Bank nie wygrał w Sądzie Najwyższym sporu o kredyt frankowy klientki

Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 13 października 2021 r. zasądził

od pozwanej […] S.A. w W. na rzecz powódki B. P. kwoty 17 990,66 zł oraz 8461,81

CHF z ustawowymi odsetkami za opóźnienie […], zastrzegając, że spełnienie tych

świadczeń nastąpi za jednoczesną zapłatą przez powódkę na rzecz pozwanej kwoty

330 000,00 zł lub zabezpieczeniem roszczenia pozwanego o zwrot tej kwoty (pkt 1),

oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 2) i orzekł o kosztach procesu (pkt 3).

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną

oddalił apelację pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego (pkt I) i orzekał o kosztach

procesu za instancję odwoławczą (pkt II).

W sprawie ustalono, że […] powódka jako konsument zawarła

[…] umowę kredytu […], indeksowanego do CHF, […]

Pismem […] powódka wezwała pozwaną do zapłaty na jej rzecz

wyszczególnionych nim kwot.

Analizując treść umowy kredytu zawartej przez powódkę […], Sąd Okręgowy

doszedł do wniosku, że nie spełnia ona wymogów przewiedzianych w art. 69 ustawy

z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (dalej: „Pr. bank.”), gdyż nie precyzuje

dostatecznie kwoty udzielonego kredytu. Wskazał również, że postanowienia

zawarte w tej umowie, upoważniające bank do określenia wysokości kredytu oraz rat

jego spłaty w oparciu o własne tabele kursowe naruszają art. 3531 k.c., co – w świetle

art. 58 § 1 i 3 k.c. – czyni tę umowę nieważną. Postanowienia te mają charakter

abuzywny;

nie

zostały

uzgodnione

indywidualnie

a powódka będąca konsumentem jedynie zaakceptowała przygotowany wzorzec.

Choć klauzule indeksacyjne określały główne świadczenia stron, możliwa była ich

kontrola przez pryzmat art. 3851 k.c. z uwagi ich nietransparentność. Niejasny

i niepoddający się weryfikacji mechanizm ustalania kursów waluty, pozostawiający

bankowi swobodę decyzyjną, był sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszał

interesy powódki. Po wyeliminowaniu z umowy postanowień dotyczących indeksacji

nie może być ona utrzymana.

II CSKP 63/24

3

W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał żądanie restytucyjne za

usprawiedliwione - w świetle art. 405 k.c. i art. 410 § 1 i 2 k.c. - w zakresie spełnionych

przez powódkę i nie kwestionowanych przez pozwaną świadczeń. Uznał przy tym

za skuteczny podniesiony przez pozwaną zarzut zatrzymania w części odnoszącej

się do kwoty udzielonego kredytu. O odsetkach ustawowych za opóźnienie Sąd

Okręgowy orzekł na podstawie art. 481 § 1 k.c. Przyjął, że nie mogą być one

naliczane za czas po upływie 14 dni od doręczenia powódce odpowiedzi na pozew,

w której został podniesiony zarzut zatrzymania, gdyż skuteczne skorzystanie przez

stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia pieniężnego wyłącza

opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia.

Sąd Apelacyjny, oddalając apelację pozwanej, uznał za trafną ocenę

wskazującą na nieważność umowy kredytu jako konsekwencję zamieszczenia w niej

niedozwolonych – podlegających eliminacji - klauzul abuzywnych odnoszących się

do głównych świadczeń stron, niemożliwych do zastąpienia przepisami

dyspozytywnymi. Za bezzasadny uznał zarzut nieobjęcia zastrzeżonym prawem

zatrzymania wynagrodzenia za korzystanie przez powódkę z kapitału kredytu.

Wskazał, że - w jego ocenie – zarzut zatrzymania nie zasługiwał na uwzględnienie

co do zasady, jednak skorygowaniu rozstrzygnięcia w tym zakresie sprzeciwia się

zakaz orzekaniu na niekorzyść apelującej.

W skardze kasacyjnej pozwana wniosła o uchylenie wyroku Sądu

Apelacyjnego w całości i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania. Powołując się na podstawę kasacyjną określoną w art. 3983 § 1 pkt

1 k.p.c., zarzuciła naruszenie: art. 3851 § 1 k.c.; art. 3851 § 1 i 2 k.c.; art. 65 § 1 i 2

i art. 56 k.c. w związku z art. 41ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. – Prawo wekslowe

(Dz. U. z 1936 r. Nr 37, poz. 282 ze zm.; dalej: „Pr. weksl.”), art. 56 k.c. w związku

z art. 358 § 2 k.c. i innymi szczegółowo wymienionymi przepisami; art. 69 ust.

3 Pr. bank. w związku z art. 3851 § 1 k.c.; art. 358 § 2 w związku z 3851 § 1 i 2 k.c.;

art. 410 § 1 i 2 w związku art. 405 k.c. oraz art. 455 k.c.

Powódka w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

II CSKP 63/24

4

Podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty zmierzały w pierwszym rzędzie do

podważenia oceny abuzywności klauzul regulujących przyjęty w umowie kredytu

mechanizm indeksacji, odsyłających do stosowanych przez bank kursów walutowych

(klauzul spreadowych). Według skarżącej, kursy spreadowe powinny być oddzielone

od klauzul dotyczących samego stosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania

kredytowego kursem waluty obcej (klauzul ryzyka walutowego), które nie były

abuzywne i jako określające główne świadczenia stron były jednoznaczne.

Luki w umowie powstałe po wyeliminowaniu klauzul spreadowych mogą być

– w ocenie skarżącej - uzupełnione przez odwołanie się do art. 69 ust. 3 Prawa

bankowego, art. 41 Pr. weksl., wykładni oświadczeń woli stron (art. 65 k.c.), bądź też

normy dyspozytywnej zawartej w art. 358 § 2 k.c., co pozwoliłoby na przywrócenie

równowagi kontraktowej stron przy jednoczesnym zachowaniu ważności umowy.

Według skarżącej, prawidłowe zastosowanie art. 3851 § 2 k.c. powinno prowadzić

do zastąpienia stosowanej przez nią tabeli kursowej kursem średnim NBP. Zarzuty

te należało uznać za bezzasadne.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że określenie

wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów

ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest

nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku, prowadzi

do obarczenia kredytobiorcy nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza

równorzędność stron, w związku z czym jest niedopuszczalne (zob. m.in. wyroki

Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11,

poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, z 19 września 2018 r., I CNP 39/17,

z 24 października 2018 r., II CSK 632/17 i z 13 grudnia 2018 r., z 30 września

2020 r., I CSK 556/18, z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 464/22, z 27 maja 2022 r., II CSKP 314/22 i z dnia 8 listopada 2022 r.,

nie publ.). Stanowisko to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13

(zob. min. wyroki z dnia 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W., R.W. przeciwko Bank

BPH S.A., ECLI:EU:C:2021:341; z 18 listopada 2021 r., C-212/20, M.P., B.P.

przeciwko "A.", ECLI:EU:C:2021:934; z 16 marca 2023 r., C-6/22, M.B.,U.B., M.B.

przeciwko X S.A.,ECLI:EU:C:2023:216 i z 23 listopada 2023 r., C-321/22, ZL, KU,

II CSKP 63/24

5

KM przeciwko Provident Polska S.A., ECLI:EU:C:2023:911).). Trybunał dostrzegł,

że kurs wymiany zmienia się w długim okresie i w przypadku umowy kredytu

indeksowanego do waluty obcej na okres wieloletni kredytodawca nie może

przewidzieć zmiany obciążenia finansowego, jakie może pociągnąć za sobą

mechanizm indeksacji przewidziany w umowie Stwierdził jednak, że okoliczność

ta nie może uzasadniać niewskazania w postanowieniach umowy oraz w ramach

informacji dostarczonych przez przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów

stosowanych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie

do obliczania rat spłaty, co umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili

tego kursu wymiany. W konsekwencji Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13

należy interpretować w ten sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej,

do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych

kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu

i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty

obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób,

aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany

stosowany przez przedsiębiorcę. Sąd krajowy przy dokonywaniu oceny abuzywności

postanowienia umownego na podstawie art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 musi brać pod

uwagę wymaganie jego transparentności.

Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika

jednoznacznie, że bank nie wykonał należycie tak rozumianego obowiązku

informacyjnego wobec powódki co do ryzyka walutowego i kursowego. Okoliczność,

że swoboda banku w kształtowaniu kursu waluty obcej (CHF) nie była ze względu

na uwarunkowania rynkowe nieograniczona, nie zwalniała go z obowiązku

wskazania w umowie reguł ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego

w celu obliczenia kwoty rat kredytu w taki sposób, aby kredytobiorca miał możliwość

w każdej chwili samodzielnie ustalić ten kurs.

Zamieszczone w umowie kredytu waloryzowanego kursem waluty obcej

klauzule kursowe, ucieleśniające także klauzule ryzyka walutowego, określają

główne świadczenia stron w rozumieniu art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. (zob. wyroki

Sądu Najwyższego: z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, z 24 lutego 2022 r.,

II CSKP 63/24

6

II CSKP 45/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 oraz z 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22, nie publ. oraz wyroki TSUE: z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP

Bank i OTP Faktoring, pkt 39, 50, 68, z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48,

52 oraz z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance,

pkt 56).

Stanowisko Sądu drugiej instancji uznające, że bez spornych klauzul

przeliczeniowych umowa nie może nadal obowiązywać, należy uznać za prawidłowe.

Wyeliminowanie tych klauzul prowadzi do upadku klauzuli ryzyka walutowego,

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej

i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR ( zob. wyroki

Sądu Najwyższego: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, z. B,

poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22

i II CSKP 382/22, z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r.,

II CSKP 796/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22 i z 25 lipca 2023 r.,

II CSKP 1487/22 - nie publ.).

W orzecznictwa TSUE zostało również wyjaśniane, że sądy krajowe są

uprawnione do eliminowania z umowy niedozwolonych postanowień umownych,

jednak bez możliwości dokonywania ich redukcji utrzymującej lub zastąpienia innymi

postanowieniami (zob. wyroki: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 6 marca 2019 r.,

C-70 i C-197/17 oraz z 30 maja 2013 r., C-488/11).

Nie można zaaprobować zapatrywań pozwanej dotyczących możliwości

wypełnienia luk w umowie powstałych w następstwie wyeliminowania z nich klauzul

abuzywnych. Sąd Najwyższy wypowiadał się już wielokrotnie co do

niedopuszczalności zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przez

sięganie do art. 69 ust. 3 Prawa bankowego, art. 41 Pr. weksl. wykładni oświadczeń

woli (art. 65 k.c.) albo art. 358 § 2 k.c. (zob. mi. in. wyroki: z 27 maja 2022 r.,

II CSKP 395/22, z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, z 20 lutego 2023 r.,

II CSKP 809/22 i z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22 – nie publ.).

Należy przypomnieć, że możliwość utrzymania umowy ocenia się według

chwili jej zawarcia. Wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy

- Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (tzw. ustawy antyspreadowej), którą

II CSKP 63/24

7

dodano ustęp 3 do art. 69 Prawa bankowego, w żaden sposób nie wpłynęło na ocenę

abuzywności postanowień wcześniej zawartych umów kredytu oraz konsekwencji

stwierdzenia takiego ich charakteru dla bytu tych umów (zob. wyrok Sądu

Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20).

W świetle powyższych uwag, nie było podstaw do uwzględnienia zarzutu

naruszenia art. 410 § 1 i 2 w związku z art. 405 k.c. przez ich zastosowanie. Skoro

bez niedozwolonego postanowienia umowa kredytu nie może wiązać, konsumentowi

i kredytodawcy przysługują odrębne roszczenia o zwrot świadczeń pieniężnych

spełnionych w wykonaniu tej umowy (zob. uchwała składu siedmiu sędziów SN

- zasada prawna - z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56).

Zobowiązanie do zwrotu nienależnego świadczenia ma charakter

bezterminowy. Termin spełnienia takiego świadczenia określa art. 455 k.c.

Obowiązek zapłaty odsetek za opóźnienie zwrotu kwoty przypadającej do zwrotu

z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia powstaje zatem w chwili wyznaczonej

na podstawie powyższego przepisu, tj. niezwłocznie po wezwaniu do zwrotu

świadczenia. Reguła ta – wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej – odnosi się

do obowiązku zwrotu świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej umowy kredytu.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że wymagalność roszczenia

konsumenta przeciwko przedsiębiorcy o zwrot nienależnego świadczenia nie może

być uzależniona od złożenia przez konsumenta w toku postępowania sądowego

oświadczenia co do utrzymania skuteczności umowy zawierającej klauzule

abuzywne ani od prawa zatrzymania, na które powołuje się przedsiębiorca.

Niewłaściwą praktyką byłoby zatem zasądzenie roszczenia odsetkowego dopiero

od daty wyrokowania (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 9 kwietnia

2026 r., I CSK 3426/25, nie publ.). Zarzut naruszenia art. 455 k.c. oparty

na odmiennym – wadliwym – założeniu – nie mógł więc odnieść zamierzonego

skutku.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł,

jak w sentencji.

II CSKP 63/24

8

Grzegorz Misiurek

Paweł Grzegorczyk

Karol Weitz

(A.T.)

[a.ł]