SN odmówił przyjęcia skargi banku w sprawie frankowej, bank zapłaci 5417 zł kosztów

Pozwany Bank (poprzednio Bank.1) wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Poznaniu z 16 listopada 2022 r., w sprawie z powództwa B.S. o

ustalenie i zapłatę, zaskarżając ten wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie w

całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu

ewentualnie uchylenie tego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy.

W skardze powołano się na oczywistą zasadność skargi kasacyjnej, związaną

z błędną kwalifikacją prawną zawartej umowy kredytu jako denominowanego zamiast

kredytu walutowego, co z kolei w konsekwencji doprowadziło do zastosowania przez

Sąd odwoławczy dyspozycji art. 3851 § 1 k.c. i sankcji z art. 58 k.c. do umowy kredytu

stricte dewizowego (walutowego), z całkowitym pominięciem charakteru umowy,

w której występowały fakultatywne postanowienia o możliwości dokonywania wypłaty

i spłaty w walucie krajowej, uznanych za abuzywne co - zdaniem skarżącego -

stało w sprzeczności z poglądem wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego

z 9 października 2020 r., III CSK 99/18.

Skarżący wskazał na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących

poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów,

tj. potrzebę wykładni przepisów art. 3851 § 1 i 2 k.c. i dopuszczalności uznania części

klauzuli za abuzywną. Wskazał na zagadnienie prawne, czy za indywidualnie

wynegocjowany - w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. - uznać należy warunek umowny

(postanowienie umowne), które zostało wprowadzone do umowy kredytu po

przedstawieniu konsumentowi co najmniej dwóch możliwych (alternatywnych)

rozwiązań oferowanych przez przedsiębiorcę, z których tylko jedno jest potencjalnie

abuzywne i przy założeniu, że konsument miał swobodę wyboru obu rozwiązań.

Wskazano na zagadnienie prawne, czy w świetle art. 4 ust. 2 Dyrektywy oraz art.

3851 § 1 k.c. oraz klauzuli generalnej „przeciętnego konsumenta”, sąd powszechny

powinien brać pod uwagę - przy ocenie świadomości konsumenta - jego cechy

osobiste, w szczególności czy konsument posiadający specjalistyczną wiedzę

(wykształcenie, doświadczenie zawodowe) pozwalającą mu na rzetelną ocenę ryzyk

ekonomicznych zasługuje na ochronę równoważną do ochrony przydanej

konsumentowi bez wiedzy fachowej. Wskazano na trzy zagadnienia prawne

II CSKP 641/24

3

dotyczące w istocie dopuszczalności zastępowania postanowień umowy uznanych

za abuzywne przepisami dyspozytywnymi, wskazanymi w zagadnieniach.

Sformułowano zagadnienie prawne dotyczące problemu, kiedy powstaje obowiązek

rozliczeń stron w związku z stwierdzeniem nieważności (nieobowiązywania) umowy

kredytu, kiedy roszczenia restytucyjne stron stają się wymagalne oraz od kiedy

należy liczyć odsetki za opóźnienie w zapłacie. Sformułowano także zagadnienie

dotyczące obowiązku informowania konsumenta przez sąd o konsekwencjach

prawnych wynikających z unieważnienia w całości zawartej umowy wreszcie

zagadnienie prawne, polegające na tym, czy w sytuacji, w której mechanizm

przeliczenia należności w oparciu o tabele kursowe banku, ma charakter

fakultatywny, zastosowanie winien mieć reżim art. 3851 § 1 i § 2 k.c., art. 3852 k.c.

w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 roku w sprawie

nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich .

Postanowieniem z 29 maja 2024r., I CSK 1822/23, Sąd Najwyższy przyjął

skargę kasacyjną do rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 2026 r., o szczególnych

rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych

z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka

szwajcarskiego (Dz. U. z 2026, poz. 985, dalej ustawa frankowa lub u.f.) w sprawach,

o których mowa w art. 1 ust. 1 lub 2, w których przed dniem wejścia w życie niniejszej

ustawy przyjęto do rozpoznania skargę kasacyjną kredytodawcy, Sąd Najwyższy

może zmienić postanowienie o przyjęciu do rozpoznania skargi kasacyjnej i odmówić

przyjęcia jej do rozpoznania, jeżeli w sprawie nie występuje już istotne zagadnienie

prawne lub nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a zarazem nie

zachodzą okoliczności określone w art. 3989 § 1 pkt 3 lub 4 Kodeksu postępowania

cywilnego.

Przepis ten pozwala na zmianę postanowienia o przyjęciu skargi do

rozpoznania, jeżeli w trakcie oczekiwania na rozpoznanie skargi, po jej przyjęciu

przez Sąd Najwyższy, podniesione w niej istotne zagadnienia prawne, potrzeba

wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub rozbieżności

w orzecznictwie sądów doczekały się rozwiązania, wykładni lub ujednolicenia

II CSKP 641/24

4

orzecznictwa, a więc ze względu na publiczne cele skargi kasacyjnej, zrealizowano

już funkcje nadzoru judykacyjnego Sądu Najwyższego. Zarazem nie ma miejsce

nieważność postępowania, jak również nie zachodzi przypadek oczywistej

zasadności skargi.

Po pierwsze, nie można uznać, że w sprawie wstępuje oczywista zasadność

skargi kasacyjnej z uwagi na niezakwalifikowanie umowy kredytu jako dewizowego

a kredytu denominowanego. Także podniesione w skardze zagadnienia zostały

dostatecznie wyjaśnione w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Jeżeli chodzi o instytucję kredytu denominowanego, to przyjmuje się, że

w polskim systemie prawnym można wyróżnić trzy rodzaje kredytów, w których

występuje (w różnych rolach) waluta obca: indeksowany, denominowany i walutowy.

W kredycie denominowanym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej np.

w franku szwajcarskim, a zostaje wypłacona w walucie krajowej według klauzuli

umownej opartej na kursie kupna waluty obcej obowiązującym w dniu uruchomienia

kredytu, zaś spłata kredytu następuje w walucie krajowej (z wielu zob. wyrok SN

z 7 maja 2026 r., II CSKP 1023/25).

Kredytami walutowymi nie są więc kredyty, o których mowa w art. 69 ust. 2 pkt

4a i ust. 3 pr. bank., czyli kredyty denominowane lub indeksowane do walut obcych.

Elementem odróżniającym kredyt denominowany lub indeksowany do waluty obcej

od klasycznego kredytu złotowego jest to, że wysokość zobowiązania kredytobiorcy

uzależniona jest od kursu waluty, do której kredyt jest denominowany lub

indeksowany. Kurs jest więc wskaźnikiem waloryzacji zobowiązania kredytobiorcy.

Uzasadnione jest zatem traktowanie kredytów denominowanych lub indeksowanych

do walut obcych, które spłacane są w tej walucie, jako kategorii odrębnej od kredytów

złotowych i kredytów walutowych (zob. wyrok SN z 3 lutego 2026 r., II CSKP 203/23).

W kredytach denominowanych waluta obca jest punktem odniesienia (miernikiem)

wartości ekonomicznej świadczeń stron, które są wykonywane w walucie krajowej.

Po drugie, w kredytach denominowanych, tak jak w przedmiotowej sprawie,

co w ustaliły sądy meriti, mogą występować klauzule denominacyjne (indeksacyjne

lub waloryzacyjne), których funkcją jest przeliczenie świadczenia wykonywanego

w złotych polskich do waluty obcej. Postanowienia umowy (regulaminu) określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

II CSKP 641/24

5

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych. Stanowisko o niedozwolonym charakterze postanowień, w których

możliwość ustalania kursu (a zatem również wysokości świadczeń) zależy od

arbitralnej decyzji jednej ze stron, jest już ugruntowane w orzecznictwie Sądu

Najwyższego (zob. m.in. następujące wyroki z: 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14;

8 września 2016 r., II CSK 750/15; 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; 24 października

2018 r., II CSK 632/17; 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; 27 lutego 2019 r., II CSK

19/18; 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; 9 maja 2019 r., I CSK 242/18;

29 października 2019 r., IV CSK 309/18; 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19;

11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; 30 września 2020 r., I CSK 556/18; 2 czerwca

2021 r., I CSKP 55/21; 28 września 2021 r., I CSKP 74/21, 7 lutego 2023, II CSKP

1541/22; czy postanowienia SN z: 29 marca 2023r., I CSK 3031/22; 27 kwietnia

2023r., I CSK 3374/22). Także zagadnienie prawne dotyczące możliwości

zastępowania przepisami dyspozytywnymi klauzul uznanych za abuzywne, tak by

osiągnąć efekt w postaci zastąpienia niewiążących postanowień przeliczeniowych

średnim kursem NBP, było przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego. Jak

wskazano w postanowieniach Sądu Najwyższego z: dnia 23 sierpnia 2022 r., I CSK

1669/22, 29 grudnia 2022, I CSK 3699) w razie eliminacji klauzul spreadowych,

zniesiony zostaje nie tylko mechanizm indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale

również - pośrednio - zanika ryzyko kursowe, przez co dochodzi do zmiany

charakteru głównego przedmiotu umowy i jej upadku.

Brak jest podstaw do zastąpienia abuzywnych postanowień umowy

jakimikolwiek innymi postanowieniami mogącymi wynikać z przepisów o charakterze

dyspozytywnym, bowiem na dzień zawarcia spornej umowy, brak było w przepisach

prawa polskiego regulacji mogących wypełnić lukę powstałą w wyniku stwierdzenia

bezskuteczności postanowień odnoszących się do kursów waluty (zob. wyroki SN

z: 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17 i 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18).

Po trzecie, Jeżeli eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego

doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej

treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż

strony pozostają związane pozostałą częścią umowy. W takiej sytuacji sąd ma

podstawy do stwierdzenia nieważności umowy (zob. wyroki SN z: 3 lutego 2026 r.,

II CSKP 203/23; 7 maja 2026 r., II CSKP 1023/25; postanowienie SN z 21 maja 2026,

II CSKP 641/24

6

I CSK 1479/25). Stanowisko sądów polskich, w tym Sądu Najwyższego oraz dorobku

judykacyjnego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. np.: wyrok

z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18; wyrok SN z 29 października 2019 r.,

IV CSK 308/18; wyrok SN z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18), że w razie sporu

o ważność umowy kredytu bankowego denominowanego (indeksowanego) do obcej

waluty, w której treści znajduje się niedozwolona klauzula konsumencka dotycząca

sposobu tej indeksacji, można zastosować sankcję nieważności umowy, która bez

klauzuli niedozwolonej nie może dalej funkcjonować w obrocie prawnym, zwłaszcza

ze względu na brak (odpadnięcie) któregoś z koniecznych składników (essentialia

negotii) umowy nazwanej kredytu bankowego wyrażono w licznych nowszych

orzeczeniach (zob. m.in uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, uchwałę

składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wyroki

Sądu Najwyższego z: 30 maja 2014 r., III CSK 204/13; 1 marca 2017 r., IV CSK

285/16; 24 października 2018 r., II CSK 632/17, 7 lutego 2023, II CSKP 1541/22.

Orzeczenie w takim przypadku nie ma charakteru konstytutywnego.

Po czwarte, w orzecznictwie przyjmuje się, że samo zapewnienie

konsumentowi kredytobiorcy możliwości spłaty rat kredytu w walucie obcej nie uchyla

abuzywności postanowienia dotyczącego spłaty rat kredytu w walucie krajowej,

w wysokości zależnej od kursu waluty obcej określanego swobodnie przez bank

(zob. np. wyroki SN z: 25 października 2023 r., II CSKP 810/23; 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1460/22 i 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22 oraz wyrok Trybunału

Sprawiedliwości z 21 września 2023 r., C-139/22, mBank). Nadto należy stwierdzić,

że przesłankami stwierdzenia abuzywności klauzuli umownej są: brak

indywidualnego uzgodnienia postanowienia umownego, jego sprzeczność z dobrymi

obyczajami, rażące naruszenie interesów konsumenta. Rozstrzygając w przedmiocie

abuzywności nie analizuje się indywidualnych cech konsumenta, takich jak poziom

jego wykształcenia lub zakres doświadczenia (zob. postanowienie SN z 7 lutego

2023 r., I CSK 4243/22). Także artykuł 221 k.c. nie wyznacza cech osobowych

podmiotu uważanego za konsumenta przez pryzmat takich okoliczności i cech jak

wymagany zakres wiedzy i doświadczenia, krytycyzmu i zrozumienia wobec

otrzymywanych informacji handlowych (zob. wyrok SN z 13 czerwca 2012 r., II CSK

515/11). Jak wskazał TSUE w wyroku z 21 września 2023 r., C‑139/22, artykuł 4 ust.

2 dyrektywy 93/13 w związku z jej art. 2 lit. b) należy interpretować w ten sposób, że

przedsiębiorca ma obowiązek poinformowania zainteresowanego konsumenta

II CSKP 641/24

7

o istotnych cechach zawartej z nim umowy oraz o ryzyku związanym z tą umową,

i to nawet wówczas, gdy ów konsument jest jego pracownikiem i posiada

odpowiednią wiedzę w dziedzinie wspomnianej umowy.

Należy także wskazać, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego nie dokonuje

się ”separowania” poszczególnych klauzul umownych. W świetle art. 3851 § 2 k.c.

w zw. z 3851 § 1 k.c., przez pojęcie „postanowienia umowy zawieranej

z konsumentem'' należy rozumieć całą jednostkę redakcyjną konkretnej umowy,

a nie wyrażoną w tych jednostkach, dającą się wyodrębnić normę prawną

(poszczególne klauzule) regulującą zachowania stron stosunku prawnego. Zawarte

w przedmiotowej umowie kredytowej postanowienia wprowadzające klauzulę

indeksacyjną i odsyłające do tabeli kursów walut (klauzula kursowa) skarżącego

Banku odnosiły się do mechanizmu wypłaty i spłaty zaciągniętego zobowiązania

kredytowego i ustalania wartości świadczenia w oparciu o kurs franka

szwajcarskiego. Postanowienia umowne w tej materii powinny były być

interpretowane łącznie, a nie w separacji od siebie (zob. wyrok SN z 7 lutego 2023,

II CSKP 1334/22). Wyszczególnienie w umowie jednostek redakcyjnych aktu

prawnego (umowy, wzorca umownego) jest tylko zabiegiem technicznym,

pomocniczym, ułatwiając orientację w tekście aktu oraz jego wykładnię. W rezultacie

niezależnie od sposobu ujmowania jednostki redakcyjnej umowy, kształtuje ona, jako

całość prawa i obowiązki stron w sposób zgodny lub sprzeczny z prawem. Należy

zauważyć, że 24 czerwca 2026 r., III CZP 8/26, na skutek wniosku Prezesa Sądu

Najwyższego kierującego pracą Izby Cywilnej o rozstrzygnięcie zagadnienia

prawnego, skład całej Izby Cywilnej podjął uchwałę: postanowienie umowy lub

wzorca umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej albo denominowanego

w walucie obcej, określające sposób wyznaczania kursu waluty na podstawie

średniego kursu tej waluty ustalanego przez Narodowy Bank Polski korygowanego

o marżę banku, podlega ocenie co do abuzywności (art. 3851 § 1 k.c.) wyłącznie jako

całość.

Odnosząc się do zagadnienia dotyczącego obowiązku informacyjnego, należy

wskazać, że w postanowieniu Sądu Najwyższego z 19 października 2022 r., I CSK

4730/22, wskazano, że sąd krajowy winien, w ramach krajowych norm

proceduralnych i w świetle zasady słuszności w postępowaniu cywilnym, wskazać

stronom w sposób obiektywny i wyczerpujący, konsekwencje prawne, jakie może

pociągnąć za sobą usunięcie z umowy nieuczciwego warunku (zob. też wyrok TSUE

II CSKP 641/24

8

z 10 czerwca 2021, C-776/19 pkt. 78). Należy także rozstrzygnąć w sprawie jakie

stanowisko reprezentują konsumenci w przypadku, jeżeli Sąd dojdzie do wniosku, że

analizowana klauzula ma charakter abuzywny, określając główne świadczenia stron

(zob. np. wyrok SN z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22 i powołane tam orzecznictwo).

Realizując obowiązek informacyjny, sąd rozpoznający sprawę powinien

wykorzystać stosowne instrumenty procesowe, w tym także te przewidziane w art.

1561 i 1562 k.p.c. Przewodniczący ma zatem obowiązek pouczyć konsumenta

o prawdopodobnym wyniku sprawy w świetle zgłoszonych twierdzeń i dowodów,

tj. w szczególności o tym, czy - w ocenie sądu - istnieje możliwość utrzymania umowy

po wyeliminowaniu z niej klauzul abuzywnych i jakie będą następstwa dalszego

funkcjonowania stosunku prawnego o takiej treści (zob. uchwała składu siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz.

56). Ewentualnie, przewodniczący powinien uprzedzić, że o konkretnym żądaniu

dochodzonym w pozwie można rozstrzygnąć na innej podstawie prawnej, niż

wskazana przez stronę. W takiej sytuacji możliwe będzie przyjęcie, że konsument

jest należycie poinformowany o skutkach uznania danej klauzuli umownej za

abuzywną i podjął świadomą decyzję co do udzielenia mu ochrony na podstawie

Dyrektywy 93/13 oraz art. 3851 k.c. (zob. wyrok SN z 30 czerwca 2022 r., II CSKP

883/22).

Co do kwestii powstania obowiązku rozliczeń stron w związku

z nieobowiązywaniem (nieważności) umowy, to nienależne świadczenie w postaci

sumy spłaconych przez kredytobiorcę rat powinno być zwrócone niezwłocznie po

wezwaniu skierowanym przez zubożonego (art. 455 k.c.). W tym przypadku

przyjmuje się, że konsument powinien, co do zasady, uprzednio wyrazić wolę braku

związania niedozwolonym postanowieniem umownym. W praktyce taka wola

konsumenta jest wyrażana przede wszystkim w sposób dorozumiany

w okolicznościach, w których konsument dąży do realizacji swoich uprawnień

wynikających z abuzywności klauzuli i - ewentualnie - z nieważności umowy, jeżeli

nieważność taka jest skutkiem abuzywności klauzuli. Może to nastąpić np. przez

wystosowanie do banku wezwania do zwrotu kwot uiszczonych tytułem spłaty rat

kredytu, ale także w każdy inny sposób, z którego będzie wynikała wola konsumenta

powołania się na niedozwolony charakter postanowień (zob. postanowienia SN z 10

sierpnia 2026 r., I CSK 3823/24 i z 17 czerwca 2026 r., I CSK 2398/25). Brak takiego

stanowiska wyrażonego wprost przez konsumenta, co do braku jego zgody na dalsze

II CSKP 641/24

9

obowiązywanie umowy zawierającej klauzule abuzywne wyrażonego w toku

postępowania sądowego, co do utrzymania umowy w mocy nie wyłącza jednak

obowiązku zwrotu świadczeń nienależnych świadczeń oraz powstania stanu

opóźnienia w realizacji tego roszczenia przez zobowiązanego (zob. wyrok SN z 22

kwietnia 2026 r., II CSKP 569/24 i postanowienia SN z dnia 8 maja 2026 r., I CSK

357/26 i z 28 maja 2026 r., I CSK 1657/25). W zakresie zasądzenia odsetek

ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego do rozpoczęcia tej

wymagalności nie jest konieczne złożenie przez kredytobiorcę żadnego

sformalizowanego oświadczenia przed odpowiednim organem, zaś przyjęcie

konieczności złożenia takiego oświadczenia byłoby niezgodne z orzecznictwem

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. postanowienie SN z 9 kwietnia

2026 r., I CSK 3426/25). Odrzuca się przy tym pogląd, że roszczenie odsetkowe

powinno być zasądzone dopiero od daty wyrokowania (zob. wyrok SN z 25 marca

2026 r., II CSKP 757/24).

Jednocześnie w sprawie nie występują przesłanki do stwierdzenia

nieważności postępowania.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 20 ustawy frankowej w zw.

z. art. 3989 § 1 i § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania oraz

stosownie do art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz art. 99 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1

k.p.c. rozstrzygnął o kosztach postępowania kasacyjnego.

(E.C.)

[a.ł]