Odsetki od kredytu frankowego nie mogą zależeć od oświadczenia konsumentów

Wyrokiem z 29 grudnia 2020 r. wydanym w sprawie z powództwa R.K. i P.K.

przeciwko Bankowi S.A. w W. o zapłatę i ustalenie, Sąd Okręgowy w Warszawie

zasądził od pozwanego solidarnie na rzecz powodów kwotę 279.831,16 CHF z

odsetkami ustawowymi za opóźnienie od kwoty 65.093,93 CHF za okres od 21

kwietnia 2018 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty 214.737,23 CHF od 19 czerwca 2020

r. do dnia zapłaty.

Sąd Okręgowy ustalił, że w dniu 26 marca 2008 r. strony zawarły umowę

o kredyt w kwocie 1 050 000 zł waloryzowany kursem franka szwajcarskiego (CHF).

W uzasadnieniu wyroku Sąd szczegółowo opisał postanowienia tej umowy oraz

sposób jej wykonywania przez strony. Powodom wypłacono kredyt w kwocie

1 050 000 zł. W okresie od zawarcia umowy do 6 czerwca 2019 r powodowie spłacili

na rzecz kredytodawcy kwotę 279 831,16 CHF.

Opierając się na poczynionych ustaleniach faktycznych Sąd Okręgowy

wskazał, że umowa zawierała niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu

art. 3851 k.c. dotyczące waloryzacji kwoty kredytu kursem CHF ustalanym

jednostronnie przez pozwany Bank w Tabeli kursów walut obcych, czego

konsekwencją było wyeliminowanie tych postanowień z umowy ze względu na brak

związania nimi powodów. Przy braku możliwości uzupełnienia tak powstałej luki

przepisem prawa o charakterze dyspozytywnym oraz w sytuacji braku zwyczaju,

umożliwiającego, zgodnie z art. 56 k.c., zastąpienie abuzywnych postanowień,

należało, zdaniem Sądu Okręgowego, uznać umowę za nieważną i zasądzić od

pozwanego zwrot spełnionego przez powodów świadczenia jako nienależnego

z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od kwoty 65.093,93 CHF za okres od

21 kwietnia 2018 r., tj. od dnia następnego po dniu doręczenia pozwanemu odpisu

pozwu. Odsetki ustawowe od kwoty 214.737,23 CHF należały się powodom za okres

od 7 czerwca 2019 r., tj. od dnia następnego po dniu doręczenia pozwanemu na

rozprawie w dniu 6 czerwca 2019 r. pisma zawierającego modyfikacją powództwa.

II CSKP 671/23

3

Sąd Okręgowy zasądził je jednak dopiero od 19 czerwca 2020 r. wskutek oczywistej

omyłki, która jednak nie podlegała sprostowaniu.

Po rozpoznaniu apelacji obu stron wywiedzionych od tego orzeczenia, Sąd

Apelacyjny w Warszawie, wyrokiem z 30 grudnia 2021 r. zmienił zaskarżony wyrok

w punkcie pierwszym częściowo w ten sposób, że oddalił powództwo o zasądzenie

odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 65 093,93 CHF za okres od 21 kwietnia

2018 r. do dnia 2 grudnia 2020 r. i od 28 lipca 2021 r. do dnia zapłaty oraz od kwoty

214 737,23 CHF za okres od 19 czerwca 2020 r. do 2 grudnia 2020 r. i od 28 lipca

2021 r. do dnia zapłaty. Orzekł także, że zapłata przez pozwanego na rzecz

powodów kwoty 279 831,16 CHF nastąpi za jednoczesnym zaoferowaniem

pozwanemu przez powodów kwoty 1 050 000 zł. Sąd Apelacyjny oddalił ponadto

apelację pozwanego w pozostałej części oraz apelację powodów w całości, a także

orzekł o kosztach postępowania za obie instancje.

Aprobując ustalenia faktyczne i oceny prawne Sądu Okręgowego co do

nieważności przedmiotowej umowy kredytu i obowiązku zwrotu przez Bank

uiszczonej przez powodów kwoty, Sąd Apelacyjny uzasadnił oddalenie części

roszczenia o odsetki tym, że przysługują one powodom dopiero od momentu złożenia

przez nich pozwanemu Bankowi, po udzieleniu im stosownego pouczenia,

oświadczenia o podtrzymaniu żądania objętego pozwem. Od tego momentu, czyli od

dnia 3 grudnia 2020 r., umowa kredytu stała się, zdaniem Sądu, trwale bezskuteczna

(nieważna), zaś pozwany Bank uzyskał o tym wiedzę i popadł w opóźnienie

w spełnieniu żądania powodów. Sąd odwoławczy uwzględnił także podniesiony

przez Bank, w toku postępowania apelacyjnego, zarzut zatrzymania, uznając go za

dopuszczalny, wobec wzajemnego charakteru umowy kredytu, oraz skuteczny.

W konsekwencji, w ocenie Sądu Apelacyjnego, nie było podstaw do zasądzenia od

pozwanego na rzecz powodów dalszych odsetek ustawowych od uwzględnionych

kwot głównych, poczynając od 28 lipca 2021 r.

Powyższy wyrok zaskarżyły skargami kasacyjnymi obie strony.

Powodowie zarzucili w skardze kasacyjnej naruszenie:

-art. 481 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. oraz art. 476 k.c. w związku z art. 6 ust.

1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków

II CSKP 671/23

4

w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE.L 1993 Nr 95, str. 29, dalej: „Dyrektywa

93/13") i art. 3851 k.c. przez przyjęcie, że odsetki ustawowe za opóźnienie od kwot

głównych są należne powodom dopiero od dnia dotarcia do pozwanego Banku ich

oświadczenia dotyczącego świadomości skutków nieważności umowy i braku ich

zgody na dalsze trwanie umowy zawierającej abuzywne klauzule waloryzacyjne;

-art. 2 oraz art. 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 12 i art. 169

Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej w zw. z art. 4 ust. 3 Traktatu o Unii

Europejskiej w zw. z art. 38 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej, art. 3851

k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG polegające na naruszeniu zasady

równowartości i skuteczności w egzekwowaniu praw przyznanych prawem

europejskim przez gorsze traktowanie konsumenta wnoszącego o zwrot świadczeń

nienależnych spełnionych na podstawie umowy, która została uznana za nieważną

wskutek eliminacji postanowień nieuczciwych w rozumieniu Dyrektywy 93/13 oraz art.

3851 k.c.. w stosunku do osoby dochodzącej zwrotu świadczenia nienależnego na

podstawie przepisów krajowych, a to przez stworzenie obowiązku składania przez

konsumenta oświadczenia, który to obowiązek nie wynika z przepisu prawa i jest

odrzucany w orzecznictwie TSUE,

- art. 496 k.c. i 497 k.c. przez przyjęcie, że umowa kredytu jest umową

wzajemną oraz przyjęcie dopuszczalności skorzystania przez pozwany Bank z prawa

zatrzymania.

Formułując te podstawy kasacyjne, powodowie wnieśli o uchylenie wyroku

Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Pozwany Bank zarzucił w skardze kasacyjnej naruszenie

- art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 405 k.c.

w zw. z art. 410 § 2 k.c. przez niewykonania przez Sądy obowiązku poinformowania

powoda (jako konsumenta) o konsekwencjach prawnych, jakie może pociągnąć za

sobą orzeczenie trwałej bezskuteczności (nieważności) zawartej umowy o kredyt

hipoteczny

II CSKP 671/23

5

- art. 3851 § 1 k.c. przez błędne przyjęcie, że klauzule indeksacyjne

zawierające odesłanie do Tabel Kursów Walut Obcych są postanowieniami

dotyczącymi głównego świadczenia stron;

-art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 3 k.c. i art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 przez

nieuzupełnienie luki powstałej w Umowie wskutek uznania postanowień Umowy

kredytu za abuzywne;

- art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 3851 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie,

niemożliwości utrzymania w mocy umowy po wyłączeniu z niej niedozwolonych

postanowień umownych i w rezultacie jej upadku;

- art. 56 k.c. w zw. z art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowego w zw. z art. 65

§ 2 k.c. poprzez ich niezastosowanie;

- art. 4 w zw. z art. 1 ust 1 lit a) i b) ustawy z 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy

- Prawo bankowe (Dz. U. Nr 165 poz. 984, dalej: „ustawa antyspreadowa”) w zw.

z art. 316 § 1 k.p.c. poprzez ich niezastosowanie.

Formułując te podstawy kasacyjne, pozwany Bank wniósł o uchylenie wyroku

Sądu drugiej instancji w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna pozwanego Banku nie zasługuje na uwzględnienie. W jej

ramach pozwany Bank skoncentrował się na zagadnieniach szczegółowo

rozważonych i rozstrzygniętych już w orzecznictwie Sądu Najwyższego i Trybunał

Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE). Zostało w nich przesądzone, że klauzule

kształtujące mechanizm indeksacji, zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

indeksowanego do waluty obcej, ale także w umowie kredytu denominowanego

w walucie obcej określają główne świadczenia stron (zob. wyroki Sądu Najwyższego

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 4 kwietnia

2019 r., I CSK 159/17; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 21 czerwca 2021 r., I CSKP

55/21 oraz z 3 lutego 2022 r., II CSKP 459/22). Jeśli zostały wyrażone w sposób

niejednoznaczny, podlegają kontroli pod kątem ich abuzywności. W orzecznictwie

Sądu Najwyższego i TSUE wyjaśniono, że wymaganie wyrażenia postanowienia

II CSKP 671/23

6

umownego w sposób jednoznaczny, prostym i zrozumiałym językiem jest spełnione,

gdy umowa przedstawia konsumentowi w sposób przejrzysty działanie mechanizmu

waloryzacyjnego tak, aby konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne, związane z zaciągnięciem wieloletniego zobowiązania

kredytowego, waloryzowanego kursem waluty obcej. Konsument powinien być jasno

poinformowany przez bank, że, podpisując umowę kredytu indeksowanego do waluty

obcej lub kredytu denominowanego ,ale wypłaconego kredytobiorcy w walucie

krajowej i w tej walucie spłacanego, ponosi przez cały okres obowiązywania umowy

nieograniczone niczym ryzyko kursowe, które z ekonomicznego punktu widzenia

może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia w przypadku silnej deprecjacji

waluty krajowej (zob. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r., C - 776/19, C - 782/19;

z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13 oraz z 20 września 2017 r., C-186/16, a także wyrok

Sądu Najwyższego z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). W wyroku z 10 czerwca

2021 r., C - 776/19, C - 782/19 TSUE wyjaśnił, że wykładni art. 3 ust. 1 Dyrektywy

93/13 należy dokonywać w ten sposób, że warunki umowny kredytu, które powodują

skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez

kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi

wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla

konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógłby racjonalnie oczekiwać, przestrzegając

wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, że ten konsument

zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko

kursowe, które wynika z takich warunków. W uzasadnieniu wyroku z 27 listopada

2019 r. II CSK 483/18, Sąd Najwyższy podniósł, że nie jest wystarczające wskazanie

w umowie, że ryzyko związane z zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz

odebranie od niego oświadczenia o standardowej treści, że został poinformowany

o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do

wiadomości i akceptuje to ryzyko. Wprowadzenie do umowy kredytowej zawieranej

na wiele lat mechanizmu działania ryzyka kursowego, wymagało szczególnej

staranności kredytodawcy w zakresie wyraźnego wskazania zagrożeń wiążących się

z oferowanym kredytem, tak by konsument miał pełne rozeznanie konsekwencji

ekonomicznych zawieranej umowy. W takim stanie rzeczy przedkontraktowy

II CSKP 671/23

7

obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany

w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły

posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju

kredytu jest bardzo ryzykowne. Ochrona konsumenta może zostać zapewniona

jedynie wtedy, gdy uwzględnione zostaną jego rzeczywiste i tym samym bieżące

interesy, a nie interesy, jakie miał w okolicznościach istniejących w chwili zawarcia

danej umowy.

Abuzywność opisanych klauzul została już przesądzona w orzecznictwie Sądu

Najwyższego i TSUE, w którym wyjaśniono, że postanowienia umowy (regulaminu),

określające zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu i spłacanych rat z waluty

obcej na krajową i odwrotnie w każdym typie umowy (kredytu waloryzowanego

kursem waluty i obcej oraz kredytu denominowanego), pozwalające bankowi

swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych

postanowień umownych, gdyż kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób

sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność

z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku

na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od swobodnej decyzji banku. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na

złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności

poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia

konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego

ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego

działania banku; obarczają przy tym kredytobiorcę nieprzewidywalnym

i nieograniczonym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Są one

niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda banku w ustaleniu kursu waluty

obcej jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia

możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem

obiektywnych kryteriów, kursu ustalanego przez Narodowy Bank Polsk, i itp.

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016,

Nr 11, poz. 134; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18

oraz z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, Nr 2, poz. 20).

II CSKP 671/23

8

Nie ulega wątpliwości, że abuzywne klauzule indeksacyjne są od początku,

z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba

że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób

przywróci ich skuteczność z mocą wsteczną, czego powodowie w tej sprawie nie

uczynili, domagając się konsekwentnie ustalenia nieważności umowy (ściślej

nieistnienia stosunku prawnego kredytu wykreowanego przez tę umowę) oraz zwrotu

tego, co świadczyli na rzecz pozwanego w wykonaniu tej nieważnej umowy.

W ugruntowanym już orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że

wyeliminowanie z łączącej strony umowy abuzywnych postanowień umownych rodzi

konieczność dokonania oceny, po pierwsze czy jest dopuszczalne uzupełnienie

przez Sąd powstałych w ten sposób luk przez zastosowanie przepisów

dyspozytywnych lub dokonanie zabiegów interpretacyjnych, pozwalających na

utrzymanie umowy w mocy (czego domaga się skarżący), a po drugie

przeprowadzenia oceny, czy w przypadku niedopuszczalności tego rodzaju

zabiegów, umowa jest możliwa do utrzymania w pozostałym zakresie.

Co do pierwszego zagadnienia, w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

ukształtował się już ustabilizowany pogląd, że nie można dokonać wykładni umów

kredytowych na podstawie art. 65 k.c. lub art. 56 k.c., po usunięciu z nich

postanowień abuzywnych, w celu ustalenia zgodnego celu i zamiaru stron co do

sposobu ustalenia kursu CHF. Sprowadzałoby się to bowiem do modyfikacji treści

klauzuli indeksacyjnej, prowadząc do zmiany jej rozumienia przez wprowadzenie

odesłania do wartości rynkowej CHF. Dla rozstrzygnięcia o utrzymaniu umowy

w mocy nieadekwatne jest odwoływanie się do hipotetycznej woli stron, groziłoby to

bowiem ryzykiem dalszego pogorszenia sytuacji strony dotkniętej nadużyciem,

gdyby strona, która narzuciła niedozwolone postanowienie umowne wywodziła, że

nie zawarłaby umowy z jego pominięciem. Zgodnie z orzecznictwem TSUE, art. 5 i 6

dyrektywy 93/13 należy bowiem interpretować w ten sposób, że stoją one na

przeszkodzie temu, by sąd krajowy, który stwierdził nieuczciwy charakter

postanowienia umowy, dokonał wykładni tego postanowienia w celu złagodzenia

jego nieuczciwego charakteru, nawet jeśli taka wykładnia odpowiadałaby wspólnej

woli stron. W konsekwencji art. 6 ust. 1 dyrektywy należy interpretować w ten sposób,

że niezgodny z tym artykułem jest przepis prawa krajowego, dający sądowi

II CSKP 671/23

9

możliwość uzupełnienia umowy przez zmianę treści tego postanowienia. Możliwość

taka istniałaby tylko w przypadku, gdyby stwierdzenie nieważności niedozwolonego

postanowienia umowy zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości,

narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje (zob.

wyroki TSUE z 18 listopada 2021 r. C - 212/20 oraz z 29 kwietnia 2021 r., C - 19/20).

Nie jest także dopuszczalne użycie przepisów prawa krajowego, które mogłyby mieć

zastosowanie do umowy, tylko odpowiednio lub przez analogię i które

odzwierciedlają regułę obowiązującą w krajowym prawie zobowiązań (zob. wyrok

TSUE z 16 marca 2023 r., C-6/22.). Takie rozwiązanie stałoby w sprzeczności

z celami prewencyjnymi Dyrektywy w postaci zniechęcenia przedsiębiorców do

wykorzystywania w zawieranych umowach nieuczciwych postanowień umownych

(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 24 października 2018 r., II CSK 632/17

i z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; postanowienia Sądu Najwyższego

z 12 września 2023 r., I CSK 5858/22 i I CSK 5941/22, zob. także wyrok TSUE

z 8 września 2022 r., C-80/21, C-81/21, C-82/21). W tym ostatnim orzeczeniu

Trybunał stwierdził, że z przedłożonych mu materiałów sprawy nie wynika, by istniały

przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym, mogące zastąpić

niedozwolone postanowienia umowne, podkreślając niedopuszczalność sądowej

modyfikacji treści postanowienia nieuczciwego w drodze wykładni sądowej.

W orzecznictwie szeroko wypowiedziano się również o niemożności uzupełnienia luk

wynikających z eliminacji niedozwolonych postanowień umownych przy

wykorzystaniu art. 358 § 2 k.c., art. 41 pr. weksl. lub art. 24 ust. 3 ustawy o NBP

w zw. z art. 3851 § 2 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 17 marca 2022 r., II CSKP

474/22; z 19 maja 2022 r., II CSKP 797/22; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22;

z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22;

27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22, i z 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zdecydowanie przeważa także pogląd,

że niedopuszczalne jest przekształcenie kredytu powiązanego z walutą obcą

w kredyt złotowy oprocentowany stawką LIBOR lub WIBOR. Wyeliminowanie

bowiem ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu powiązanego

z walutą obcą, byłoby równoznaczne z tak daleko idącą modyfikacją umowy, że

umowę taką należałoby uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, co

II CSKP 671/23

10

prowadzi do wniosku, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy

o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe co przemawia za jej

całkowitą nieważnością (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK

382/18, OSNC - ZD 2021, Nr 2, poz. 20; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22.;

z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22 i II CSKP

293/22.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22 i z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22).

W ugruntowanym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje także pogląd, że nie

jest możliwe - wbrew woli konsumenta - zastąpienie niedozwolonego postanowienia

umownego odsyłającego do kursu waluty wynikającego z tabeli bankowej

kredytodawcy, odwołaniem do kursu średniego ustalanego przez NBP lub kursu

rynkowego waluty (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 23 sierpnia 2022 r.,

I CSK 1669/22.; wyroki Sądu Najwyższego z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22;

z 10 maja 2022 r., II CSKP 163/22, II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22; z 19 maja

2022 r., II CSKP 985/22; i z 20 maja 2022 r., II CSKP 403/22.).Tego rodzaju zabiegi

zagrażałyby realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy

93/13, prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na

przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec

konsumentów. Byliby oni w ten sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych

warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to

umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co

pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów

(zob. wyroki TSUE z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13;

z 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, oraz wyrok Sądu Najwyższego z 27 listopada

2019 r., II CSK 483/18). Zarzut naruszenia art.56 k.c. w zw. z art. 111 ust. 1 prawa

bankowego w zw. z art. 65 § 2 k.c. jest zatem niezasadny.

Przechodząc do oceny skutków wyeliminowania z umowy klauzul abuzywnych

i niemożności ich zastąpienia w sposób wskazany wyżej, należy podnieść, że

w ustalonym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że jeżeli bez

niedozwolonych postanowień umownych umowa nie może obowiązywać i nie zaszły

przesłanki umożliwiające zastosowanie regulacji zastępczej, a konsument - tak jak

ma to miejsce w okolicznościach sprawy - postanowień abuzywnych nie potwierdził,

nie udzielając następczo świadomej i wolnej zgody na te klauzule i tym samym

II CSKP 671/23

11

odmawiając przywrócenia im skuteczności z mocą wsteczną, (zob. uchwała składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021,

Nr 9, poz. 56; uchwała Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC

2021, Nr 6, poz. 40; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18 i z 29 kwietnia

2021 r., C-19/20 oraz wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18,

OSNC-ZD, 2021, Nr 2, poz. 20; z 16 września 2021 r., I CSKP 166/21 i z 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22), umowa jest trwale bezskuteczna (nieważna), a podstawą

tej nieważności jest art. 58 k.c. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 16 września

2021 r., I CSKP 166/21; z 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22; z 25 października

2023 r., II CSKP 820/23; z 9 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 oraz z 6 września

2024 r., II CSKP 1644/22).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono także znaczenie nowelizacji

prawa bankowego wprowadzonej ustawą antyspreadowa. W wyroku z 11 grudnia

2019 r., V CSK 382/18, Sąd Najwyższy podniósł, że zgodnie z art. 1 ust. 2 Dyrektywy

93/13, jej przepisom nie podlegają m.in. postanowienia umowy „odzwierciedlające

obowiązujące przepisy ustawowe lub wykonawcze", przy czym z orzecznictwa TSUE

wynika, że dotyczy to także przepisów, które weszły w życie już po zawarciu umowy

kredytu, zawierającej niedozwolone postanowienia i miały w założeniu charakter

sanacyjny, tj. zastępowały te postanowienia ex tunc i utrzymywały ważność umowy

(por. wyroki TSUE z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 62-64, 70 i z 14 marca

2019 r., C-118/17 pkt 37, 40) pod warunkiem, iż zachowana została możliwość

odwrócenia niekorzystnych skutków niedozwolonego postanowienia (zob. wyrok

Trybunału Sprawiedliwości z 14 marca 2019 r., C-118/17 pkt 45). Skutkiem

sanowania klauzul abuzywnych jest wówczas także wyłączenie możliwości uznania

umowy za nieważną z powodu tej (i tylko tej) abuzywności. Takie jednak znaczenie

nie może być przypisywane ustawie antyspreadowej, albowiem przedmiotem

regulacji nie były, zawarte w umowach zawartych przed wejściem w życie tej ustawy,

klauzule abuzywne ani umowy z ich powodu nieważne. Celem ustawy nie było

sanowanie tych wadliwości, albowiem przepisy ustawy nie wspominają o tych

wadliwościach ani też nie regulują związanych z nimi rozliczeń. W założeniu

ustawodawcy chodziło o doprecyzowanie na przyszłość reguł ustalania kursu

wymiany walut oraz o nieodpłatne umożliwienie dokonywania spłat kredytu

II CSKP 671/23

12

bezpośrednio w walucie obcej. Ustawodawca miał na względzie - przynajmniej

explicite - umowy ważne oraz klauzule dozwolone, choć podlegające

doprecyzowaniu. Nawet jeżeli było inaczej, założony (implicite) skutek sanujący nie

mógł zostać w ten sposób osiągnięty. Omawiana ustawa w zasadzie nie

przewidywała gotowych do zastosowania (choćby tylko dyspozytywnych) przepisów,

które zastępowałyby ewentualne klauzule abuzywne, a jedynie nakładała na banki

ciężar dokonania ogólnie określonych, wymagających skonkretyzowania in casu

zmian umowy, co nie wystarcza dla przyjęcia domniemania, że te konkretne

rozwiązania są wynikiem należytego wyważenia ogółu praw i obowiązków stron

przez ustawodawcę (zob. motyw 13 Dyrektywy 93/13 oraz wyrok TSUE z 21 marca

2013 r., C-92/11, pkt 26 i n.) i nie czyni zadość przesłankom przewidzianym w art. 1

ust. 2 dyrektywy 93/13, zwłaszcza że, jak wynika z orzecznictwa TSUE, wyjątek

przewidziany w tym przepisie podlega ścisłej wykładni (zob. wyroki TSUE

z 20 września 2017 r., C-186/16 pkt 31 i z 20 września 2018 r., C-51/17, pkt 54, 66).

Przewidziana w art. 4 zd. 2 ustawy antyspreadowej zmiana umowy kredytu mogłaby

wywoływać skutek sanujący tylko wtedy, gdyby stanowiła wyraz następczej

świadomej, wyraźnej i wolnej rezygnacji kredytobiorcy-konsumenta z powoływania

się na abuzywność postanowienia (ewentualnie także nieważność umowy) i zgody

na jego zastąpienie postanowieniem dozwolonym. W braku takich czynności

sanujących, wejście w życie ustawy antyspreadowej w żaden sposób nie podważa

abuzywności spornych klauzul i nieważności umowy (zob. wyrok Sądu Najwyższego

z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).

Z podanych przyczyn skarga kasacyjna Banku podlegała oddaleniu jako

niezasadna (art.39814 k.p.c.).

Skarga kasacyjna powodów zasługiwała natomiast na uwzględnienie,

albowiem trafnie zakwestionowała rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego

w przedmiocie należnych powodom odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie

dochodzonych pozwem kwot.

Sąd Apelacyjny powiązał początek biegu tych odsetek ze złożeniem przez

powodów odrębnego oświadczenia, w którym, po ich stosownym pouczeniu, nie

wyrazili zgody na dalsze związanie umową, które, jak to przyjął Sąd, dotarło do

II CSKP 671/23

13

pozwanego Banku w dniu 3 grudnia 2020 r. Jednakże już po wydaniu zaskarżonego

kasacyjnie wyroku w tej sprawie, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

w wyroku z 7 grudnia 2023 r. C 140/22, orzekł, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy

93/13 należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania nieważności

w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję

bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego

nie może ona dalej obowiązywać, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa

krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej

dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem

oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie

w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że

nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej

umowy, a z drugiej - konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża

zgodę na uznanie tej umowy za nieważną.

Wyrok TSUE wydany na podstawie art. 267 TFUE ujednolica wykładnię norm

prawa Unii i rzutuje na ich stosowanie nie tylko w sprawie, w której został wydany,

lecz we wszystkich sprawach, w których te normy mogą znaleźć zastosowanie.

Jednocześnie, zgodnie z zasadą skuteczności, na sądach krajowych spoczywa

powinność wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z postanowieniami

dyrektyw unijnych, tak dalece, jak to możliwe (zob. wyroki TSUE z 13 listopada

1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17. Powinność ta może implikować

konieczność zmiany dotychczasowej wykładni prawa krajowego, jeżeli okazałaby się

niezgodna z prawem Unii w interpretacji przyjętej przez Trybunał w wyroku wydanym

na podstawie art. 267 TFUE (zob. wyroki TSUE z 8 maja 2019 r., C-566/17

i z 5 marca 2020 r., C-679/18).

Możliwość żądania przez powodów odsetek ustawowych za opóźnienie, nie

może być zatem uzależniona, jak przyjął Sąd Apelacyjny, od złożenia pozwanemu

przez konsumentów wskazanego oświadczenia. Możliwość ta jest związana

z dotarciem do pozwanego Banku żądania kredytobiorców, aby dokonał zwrotu

spłaconych przez nich, w oparciu o nieważną umowę kredytu, należności oraz

upływem wyznaczonego przez konsumentów terminu do spełnienia tego

II CSKP 671/23

14

świadczenia przez kredytodawcę (zob. także wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r.

C-28/22).

Roszczenie odsetkowe powodów powinno zatem z podanych przyczyn

podlegać ponownemu rozpoznaniu przez Sąd Apelacyjny z wyjątkiem okresu, za

który zostały one już prawomocnie zasądzone.

Ostatni zarzut skargi kasacyjnej powodów odnosi się do kwestii uwzględnienia

przez Sąd odwoławczy podniesionego przez pozwany Bank zarzutu zatrzymania, co

doprowadziło do wstrzymania biegu odsetek ustawowych za opóźnienie w zapłacie

zasądzonych ostatecznie kwot głównych, poczynając od 28 lipca 2021 r. Powodowie

podnieśli, że umowa kredytu nie jest umową wzajemną, co czyni nieuzasadnionym

stosowanie przepisów kodeksu cywilnego regulujących prawo zatrzymania. Wskazali

ponadto, że oświadczeń o charakterze prawnokształtującym nie można skutecznie

składać w sposób warunkowy, a taki charakter miało, ich zdaniem, oświadczenie

pozwanego Banku o skorzystaniu z prawa zatrzymania, skoro Bank konsekwentnie

obstawał jednocześnie przy ważności umowy kredytu.

Odnosząc się do kwestii charakteru prawnego umowy kredytu we wskazanym

kontekście, Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 28 lutego 2025 r.,

III CZP 126/22, (OSNC 2025/11/97) orzekł, że umowa o kredyt bankowy, określona

w art. 69 ust. 1 pr. bank., jest umową wzajemną. Stanowisko to, jak wynika

z motywów uchwały, dotyczy również kredytów powiązanych z walutą obcą, bez

względu na ich indeksowany lub denominowany charakter. Z poglądem tym należy

się zgodzić, odsyłając w tym miejscu do uzasadnienia przywołanej uchwały bez

potrzeby jego przytaczania i powielania w tym miejscu. O ile zatem umowa kredytu

jest umową wzajemną, to jednak już kwestia zarzutu zatrzymania podniesionego

przez bank w tak zwanej sprawie frankowej, jest dużo bardziej złożona.

Prawo zatrzymania w sytuacji określonej w art. 496 k.c. w związku z art. 497

k.c. ma służyć zabezpieczeniu przysługującego retencjoniście roszczenia o zwrot

świadczenia wynikającego z nieważności lub rozwiązania umowy, a jego skuteczne

wykonanie obezwładnia wymagalne roszczenie wzajemne dopóki, dopóty wierzyciel

wzajemny nie zaoferuje zwrotu spełnionego na jego rzecz świadczenia lub go nie

zabezpieczy. Wynika z tego, że roszczenie, którego zabezpieczeniu służyć ma

II CSKP 671/23

15

zatrzymanie, musi nie tylko istnieć, lecz także być zdatne do przymusowego

zaspokojenia, co zakłada jego zaskarżalność. W przeciwnym razie dłużnik mógłby

skutecznie obezwładnić wymagalne i zaskarżalne roszczenie wierzyciela, powołując

się na przysługujące mu wobec niego roszczenie wzajemne, do którego spełnienia

nie mógłby jednak wierzyciela przymusić. W orzecznictwie Sądu Najwyższego,

analizując relację między prawem zatrzymania, a prawem potrącenia, trafnie

ponadto zauważono, że uprawnienie do potrącenia (art. 498 i n. k.c.) należy

postrzegać jako dalej idące w zestawieniu z prawem zatrzymania, którego istota

polega na zabezpieczeniu wierzytelności przysługującej retencjoniście przed

niekorzystnymi skutkami ewentualnej niewypłacalności dłużnika (wierzyciela

wzajemnego) przez uzależnienie spełnienia własnego świadczenia od zaoferowania

świadczenia przez wierzyciela wzajemnego. Potrącenie realizuje między innymi,

funkcję egzekucyjną, prowadząc – w drodze jednostronnej decyzji potrącającego

i bez konieczności zaangażowania organów państwa – do przymusowego

zaspokojenia należności przysługującej potrącającemu. W takim przypadku odpada

potrzeba oddziaływania na dłużnika (wierzyciela wzajemnego) w celu skłonienia go

do zapłaty, a także ryzyko jego niewypłacalności. Przeciwnie, uwzględniając

możliwość skorzystania z potrącenia, wierzytelność przysługująca potencjalnemu

retencjoniście pozostaje, do wysokości wierzytelności pasywnej, w pełni

zabezpieczona na wypadek niewypłacalności dłużnika, bez potrzeby sięgania do

prawa zatrzymania. Co więcej – wierzyciel aktywny ma w istocie pewność, że

przysługujące mu świadczenie pieniężne, w zakresie, w jakim nie przewyższa

wierzytelności pasywnej, zostanie spełnione, przy czym decyzja o tym, czy z opcji tej

skorzystać, leży w sferze jego uznania, co czyni zbędnym korzystanie z dodatkowego

zabezpieczenia wierzytelności. Trudno w tym przypadku twierdzić, aby mogła istnieć

prawnie uzasadniona potrzeba dodatkowego „zabezpieczenia” lub „zaofiarowania”

wierzytelności wzajemnej, o czym stanowi art. 496 k.c. Dostrzec trzeba przy tym, że

czym innym jest ustanawianie zabezpieczeń wierzytelności, których podłożem jest

autonomia woli (konsens) obu stron zobowiązania, czym innym zaś żądanie

zabezpieczenia własnej wierzytelności, powiązane z odmową spełnienia

świadczenia, którego podstawą miałoby stać się uprawnienie kształtujące

przysługujące jednej ze stron stosunku prawnego.

II CSKP 671/23

16

W braku szczególnych okoliczności, których wykazanie obciąża stronę

podnoszącą zarzut zatrzymania, podważa to legitymowany prawnie interes strony,

która dysponując możnością wymuszenia spełnienia świadczenia wzajemnego,

z możliwości tej nie korzysta, lecz – powołując się na potrzebę „zabezpieczenia”

wierzytelności, którą może swobodnie wyegzekwować – odmawia spełnienia

świadczenia należnego kontrahentowi ze skutkiem w postaci dalszego utrzymywania

stanu niepewności między stronami. Kwestia ta rysuje się szczególnie wyraźnie

w razie nierównowagi majątkowej stron stosunku prawnego, gdy dalsze

pozostawanie w impasie mogłoby w istocie służyć szykanowaniu strony słabszej,

z uwagi na trudność w zaoferowaniu przez nią świadczenia wzajemnego (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2025 r., II CSKP 545/23).

Należy ponadto wskazać, że w sprawach objętych zakresem zastosowania

dyrektywy 93/13, przy ocenie zasadności zarzutu zatrzymania, należy zawsze brać

pod uwagę konieczność dokonywania przez sąd krajowy, zgodnie z zasadą

efektywności prawa Unii, wykładni przepisów prawa krajowego zgodnej z przepisami

dyrektywy unijnej, tak dalece, jak to jest tylko możliwe (zob. wyroki TSUE

z 13 listopada 1990 r., C-106/89 i z 27 marca 2019 r., C-545/17). Stosownie do

stanowiska TSUE, art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować

w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni prawa krajowego – co odnosi

się również do art. 496 i 497 k.c. – zgodnie z którą w kontekście stwierdzenia

nieważności umowy kredytu zawartej przez bank z konsumentem ze względu na

nieuczciwy charakter jej niektórych warunków, powołanie się przez bank na prawo

zatrzymania prowadzi do uzależnienia przysługującej konsumentowi możliwości

uzyskania przez niego zapłaty kwot, które zasądzono od banku ze względu na skutki

restytucyjne wynikające ze stwierdzenia abuzywności warunków umownych, od

równoczesnego zaofiarowania przez konsumenta zwrotu albo zabezpieczenia

zwrotu całości świadczenia otrzymanego od banku na podstawie umowy kredytu,

niezależnie od spłat dokonanych w wykonaniu tej umowy przez konsumenta

(por. wyrok TSUE z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, postanowienie TSUE z 8 maja

2024 r., C-424/22, uzasadnienie przywołanej wyżej uchwały III CZP 126/22

oraz wyroki Sądu Najwyższego z 28 lutego 2025 r., II CSKP 2231/22 i z 11 marca

2025 r., II CSKP 617/23). .

II CSKP 671/23

17

Końcowo należy podnieść, że, co do zasady, nie są trafne argumenty

powodów co do rzekomo warunkowego oświadczenia pozwanego Banku

o skorzystaniu z prawa zatrzymania przy jednoczesnym podtrzymywaniu przez niego

poglądu o ważności umowy. Oświadczenie strony umowy o skorzystaniu z prawa

zatrzymania na podstawie art. 496 w związku z art. 497 k.c. może być złożone

w sytuacji sporu sądowego co do tego, czy umowa została skutecznie rozwiązana

lub jest nieważna, a tym samym niejasności i niepewności, czy przeciwnikowi istotnie

przysługuje roszczenie o zwrot spełnionego na jej podstawie świadczenia jako

nienależnego. Niepewności tej nie można jednak utożsamiać ze zdarzeniem

przyszłym i niepewnym (art. 89 k.c.), ponieważ chodzi tu nie o zdarzenie przyszłe,

lecz stan już obiektywnie istniejący, choć niejasny i niepewny dla stron. Podniesienie

zarzutu zatrzymania na wypadek, gdyby sąd nie uwzględnił dalej idących zarzutów

pozwanego, w szczególności zarzutów zmierzających do wykazania, że umowa jest

ważna, nie koliduje również z zakazem warunkowych czynności procesowych. Zakaz

ten nie stoi bowiem na przeszkodzie równoczesnemu korzystaniu przez pozwanego

z kilku sposobów obrony, które pozostają ze sobą w wewnątrzprocesowej, logicznej,

zależności. Pozwany podnosi wówczas określone zarzuty w sposób ewentualny, na

wypadek, gdyby zarzuty podnoszone przez niego w pierwszej kolejności okazały się

bezzasadne (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1183/22

i z 9 sierpnia 2018 r., II CSK 551/18). Niemniej jednak rozważania te nie przekładają

się na nietrafność podniesionego zarzutu kasacyjnego, albowiem należy podnieść,

że Sąd Apelacyjny nie poczynił ustaleń faktycznych, pozwalających na ocenę

dopuszczalności i zasadności podniesienia przez pozwany Bank w tej sprawie

zarzutu zatrzymania, ani też nie zawarł w uzasadnieniu wyroku pogłębionych ocen

prawnych dotyczących tej kwestii, co powoduje konieczność jej ponownego

rozpoznania, z uwzględnieniem dotyczących tego zagadnienia orzeczeń Sądu

najwyższego i TSUE.

W tym stanie rzeczy orzeczono, jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.)

Marta Romańska

Grzegorz Misiurek

Agnieszka Piotrowska

(A.D.)

II CSKP 671/23

18

[SOP]