Kredyt walutowy bez ustalonego kursu nieważny. SN oddalił skargę banku

II CSKP 69/24

2

Wyrokiem z 30 czerwca 2021 r., Sąd Okręgowy w Katowicach, w sprawie

z powództwa M.S. i D.S. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W., umorzył

postępowanie w zakresie żądania ustalenia nieważności umowy, zasądził od

pozwanego do majątku wspólnego powodów kwotę 103 841,66 zł wraz z odsetkami

ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 27 lipca 2020 r. do dnia zapłaty oraz orzekł

o kosztach postępowania.

Wyrokiem z 19 sierpnia 2022 r., Sąd Apelacyjny w Katowicach, oddalił

apelację pozwanego od powyższego wyroku oraz orzekł o kosztach postępowania

apelacyjnego. Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego,

przyjmując je za własne. Rozważając zarzuty apelacji, przyjął w szczególności, że

zawarty w umowie mechanizm przeliczeniowy należało zakwalifikować do głównych

postanowień umowy. Jednocześnie uznał za prawidłowe zakwalifikowanie spornych

postanowień jako abuzywnych, ponieważ nie zostały wyrażone w sposób

jednoznaczny i zrozumiały. Sąd ten przyjął, że umowa jest nieważna, jednak nie na

podstawie art. 58 § 1 k.c., ale wyłącznie w oparciu o 3851 § 1 k.c. ze względu na to,

że eliminacja niedozwolonych postanowień umownych doprowadziła do takiej

deformacji regulacji umownej, iż na podstawie jej pozostałej części nie da się

odtworzyć treści praw i obowiązków stron.

Wyrok Sądu Apelacyjnego zaskarżył w całości pozwany, podnosząc

w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia: art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw.

z art. 3851 § 2 i art. 58 § 1 k.c.; art. 58 § 1 w zw. z art. 3531 k.c.; art. 3851 § 1

i art. 3852 k.c.; art. 3851 § 2 k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 58 § 1 k.c.

w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego; art. 385 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2

pkt 2 Prawa bankowego; art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13

w zw. z art. 358 § 1 i 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym od 24 stycznia 2009 r.

i art. L przepisów wprowadzających Kodeks cywilny; art. 69 ust. 1 i 2 Prawa

bankowego w brzmieniu obowiązującym w dniu zawarcia spornej umowy w zw.

z art. 58 § 1 k.c.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania,

II CSKP 69/24

3

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie co do istoty

sprawy poprzez oddalenie powództwa w całości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu ze względu na niezasadność

podniesionych w niej zarzutów.

Nietrafny jest zarzut wskazujący, że stwierdzenie nieważności umowy jest

niedopuszczalne, ponieważ zobowiązania stron wygasły przed wniesieniem pozwu

ze względu na całkowitą spłatę kredytu przez powodów. Zarzut ten oparty jest na

zakwestionowaniu istoty sankcji bezwzględnej nieważności, polegającej na tym, że

umowa dotkniętą taką wadliwością nie skutkuje powstaniem zobowiązania,

mającego być rezultatem jej zawarcia. Zobowiązanie stron, które nie powstało, nie

może także wygasnąć, a świadczenia spełnione przez strony są świadczeniami

nienależnymi w rozumieniu art. 410 § 2 k.c. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

trafnie wskazano, że uznanie za niedopuszczalne stwierdzenia nieważności umowy

już po jej wykonaniu skutkowałoby pozbawieniem znaczenia regulacji art. 410 k.c.,

w którym przewidziano obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego między innymi

w przypadku nieważności umowy (zob. np. wyrok SN z 10 kwietnia 2025 r.,

II CSKP 986/23; postanowienie SN z 29 lutego 2024 r., I CSK 1800/23). W związku

z powyższym nie ma wątpliwości, że umowa może być uznana za nieważną również

w przypadku, gdy strony spełniły w całości przewidziane w niej świadczenia.

Nie zasługują na uwzględnienie także zarzuty kwestionujące zasadność

uznania spornych postanowień umowy za abuzywne. W orzecznictwie nie budzi

wątpliwości, że oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 3851 § 1

k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (art. 3852 k.c.). Wykładnia

językowa art. 3851 § 1 zd. 1 k.c. nie stwarza podstaw do przyjęcia, że w ramach

oceny abuzywności postanowienia istotny jest sposób jego stosowania przez

przedsiębiorcę. Skłania ona do wniosku, że decydujące znaczenie ma to, w jaki

sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta, a nie to, w jaki

sposób przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest to korzystne

(m.in. postanowienia SN: z 30 stycznia 2025 r., I CSK 2785/23; z 10 kwietnia

2025 r., I CSK 554/25; z 23 kwietnia 2025 r., I CSK 1869/24; z 25 czerwca 2025 r.,

II CSKP 69/24

4

I CSK 1026/25; z 16 lipca 2025 r., I CSK 3830/24; z 4 sierpnia 2025 r., I CSK 1589/25).

W związku z powyższym, a wbrew wywodom skarżącego, bez znaczenia pozostają

kursy walut faktycznie stosowane przez pozwany bank. Istotne jest bowiem, że

pozwany, zgodnie z treścią umowy, uprawniony był do stosowania kursów dowolnych,

a przy tym określanych jednostronnie.

W orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, zgodnie z którym klauzule umowy

kredytowej, odsyłające do kursu waluty określonej jednostronnie przez bank, bez

sprecyzowania wysokości tego kursu i w sposób pozostający poza kontrolą

konsumenta, mają charakter niedozwolony ponieważ kształtują jego prawa

i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego

interesy (m.in. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11,

poz. 134; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16;

z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17;

z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 9 maja

2019 r., I CSK 242/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020,

nr 7-8, poz. 64; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13 maja 2022 r.,

II CSKP 464/22; z 31 stycznia 2023 r., II CSKP 334/22). Abuzywność postanowień

tego rodzaju wynika z przyznania przedsiębiorcy w umowie uprawnienia do

dowolnego kształtowania sytuacji prawnej konsumenta. Wbrew zarzutom skargi

kasacyjnej, dla stwierdzenia abuzywności nie jest natomiast konieczne wystąpienie

określonych skutków ekonomicznych. Z powołanego orzecznictwa jednoznacznie

wynika, że zastosowanie wspomnianych klauzul przeliczeniowych spełnia w całości

– określone w art. 3851 § 1 k.c. – przesłanki uznania postanowień umowy za

niedozwolone.

Za rozstrzygnięte w orzecznictwie należy uznać również, że postanowienia

umowy określające mechanizm przeliczeniowy dotyczący waluty obcej w celu

ustalenia wysokości świadczenia kredytobiorcy stanowią główne świadczenia stron.

Nie wyklucza to uznania ich za abuzywne, jeżeli zostały sformułowane w sposób

niejednoznaczny. Podzielić należy utrwalone stanowisko orzecznictwa, zgodnie

z którym jednoznaczność postanowienia umowy rozumieć należy szerzej niż tylko

w sposób odnoszący się do sformułowania gramatycznego. Konieczne jest bowiem

także, aby umowa przedstawiała w przejrzysty sposób konkretne działania

II CSKP 69/24

5

mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także

związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych

warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie

oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego

z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (m.in. wyroki TSUE: z 30 kwietnia 2014 r.,

C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt;

z 20 września 2017 r., C-186/16, R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească

SA; z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő

Zrt. przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai

przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt.; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-782/19 VB

i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko

BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République;wyroki SN:

z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22; z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22;

z 25 lipca 2024 r., II CSKP 1424/22). Powyższe warunki nie są spełnione w sytuacji,

gdy – jak w przypadku umowy zawartej przez powodów i pozwanego – sposób

ustalania kursów walut nie został określony w umowie, ale pozostawiony

swobodnemu uznaniu kredytodawcy.

Przy ocenie skutków zawarcia klauzul abuzywnych powyższego rodzaju

w spornej umowie kredytowej odwołać się należy do uchwały pełnego składu Izby

Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118).

Powyższa uchwała ma moc zasady prawnej, wiążącej Sąd Najwyższy również

w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę (art. 87 § 1 u.SN). Jej motywy, wyrażone

w uzasadnieniu, należy uznać za aktualne. Według punktu 1 powołanej uchwały

w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub

denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi

niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie

prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób

określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Z kolei

w myśl punktu 2 – w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty

obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże

także w pozostałym zakresie. W konsekwencji jako trafne ocenić należy

rozstrzygnięcie, zgodnie z którym przedmiotowa umowa kredytowa jest

II CSKP 69/24

6

bezwzględnie nieważna i nie skutkowała powstaniem między powodami a pozwanym

zobowiązania umownego, a w konsekwencji świadczenia mające stanowić

wykonanie tego zobowiązania są nienależne i podlegają zwrotowi.

Mając na względzie przedstawioną argumentację, na podstawie

art. 39814 k.p.c., orzeczono jak w punkcie I sentencji wyroku.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1, 11 i 3

k.p.c. oraz § 2 pkt 6, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

Dariusz Pawłyszcze

Tomasz Szanciło

Piotr Telusiewicz

[SOP]