

II. Pomimo że większość zarzutów wypełniających podstawę skargi kasacyjnej

nie była zasadna, ostatecznie jednak skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu.

Nie był uzasadniony zarzut naruszenia przepisów postępowania,

tj. art. 3271 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. uzasadniony przez powodów

wewnętrzną sprzecznością uzasadnienia zaskarżonego wyroku z jego sentencją

uniemożliwiającą kontrolę kasacyjną, a wyrażającą się w tym, że Sąd drugiej instancji

pomimo uznania kwestionowanych przez stronę powodową postanowień umownych

(klauzul denominacyjnych) za abuzywne oddalił powództwo, w którym powodowie

domagali się ustalenia, że te właśnie postanowienia nie wiążą ich, gdyż stanowią one

niedozwolone postanowienia umowne, w myśl art. 3851 k.c. Artykuł 3271 k.p.c.

zawiera przepis określający, jakie elementy powinno zawierać uzasadnienie wyroku

sądu pierwszej instancji. Zgodnie z art. 3271 § 1 k.p.c., uzasadnienie wyroku powinno

zawierać: 1) wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, obejmującej ustalenie

faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn,

dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej;

2) wyjaśnienie podstawy prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa.

II CSKP 629/23

15

Natomiast art. 3271 § 2 k.p.c. uzasadnienie wyroku sporządza się w sposób zwięzły.

Według wskazanego w zarzucie naruszenia prawa procesowego art. 391 § 1 k.p.c.,

jeżeli nie ma szczególnych przepisów o postępowaniu przed sądem drugiej instancji,

do postępowania tego stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed

sądem pierwszej instancji. Przepisy art. 194-196 i 198 nie mają zastosowania.

W odniesieniu do uzasadnień wyroków wydawanych przez sąd drugiej instancji

należy mieć jednak na względzie, że materia ta objęta jest uregulowaniami

szczególnymi zawartymi w art. 387 oraz art. 3911 § 4 k.p.c. (dotyczącego

uzasadnienia wyroku oddalającego apelację od wyroku stwierdzającego oczywistą

bezzasadność powództwa). Zgodnie z art. 387 § 21 k.p.c. w uzasadnieniu wyroku

sądu drugiej instancji: 1) wskazanie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia może

ograniczyć się do stwierdzenia, że sąd drugiej instancji przyjął za własne ustalenia

sądu pierwszej instancji, chyba że sąd drugiej instancji zmienił lub uzupełnił te

ustalenia; jeżeli sąd drugiej instancji przeprowadził postępowanie dowodowe lub

odmiennie ocenił dowody przeprowadzone przed sądem pierwszej instancji,

uzasadnienie powinno także zawierać ustalenie faktów, które sąd drugiej instancji

uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym

dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej; 2) wyjaśnienie podstawy

prawnej wyroku z przytoczeniem przepisów prawa powinno objąć ocenę

poszczególnych zarzutów apelacyjnych, a poza tym może ograniczyć się do

stwierdzenia, że sąd drugiej instancji przyjął za własne oceny sądu pierwszej

instancji. Powyższe prowadzi do wniosku, że powołany przez skarżących przepis

art. 3271 § 1 k.p.c. ma poprzez art. 391 § 1 k.p.c. do uzasadnienia wyroku sądu

drugiej instancji ograniczone zastosowanie, a mianowicie wtedy, gdy dany element

uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji nie podlega regulacji szczególnej

zawartej w wyżej powołanych przepisach art. 387 § 21 k.p.c. Mając na uwadze tak

określony zakres zastosowania ww. art. 3271 § 1 k.p.c. nie można przyjąć, aby został

on naruszony przez Sąd drugiej instancji, który w uzasadnieniu wydanego przez

siebie wyroku przedstawił zastosowane przepisy prawa materialnego do oceny

zasadności apelacji wniesionej przez pozwanego od wyroku Sądu pierwszej instancji

oraz wyjaśnił przyczyny niekorzystanej dla powodów zmiany tego wyroku.

W szczególności z uzasadnienia tego wynika, że Sąd drugiej instancji podzielił

II CSKP 629/23

16

stanowisko powodów co do abuzywności części postanowień umowy kredytu

zawartej przez strony, co skutkowało zgodnie z art. 3851 § 1 k.c. zd. pierwsze, że

postanowienia te nie wiązały powodów – konsumentów jako strony tej umowy.

Kształtowały one bowiem prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. Poza tym postanowienia te nie były

z nimi indywidulanie uzgodnione. Określały one świadczenia główne stron, które

jednak nie zostały sformułowane jednoznacznie.

Powyższa ocena prawna, pomimo że zgodna ze stanowiskiem powodów

obligowała Sąd drugiej instancji do dokonania obiektywnej, tj. z uwzględnieniem

obowiązujących norm porządku prawnego oceny konsekwencji tego stanu rzeczy.

Taką też ocenę przedstawił Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku.

Brak zgody powodów w trakcie postępowania sądowego na potwierdzenie ważności

postanowień umownych – odnoszących się do mechanizmu waloryzacji świadczeń

stron przy wykorzystaniu miernika w postaci kursu waluty CHF ustalanego przez

pozwanego - spowodował, że postanowienia te stały się bezskuteczne (ex tunc)

z mocą wsteczną, czyli od chwili zawarcia umowy. Zgodnie z oceną Sądu

Apelacyjnego, umowa po wyeliminowaniu z niej postanowień abuzywnych nie mogła

być dalej wykonywana pomimo uregulowania zawartego w art. 3851 § 2 k.c., zgodnie

z którym jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są

związane umową w pozostałym zakresie. W miejsce luki w umowie kredytu zawartej

przez strony powstałej po wyeliminowaniu z niej postanowień niedozwolonych nie

weszła bowiem regulacja zastępcza w postaci przepisów o charakterze

dyspozytywnym, a wykonanie umowy bez tych postanowień nie było możliwe, co

ostatecznie przesądziło o uznaniu tej umowy za nieważną. Wszystkie powyższe

elementy oceny prawnej zostały przedstawione przez Sąd drugiej instancji

w uzasadnieniu wyroku zaskarżonego skargą kasacyjną.

W świetle wyżej dokonanej oceny zarzutu naruszenia prawa procesowego

podniesionego w skardze kasacyjnej, który okazał się niezasadny, nie było

przeszkód, aby na podstawie przedstawionej przez Sąd drugiej instancji

w uzasadnieniu wyroku zaskarżono skargą kasacyjną oceny prawnej dokonać oceny

zasadności zarzutów naruszenia prawa materialnego podniesionych w skardze

kasacyjnej. Za bezzasadny należało uznać zarzut naruszenia prawa materialnego -

II CSKP 629/23

17

art. 58 § 1 i § 3 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 72,

poz. 665 obowiązujących w dacie zawarcia umowy kredytu; tekst jedn.

Dz.U. z 2021 r., poz. 2439 obowiązujący obecnie, dalej „Pr. bankowe”) poprzez ich

niezastosowanie i nieuznanie umowy kredytu strony powodowej za nieważną,

podczas gdy sądy zobowiązane są brać z urzędu pod uwagę nieważność, a jak sam

Sąd drugiej instancji wskazał w uzasadnieniu wyroku istnieją podstawy do uznania

tej umowy kredytu za nieważną. Sąd drugiej instancji oceniając zasadność

wniesionej apelacji, a tym samym pośrednio zasadność wniesionego powództwa

uznał bowiem przesłankowo, zgodnie ze stanowiskiem powodów, że umowa jest

nieważna. Ze względu na specyficzną sankcję prawną wynikającą z przepisów

art. 3851 § 1 i 2 k.c. dotyczących ochrony konsumentów nie wchodziła w rachubę

sankcja przewidziana w art. 58 § 3 k.c. Wyrażona bowiem w art. 3851 § 2 k.c. reguła

oznacza, iż w odniesieniu do skutków eliminacji niedozwolonych postanowień

umownych art. 58 § 3 k.c. nie ma zastosowania, a to, czy bez klauzuli uznanej za

abuzywną strony (przede wszystkim przedsiębiorca) zawarłyby umowę, jest

w zasadzie irrelewantne (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 9 maja 2019 r.,

I CSK 242/18, z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, z 30 czerwca 2020 r.,

III CSK 343/17 oraz uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego – zasada

prawna – z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). W odniesieniu

zaś do wskazanego naruszenia art. 69 ust. 1 Pr. bankowego Sąd Apelacyjny

prawidłowo przyjął, że umowa kredytu zawarta przez strony zawierała wszystkie

elementy wymagane przez ten przepis, ale dopiero zastosowanie sankcji wynikającej

z art. 3851 § 1 k.c. powodowało, że bez usuniętych postanowień niedozwolonych

umowa ta nie mogła być prawidłowo wykonywana z powodu pominięcia w niej

elementów wymaganych przez art. 69 ust. 1 Pr. bankowego.

Przyczyną oddalenia powództwa przez Sąd Apelacyjny na skutek

uwzględnienia apelacji pozwanej nie było to, że Sąd ten pominął konieczność

uwzględnienia z urzędu nieważności umowy kredytu zawartej przez strony, lecz treść

żądania zgłoszonego przez powodów, a którym, zgodnie z art. 321 § 1 k.p.c.,

związane były Sądy orzekające w tej sprawie. Według tego przepisu, sąd nie może

wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad

II CSKP 629/23

18

żądanie. Przepis ten ma zastosowanie nie tylko w odniesieniu do sądu pierwszej

instancji, ale także do sądu drugiej instancji poprzez art. 391 § 1 k.p.c. Powodowie

nie zgłosili bowiem na podstawie art. 189 k.p.c. żądania stwierdzenia nieważności

umowy zawartej przez strony (bądź ustalenia, że nie łączy ich stosunek prawny

wynikający z zawartej umowy kredytu), lecz żądali ustalenia, że konsekwencją

zamieszczenia w umowie kredytu zawartej przez strony postanowień

niedozwolonych był obowiązek zapłaty przez nich – w pewnym uproszczeniu – na

rzecz pozwanego w przyszłości na podstawie zawartej umowy mniejszych kwot

w PLN niż wynikałoby to z postanowień umowy z uwzględnieniem postanowień

abuzywnych. W istocie więc treść ich żądania – w zakresie wykraczającym poza

żądanie ustalenia abuzywności określonych postanowień umownych – opierała się

na założeniu sprzecznym z obiektywną oceną prawną Sądu drugiej instancji, z której

wynikała nieważność umowy, że strony nadal łączy umowa kredytu o treści

zredukowanej o postanowienia abuzywne. Takie żądanie powodów nie było zasadne

w świetle obiektywnej oceny prawnej dokonanej przez Sąd drugiej instancji. O ile

konsumentowi przysługuje prawo do podjęcia świadomej i następczej decyzji o tym

czy wyraża zgodę bądź nie na związanie go postanowieniami niedozwolonymi - co

powoduje skutek taki, że wynikający z art. 3851 § 1 k.c. stan zawieszonej

bezskuteczności na korzyść kredytobiorcy przekształca się w stan bezskuteczności

trwałej ex tunc (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja

2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56) - o tyle kredytobiorcy nie przysługuje

uprawnienie do wyboru sankcji cywilnoprawnej w stosunku do umowy zawierającej

postanowienia abuzywne, na stosowanie których sprzeciwił się konsument. Jedynie

w przypadku, gdy całkowity upadek umowy naraża konsumenta na „szczególnie

niekorzystne konsekwencje”, w świetle okoliczności istniejących w czasie sporu lub

możliwych wówczas do przewidzenia, z uwzględnieniem rzeczywistych i bieżących

interesów konsumenta konsument powinien być o tym uprzedzony w celu

ewentualnego wyrażenia zgody na związanie go postanowieniami abuzywnymi. Nie

jest też wykluczona możliwość zmiany klauzuli abuzywnej przez eliminację jej

abuzywnego charakteru, jeżeli jest ona dokonana za zgodą obu stron, a dodatkowo

odstąpienie przez konsumenta od powołania się na abuzywność klauzuli wynika

z jego wolnej i świadomej zgody - tj. przy uzgadnianiu tej zmiany był świadomy

II CSKP 629/23

19

niewiążącego charakteru tego warunku i wynikających z niego konsekwencji - i, po

drugie, nowa klauzula nie jest abuzywna (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W. i R.W., pkt 49, 59,

ECLI:EU:C:2021:341).

Nie doszło również do naruszenia art. 3851 § 1 k.c. poprzez jego błędną

wykładnię lub niewłaściwie zastosowanie i niezastosowanie sankcji wynikającej

z tego przepisu wyrażającej się w tym, że pomimo uznania postanowień umownych

(klauzul denominacyjnych) za abuzywne (sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco

naruszające interesy strony powodowej, niejednoznaczne, nieuzgodnione

indywidualnie), Sąd drugiej instancji oddalił powództwo, a tym samym strona

powodowa pozostaje tymi postanowieniami (klauzulami denominacyjnymi)

w dalszym ciągu związana, pomimo iż sankcją wynikającą z art. 3851 § 1 k.c. jest

brak związania abuzywnymi postanowieniami umowy przez konsumenta. Ocenę

tego zarzutu należy połączyć z kolejnym zarzutem skargi kasacyjnej naruszenia

art. 189 k.p.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że strona powodowa nie

miała interesu prawnego w żądaniu pozwu, podczas gdy taki interes prawny istnieje.

Odnosząc się do tych zarzutów należy wskazać, że art. 3851 k.c. przewiduje, że

postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie

wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi

obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia

umowne). Dopełnieniem tej regulacji zawiera art. 3851 § 2 k.c., zgodnie z którym

jeżeli postanowienie umowy zgodnie z § 1 nie wiąże konsumenta, strony są związane

umową w pozostałym zakresie. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że

powyższe unormowania są następstwem implementacji uregulowań zawartych

w dyrektywie nr 93/13. W szczególności jej art. 6 ust. 1 stanowi, że Państwa

Członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki

w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie

będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal

obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych

warunków. Transpozycja do systemu krajowego tego uregulowania – dokonana

w przepisach art. 3851 § 1 i 2 k.c. – wymagała dookreślenia w orzecznictwie

konkretnych konsekwencji prawnych, jakie z przepisów ogólnych o czynnościach

II CSKP 629/23

20

prawnych zawartych w systemie prawa krajowego, w szczególności z przepisów

kodeksu cywilnego, wiążą się z uznaniem określonych postanowień umowy za

niedozwolone. Kwestia ta, oceniana niejednolicie w orzecznictwie Sądu

Najwyższego stała się przedmiotem uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego - zasady prawnej - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, zgodnie z którą

niedozwolone postanowienie umowne (art. 3851 § 1 k.c.) jest od początku, z mocy

samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może

udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób

przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną (pkt 1) oraz jeżeli bez bezskutecznego

postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi i kredytodawcy

przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych spełnionych

w wykonaniu tej umowy (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.). Kredytodawca może

żądać zwrotu świadczenia od chwili, w której umowa kredytu stała się trwale

bezskuteczna (pkt 2). W uzasadnieniu tej uchwały wskazano m.in. że jeżeli sąd

krajowy stwierdzi w trakcie oceny dokonywanej z urzędu, że klauzula ma abuzywny

charakter, ma - co do zasady - obowiązek „poinformować o tym strony sporu

i wezwać je do kontradyktoryjnego przedyskutowania tej okoliczności w sposób

przewidziany w tym celu przez krajowe prawo procesowe”, a przyznana

konsumentowi możliwość wypowiedzenia się w tej kwestii „odpowiada również

obowiązkowi ciążącemu na sądzie krajowym, uwzględnienia w odpowiednim

przypadku woli wyrażonej przez konsumenta, jeżeli mając świadomość

o niewiążącym charakterze danego nieuczciwego warunku, wskaże on jednak, iż

sprzeciwia się temu, aby warunek ten został wyłączony, udzielając w ten sposób

wyraźnej i wolnej zgody na dany warunek". Konsument może też wyraźnie sprzeciwić

się utrzymaniu klauzuli abuzywnej. W braku następczej zgody konsumenta na

stosowanie klauzuli abuzywnej nie może ona wywrzeć wobec niego żadnego skutku.

Możliwość sanowania nieskutecznego postanowienia następczym, jednostronnym

wyrażeniem zgody na związanie tym postanowieniem, będącej niejako substytutem

pierwotnego braku rzeczywistej zgody na to postanowienie (indywidualnych

negocjacji), przywodzi natomiast na myśl tzw. sankcję bezskuteczność zawieszonej,

która - odnoszona do umowy jako takiej - polega na tym, że dotknięta nią umowa

(tzw. czynność kulejąca albo niezupełna) nie wywołuje zamierzonych skutków

II CSKP 629/23

21

(z mocy samego prawa, od początku. W dalszej części uzasadnienia powołanej

uchwały odniesiono się do sytuacji, w której klauzula abuzywna stała się definitywnie

bezskuteczna (nieważna) wskutek odmowy potwierdzenia albo upływu rozsądnego

czasu do jej potwierdzenia. Wówczas o obowiązywaniu umowy decyduje to, czy

weszła w jej miejsce regulacja zastępcza. To zaś zależy od tego, czy całkowita

i trwała bezskuteczność (nieważność) umowy naraża konsumenta na szczególnie

niekorzystne konsekwencje - czemu konsument może wiążąco zaprzeczyć

(sprzeciwiając się zarazem utrzymaniu umowy) - a w razie odpowiedzi pozytywnej -

czy regulacja zastępcza istnieje (sąd jest władny ją określić). Zastosowanie takiej

konstrukcji oznacza, że z dniem odmowy potwierdzenia klauzuli, bez której umowa

kredytu nie może wiązać, albo z dniem bezskutecznego upływu czasu do jej

potwierdzenia ustaje stan zawieszenia, a umowa staje się definitywnie bezskuteczna

(nieważna) albo - jeżeli spełnione są przesłanki dopuszczalności jej utrzymania przez

zastosowanie regulacji zastępczej - staje się skuteczna z mocą wsteczną (ex tunc)

w kształcie obejmującym ową regulację zastępczą. Następstwem takiej oceny jest

w odniesieniu do płatności kredytobiorcy z tytułu spłaty kredytu oraz wypłaty środków

pieniężnych przez bank, że są one świadczeniami nienależnymi i podlegają zwrotowi

(art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.).

Powyższa ocena prawna konsekwencji prawnej zamieszczenia w umowie

kredytu zawartej pomiędzy przedsiębiorcą a konsumentem umowy kredytu

indeksowanego (denominowanego) do waluty obcej postanowień niedozwolonych

wyrażona w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. –

zasadzie prawnej - III CZP 6/21, którą podziela Sąd Najwyższy w obecnym składzie,

oznacza, że uznanie przez sąd, iż w takiej umowie są zawarte postanowienia

abuzywne (art. 3851 § 1 k.c.) jest początkiem konieczności dokonania dalszej

złożonej oceny prawnej konsekwencji tego stanu rzeczy, co wymaga uwzględnienia

ostatecznego stanowiska konsumenta co do tego czy godzi się on na obowiązywanie

tych postanowień czy też nie godzi się na to, co powoduje, że ustaje z mocą wsteczną

stan bezskuteczności zawieszonej. Następnie zaś należy ocenić, z uwzględnieniem

konkretnych postanowień umowy czy po usunięciu z niej postanowień

niedozwolonych umowa ta może być utrzymana w pozostałym zakresie bez

uwzględnienia postanowień abuzywnych (art. 3851 § 2 k.c.), w szczególności przez

II CSKP 629/23

22

możliwość uzupełnienia powstałej w ten sposób luki regulacją zastępczą, czy też

umowa ta nie może być bez tych postanowień wykonywana, co powoduje skutek

w postaci jej nieważności. Zatem potwierdzenie w wyroku, że umowa zawiera

postanowienia abuzywne nie pozwala na określenie, jakie są tego konkretne

konsekwencje prawne w odniesieniu do umowy zawartej przez strony. Żądanie

ustalenia na podstawie art. 189 k.p.c., że umowa zawiera postanowienia

niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. nie pozwala więc na skuteczną ochronę

interesu prawnego kredytobiorcy – konsumenta, gdyż orzeczenie ograniczone do

takiego ustalenia, nie pozwala na określenie, jakie są konkretne konsekwencje

prawne zamieszczenia w umowie zawartej z przedsiębiorcą postanowień

niedozwolonych. W razie wydania takiego orzeczenia w dalszym ciągu każda

ze stron umowy kredytu mogłaby twierdzić, że postanowienia te są wiążące albo

niewiążące dla stron, względnie różnie określać konsekwencje prawne niewiążących

postanowień abuzywnych.

Za uzasadniony należy natomiast uznać zarzut naruszenia art. 3851 k.c.

w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który powodowie uzasadnili ich błędną

wykładnię lub niewłaściwym zastosowaniem w zakresie, w którym sąd powinien

poinformować konsumenta o skutkach uznania postanowień (klauzul

denominacyjnych) za abuzywne oraz odebrać od konsumenta oświadczenie czy

wyraża on zgodę na skorzystanie z ochrony polegającej na niezwiązaniu

abuzywnymi postanowieniami nawet jeżeli skutkiem tego miałoby być uznanie

umowy kredytu za nieważną, ponieważ taka wykładnia przepisu wynika

m.in. z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, w szczególności

wyroku z 3 października 2019 r., C-260/18, tj. sąd ma obowiązek odebrania

oświadczenia od konsumenta czy wyraża on zgodę na wyeliminowanie abuzywnych

postanowień z umowy i uznanie umowy kredytu za nieważną, jeżeli wedle oceny

sądu zachodzą podstawy do uznania umowy za nieważną. Należy zgodzić się

ze skarżącymi, że z orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

(zob. wyroki tego Trybunału powołane w uzasadnieniu uchwały z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21: z 21 lutego 2013 r., C-472/11, Banif Plus Bank Zrt przeciwko Csabie

Csipaiowi, Viktórii Csipai, z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, pkt 54,

66-67, z 7 listopada 2019 r., C-419/18 i C-483/18, Profi Credit Polska S.A. przeciwko

II CSKP 629/23

23

Bogumile Włostowskiej i in., pkt 70, z 11 marca 2020 r., C-511/17, Györgyné Lintner

przeciwko UniCredit Bank Hungary Zrt., pkt 42-43, z 9 lipca 2020 r., C-452/18,

XZ przeciwko Ibercaja Banco SA, pkt 24-25 oraz z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20,

I.W. i R.W., pkt 46, 95) wynika – co już wcześniej wskazano - obowiązek sądu

dokonania z urzędu oceny czy umowa zawarta pomiędzy przedsiębiorcą

a konsumentem zawiera postanowienia abuzywne oraz poinformowania o tym

i możliwych skutkach prawnych tej oceny, w tym możliwości uznania umowy za

nieważną. Istnienie obowiązku poinformowania konsumenta oraz udzielenia mu

niezbędnych pouczeń zostało potwierdzone w uzasadnieniu uchwały Sądu

Najwyższego z 6 maja 2021 r., III CZP 6/21, w której uznano, że aby konsument mógł

udzielić wolnej i świadomej zgody (na obowiązywanie postanowienia

niedozwolonego), sąd krajowy winien, w ramach krajowych norm proceduralnych

i w świetle zasady słuszności w postępowaniu cywilnym, wskazać stronom w sposób

obiektywny i wyczerpujący, konsekwencje prawne, jakie może pociągnąć za sobą

usunięcie nieuczciwego warunku. Udzielona konsumentowi, „wyczerpująca"

informacja o konsekwencjach abuzywności klauzuli powinna w rozpatrywanym

przypadku obejmować także informację o tym, że bez tej klauzuli umowa nie może

wiązać, o konsekwencjach (roszczeniach) związanych z ewentualną definitywną

bezskutecznością (nieważnością) umowy i o ewentualnej możliwości utrzymania

umowy z regulacją zastępczą, jeżeli konsekwencje te są dla konsumenta szczególnie

niekorzystne. Konsument powinien być też poinformowany o możliwości

potwierdzenia klauzuli w rozsądnym czasie oraz o możliwości wyrażenia - do chwili

odmowy potwierdzenia klauzuli albo upływu rozsądnego czasu do jej potwierdzenia

- wiążącej oceny co do tego, czy konsekwencje trwałej bezskuteczności

(nieważności) umowy są dlań szczególnie niekorzystne (i zarazem sprzeciwienia się

ewentualnemu udzieleniu mu ochrony przed tymi konsekwencjami przez

wprowadzenie regulacji zastępczej), jak również o następstwach skorzystania albo

nieskorzystania z tych możliwości. W ramach omawianych obowiązków sądu

konsumentowi powinno zwrócić się uwagę na niewłaściwy sposób sformułowania

żądania pozwu przy założeniu możliwej sankcji w stosunku do umowy, w której

zamieszczono postanowienia abuzywne, tj. w sposób wykluczający możliwość

udzielenia efektywnej ochrony konsumentowi gwarantowanej przepisami dyrektywy

II CSKP 629/23

24

93/13 oraz odpowiednimi przepisami kodeksu cywilnego implementującymi

postanowienia tej dyrektywy. Obowiązku udzielenia konsumentowi wyczerpującej

informacji nie eliminuje okoliczność, że w postępowaniu sądowym korzysta on

z pomocy fachowego pełnomocnika. Udzielenie wyczerpującej informacji i pouczeń

konsumentowi przez sąd jest niezbędne nie tylko dla umożliwienia konsumentowi

złożenia uświadomionego oświadczenia co do tego czy wyraża on zgodę czy też nie

na obowiązywanie postanowienia abuzywnego (takie oświadczenie może

w konkretnych okolicznościach być złożone też dorozumianie nawet przed

wszczęciem postępowania sądowego), ale także w celu umożliwienia konsumentowi

ewentualnej modyfikacji treści żądania pozwu - co jest dopuszczalne na etapie

postępowania przed sądem pierwszej instancji – na wypadek uznania przez sąd

umowy za nieważną. Poza tym w tego rodzaju sprawach, w których określone

konsekwencje prawne w odniesieniu do zawartej umowy są uzależnione od woli

samych stron (możliwość potwierdzenia przez konsumenta woli związania

postanowienia abuzywnymi, czy też dobrowolna i świadoma zgoda obu stron na

modyfikację treści umowy w części zawierającej klauzulę abuzywną) szczególnego

znaczenie ma wypełnienie przez sąd na każdym etapie postępowania obowiązku

określonego w art. 223 § 1 k.p.c. – dążenia do ugodowego załatwienia sprawy.

W rozpoznanej sprawie z uwagi na treść rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji,

który przyjął, że pomimo zawarcia w umowie postanowień abuzywnych była ona

nadal ważna, obowiązek udzielenia odpowiedniego poinformowania i pouczenia

uaktualnił się przed Sądem drugiej instancji, który uznał, że umowa kredytu zawarta

przez strony jest nieważna z powodu zmieszczenia w niej postanowień

niedozwolonych. Mając na uwadze możliwość przyjęcia takiej oceny prawnej Sąd

Apelacyjny powinien był udzielić powodom niezbędnych informacji, wskazując przy

tym na nieadekwatną treść ich żądania, które nie mogło być uwzględnione w razie

uznania, że umowa kredytu jest nieważna z powodu zamieszczenia w niej

postanowień niedozwolonych, co do których powodowie nie wyrazili zgody na

przywrócenie im z mocą wsteczną skuteczności. Dopiero po jednoznacznym zajęciu

stanowiska co do tych kwestii prawnych Sąd powinien był wydać wyrok w sprawie.

Wprawdzie w postępowaniu apelacyjnym nie można rozszerzyć żądania pozwu ani

występować z nowymi roszczeniami (art. 383 k.p.c.), ale nie jest wykluczona

II CSKP 629/23

25

możliwość zawarcia ugody. Niezależnie od tego obowiązywanie zakazu

przewidzianego w art. 383 k.p.c. wymagałby w razie dokonania zmiany powództwa

przez konsumenta dopiero na etapie postępowania apelacyjnego oceny

z perspektywy celów dyrektywy 93/13, co mogłoby aktualizować potrzebę

rozważenia przez Sąd drugiej instancji wystąpienia z odpowiednim pytaniem

prejudycjalnym do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Mimo że z treści

uzasadnienia wyroku zaskarżonego skargą kasacyjną wynika, że Sąd drugiej

instancji uznał potrzebę udzielenia przez sąd konsumentowi (powodom) w sporze

sądowym prowadzonym z przedsiębiorcą (pozwanym) niezbędnych informacji

i pouczeń, to obowiązku tego nie zrealizował, skoro z treści protokołu rozprawy przed

Sądem Apelacyjnym w Gdańsku z 6 października 2021 r. nie wynika, aby Sąd drugiej

instancji udzielił powodowi jakichkolwiek informacji i pouczeń.

Z tych względów, uznając za uzasadniony ostatni z podniesionych zarzutów

skargi kasacyjnej, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 oraz art. 108 § 2

w zw. z art. 39821 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

Dariusz Dończyk

Grzegorz Misiurek Paweł Grzegorczyk

Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam

niemożność podpisania uzasadnienia wyroku

przez sędziego SN Pawła Grzegorczyka

z powodu długotrwałej nieobecności

G. Misiurek

(A.G.)

[SOP]