Bank przegrał w Sądzie Najwyższym spór o kredyt frankowy i zapłaci koszty kasacji

II CSKP 70/24

2

Wyrokiem z dnia 18 stycznia 2022 r., po rozpoznaniu sprawy w następstwie

apelacji pozwanego Banku S.A. w W. (dalej – „Bank”), Sąd Apelacyjny w

Katowicach, w punkcie pierwszym (1) zmienił wyrok Sądu Okręgowego w

Częstochowie z dnia 9 czerwca 2021 r. – ustalający, że umowa o kredyt hipoteczny

nr […] sporządzona w dniu 8 stycznia 2008 r. zawarta w dniu 10 stycznia 2008 r.

między

powodami

D.J.

i

A.J.

a Bankiem jest nieważna (pkt 1), zasądzający od pozwanego na rzecz powodów

łącznie kwotę 54.848,90 zł i kwotę 14.490,10 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej NBP i 5,5 punktów

procentowych, licząc od dnia 8 maja 2020 r. do dnia zapłaty (pkt 2) i rozstrzygający

o kosztach postępowania (pkt 3) – w punkcie 2. o tyle, że orzeczone w nim odsetki

ustawowe za opóźnienie zasądził do dnia 15 lipca 2021 r. oraz zastrzegł pozwanemu

prawo powstrzymania się ze spełnieniem świadczenia dopóki powodowie nie

zaoferują mu zwrotu otrzymanego świadczenia w kwocie 170.000 zł albo nie

zabezpieczą roszczenia o jego zwrot, a w pozostałej części powództwo oddalił,

w punkcie drugim (2) oddalił apelację w pozostałej części, a w punkcie trzecim (3)

orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego.

Okoliczności sprawy istotne na obecnym etapie postępowania –

z uwzględnieniem utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego dotyczącego

kredytów indeksowanych do waluty obcej (denominowanych w takiej walucie) oraz

treści zarzutów kasacyjnych – przedstawiały się następująco:

W dniu 8 stycznia 2008 r. strony zawarły umowę kredytu hipotecznego nr […]

(„Umowa”) w kwocie 170.000 zł, indeksowanego do franka szwajcarskiego („CHF”),

na okres 30 lat, ze zmiennym oprocentowaniem, którego wysokość stanowiła sumę

stopy

referencyjnej

LIBOR

3M

oraz

stałej

marży

w wysokości 1,2%.

W Umowie lub stanowiącym jej integralną część regulaminie kredytowania

osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku S.A.

(„Regulamin”) postanowiono m.in., że:

- kredyt jest przeznaczony na zakup mieszkania w budowie od dewelopera;

II CSKP 70/24

3

- kwota wypłacona w złotówkach będzie przeliczana na CHF zgodnie z kursem

kupna CHF według tabeli kursów walut obcych obowiązującej u pozwanego w dniu

uruchomienia kredytu lub transzy (§ 2 ust. 2 Umowy);

- kredytobiorca ponosi ryzyko zmian stóp procentowych co oznacza, iż

w przypadku wzrostu poziomu stopy referencyjnej wyższe będzie oprocentowanie

kredytu i wzrośnie wówczas wysokość miesięcznej raty kapitałowo-odsetkowej

(§ 6 ust. 2 Umowy);

- kredytobiorcy zobowiązując się spłacić kwotę kredytu w CHF ustaloną

zgodnie z § 2 w PLN, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego

w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z tabelą kursów walut obcych banku (§ 7 ust.

1 Umowy);

- w przypadku kredytu w walucie obcej kwota raty spłaty obliczana będzie

według kursu sprzedaży dewiz obowiązującego w banku na podstawie

obowiązującej w banku tabeli kursów walut obcych z dnia spłaty (§ 8 ust. 1

Regulaminu).

Powodowie nie mieli wpływu na ustalenie sposobu przeliczenia wypłaconej im

kwoty kredytu w PLN na walutę indeksacji według kursu kupna takiej waluty

obowiązującego w Banku w dniu uruchomienia kredytu ani na ustalenie sposobu

przeliczenia rat spłaty kredytu wyrażonych w walucie indeksacji na PLN.

W dniu 27 lutego 2015 r. strony zawarły aneks do umowy, na mocy którego

kredytobiorcy zobowiązali się do spłaty kredytu w walucie, do której kredyt był

indeksowany.

W okresie od zawarcia Umowy do dnia 18 stycznia 2020 roku powodowie

spłacili 71.900 złotych oraz 14.490,10 CHF.

Oceniając żądanie pozwu, Sądy obu instancji były zgodne, że powodowie

mają interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy, gdyż tylko taki wyrok

jest w stanie trwale i zupełnie usunąć stan niepewności prawnej między stronami

w związku z tą Umową w kontekście świadczeń, które powodowie mieli spełnić

w przyszłości i zabezpieczenia spłaty kredytu hipoteką kaucyjną.

II CSKP 70/24

4

Zgadzały się również co do abuzywności postanowień wprowadzających do

Umowy ryzyko kursowe oraz określających zasady przeliczania kursów walut

w tabelach kursowych ustalanych przez Bank, a więc klauzul zawartych w § 2 ust. 2

i § 7 ust. 1 Umowy oraz § 8 ust. 3 Regulaminu. Wprawdzie postanowienia Umowy

dotyczące indeksacji (zasad przeliczania zobowiązań stron i ustalania kursów waluty

obcej) stanowiły klauzule określające główne świadczenia stron (essentialia negotii

umowy kredytu indeksowanego), jednakże nie były sformułowane jednoznacznie.

Nie były też indywidualnie negocjowane, co wynikało już z samego sposobu zawarcia

Umowy - opartej o treść stosowanego przez Bank wzorca umowy. Ponadto nie

wystarczy tu potencjalna, hipotetyczna możliwość pertraktacji, a konieczne jest

wspólne ustalenie ostatecznego brzmienia klauzul umownych, w wyniku rzetelnych

negocjacji, w ramach których konsument ma realny wpływ na treść kontraktu.

Postanowienia te zaś kształtowały prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami i rażąco naruszały ich interesy, stojąc w sprzeczności

z wymogami dobrej wiary i powodując znaczącą nierównowagę wynikających

z Umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla powodów.

W kwestii ryzyka kursowego Sądy stwierdziły, że Bank nie przedstawił

dowodów, które wskazywałyby na przekazanie powodom informacji pozwalających

realnie ocenić zakres ryzyka kursowego w wieloletniej perspektywie oraz jego wpływ

na stan zadłużenia i rzeczywisty koszt kredytu. W konsekwencji trzeba uznać, że

pozwany nie zrealizował należycie, ze szczególną starannością, obowiązku

informacyjnego w zakresie tego ryzyka. Wymagało to udzielenia pełnej informacji

o ryzyku zarówno w odniesieniu do wysokości raty, jak i kapitału pozostałego do

spłaty - możliwej do uzyskania w dacie zawarcia Umowy. Niewystarczające było

założenie, że każdy rozważny kredytobiorca jest świadomy, iż kursy walut są

zmienne, gdyż istotne jest nie to, że kursy walut ulegają zmianie, a to, jakie są skutki

takich zmian dla wysokości świadczeń stron oraz jakie są ich granice.

Niedopuszczalne jest też udzielanie informacji opartych o stwierdzenie, że określona

waluta jest walutą stabilną, gdyż to nie od stabilności tej waluty, a od stabilności

waluty, w której kredytobiorcy osiągają dochody, zależy skala przyjmowanego przez

nich ryzyka walutowego. Tymczasem Bank nie odwołał się do kursów historycznych,

nie zwrócił powodom uwagi na możliwość radykalnego wzrostu kursu walutowego

II CSKP 70/24

5

w krótkim przedziale czasowym, a taki właśnie wniosek winien płynąć z analizy tego

rodzaju kursów.

Z kolei nieuczciwy charakter postanowień określających zasady przeliczania

kursów walut polegał, zdaniem Sądu odwoławczego, na przeliczeniu wysokości

zobowiązania kredytobiorcy z waluty polskiej na walutę CHF po raz pierwszy przy

uruchomieniu kredytu przez wypłatę kwoty, a następnie każdorazowo przy spłacie

rat kredytu. Takie ukształtowanie treści Umowy nie spełniało wymagań

przewidzianych w art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo

bankowe (w dacie zawarcia Umowy tekst jedn. Dz. U. z 2002 r., Nr 72, poz. 665 ze

zm.; dalej – „Prawo bankowe”), gdyż nie określało w sposób jednoznaczny kwoty

kredytu, którą z dnia zawarcia Umowy powodowie zobowiązani byli zwrócić,

a ustalenie wysokości zobowiązania miało nastąpić dopiero w dacie uruchomienia

kredytu. Nadto do przeliczenia dokonywanego przy wypłacie kredytu stosowany był

kurs kupna CHF, a przy przeliczaniu wysokości spłacanych rat, jak również

w przypadku przedterminowej spłaty całości czy części rat - kurs sprzedaży tej

waluty. Abuzywny charakter miał również wskazany w tych postanowieniach

umownych mechanizm przeliczania kwoty kredytu i ustalania wysokości rat

kredytowych oparty o kurs CHF ustalany przez pozwanego. Prawo Banku do

ustalania kursu waluty nieograniczone skonkretyzowanymi, obiektywnymi kryteriami

zmian, świadczy o braku właściwej jednoznaczności (przejrzystości i jasności)

postanowienia umownego, który uniemożliwia konsumentowi przewidzenie na

podstawie transparentnych i zrozumiałych kryteriów wynikających dla niego z umowy

konsekwencji ekonomicznych. Zdaniem Sądu Apelacyjnego niejasny i niepoddający

się weryfikacji mechanizm ustalania przez Bank kursów waluty, pozostawiający mu

swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza

interesy konsumenta, a klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści i przez to

pozwala na pełną swobodę decyzyjną przedsiębiorcy w kwestii bardzo istotnej dla

konsumenta, dotyczącej kosztów kredytu, jest klauzulą niedozwoloną.

Sądy meriti jednolicie oceniły też, że bezskuteczność klauzul

wprowadzających do Umowy ryzyko kursowe oraz opartych o kurs waluty CHF

w tabelach kursowych ustalanych przez pozwany Bank powoduje całkowitą

nieważność Umowy. Wyeliminowanie bowiem ryzyka kursowego,

II CSKP 70/24

6

charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej

i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest

równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za

umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tylko o inny podtyp

czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju

klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe,

co przemawia za jej całkowitą nieważnością. Sąd Apelacyjny zwrócił przy tym uwagę,

że zastąpienie przedmiotowych klauzul przepisem prawa krajowego o charakterze

dyspozytywnym jest dopuszczalne tylko wtedy, gdyby stwierdzenie nieważności

nieuczciwego warunku zobowiązywało sąd do unieważnienia umowy w całości,

narażając tym samym konsumenta na szczególnie niekorzystne konsekwencje,

w związku z czym unieważnienie to skutkowałoby niejako ukaraniem konsumenta.

Tymczasem in casu nie sposób przyjąć, aby stwierdzenie nieważności Umowy na

skutek abuzywności postanowienia nakładającego na konsumenta ryzyko kursowe

mogłoby być dla tego konsumenta niekorzystne. Ponadto na rozprawie w dniu 28

maja 2021 r. powodowie oświadczyli, że podtrzymują żądanie stwierdzenia

nieważności umowy jako korzystniejsze i że są świadomi skutków nieważności

Umowy i rozliczenia wzajemnych świadczeń.

Sąd drugiej instancji zwrócił też uwagę, że sięgnięcie do przepisów

umożliwiających odwołanie do kursu średniego NBP (np. do art. 358 § 2 k.c.) nie

usuwałoby z Umowy postanowień abuzywnych, te bowiem nie odnoszą się wyłącznie

do zasad ustalania przez Bank kursu CHF i zagadnienia spreadu, lecz do kwestii

zasadniczej - ryzyka walutowego wiążącego się z samym faktem związania

konsumenta kredytem walutowym. Abuzywności spornych postanowień nie mogło

też uchylić wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. zmieniającej ustawę Prawo

bankowe (Dz. U. 2011, nr 165, poz. 984; tzw. ustawa antyspreadowa).

W konsekwencji Sądy zgodnie przyjęły, że powodowie mogli domagać się

zwrotu kwot, jakie świadczyli w ramach wykonania nieważnej Umowy w oparciu

o art. 405 w związku z art. 410 § 1 i 2 k.c.

II CSKP 70/24

7

Uwzględniając podniesiony w toku postępowania apelacyjnego zarzut

zatrzymania, Sąd odwoławczy skorygował rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne

w odniesieniu do odsetek.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł Bank, zaskarżając go

w części oddalającej apelację oraz związanego z tym rozstrzygnięcia co do zmiany

wyroku i zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie do dnia 15 lipca 2021 r. oraz

zastrzeżenia pozwanemu prawa powstrzymania się ze spełnieniem świadczenia

dopóki powodowie nie zaoferują mu zwrotu otrzymanego świadczenia w kwocie

170.000,00 zł albo nie zabezpieczą roszczenia o jego zwrot (pkt 1 wyroku

częściowo), a także rozstrzygnięcia o kosztach procesu (pkt 3 wyroku). Zarzucił

naruszenie prawa materialnego, tj. art. 3851 § 1, 2 i 3 k.c. w związku z art. 3 ust. 1,

z art. 4 ust. 2 i z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, a także art. 385 § 2 k.c. i art. 65 § 1

i § 2 k.c. oraz art. 3852 k.c., art. 358 § 2 w związku z art. 3 k.c. oraz art. 3852 k.c.

w związku z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art. 3851 § 1 i 2 k.c. oraz art. 4 w związku

z art. 1 pkt 1 a i b ustawy antyspreadowej w związku z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13,

art. 3851 § 1 i 2 w związku z art. 58 § 1 k.c. i z art. 69 ust. 1 i ust. 2 Prawa bankowego,

art. 410 § 1 i 2 w związku z art. 405 k.c., art. 189 k.p.c., art. 455 w związku z 481 § 1

i z art. 3851 § 1 k.c., jak również naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 386 § 4

k.p.c., art. 130 § 1, art. 130 § 2 oraz art. 1301a § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c.

i z art. 13a, art. 25a oraz art. 3 ust. 2 pkt. 1a ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych. Wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

w zaskarżonej części i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do

ponownego rozpoznania w tej części i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzucane w skardze kasacyjnej naruszenie art. 386 § 4 k.p.c. miało polegać

na nieuchyleniu przez Sąd Apelacyjny wyroku Sądu Okręgowego i nieprzekazaniu

sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w celu uzupełnienia

braków formalnych modyfikacji powództwa, a naruszenie art. 130 § 1, art. 130 § 2

oraz art. 1301a § 1 w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i z art. 13a, art. 25a oraz art. 3 ust.

2 pkt. 1a ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

II CSKP 70/24

8

– na nieprawidłowym uznaniu, że pismo powodów z dnia 28 października 2020 r.

zawierające modyfikację powództwa i powodujące wzrost wartości przedmiotu sporu

nie podlegało opłacie sądowej (stałej w wysokości 30 zł), a nadto iż prawidłowo

wskazano w nim wartość przedmiotu sporu - a tym samym prawomocne

uwzględnienie roszczenia dochodzonego pismem, które powinno podlegać zwrotowi.

Jednakże wbrew sugestii pozwanego należy stwierdzić, że nawet gdyby

w sprawie doszło do sygnalizowanych przezeń uchybień, pozostawałoby to bez

wpływu na rozstrzygnięcie i nie mogło uzasadniać uwzględnienia skargi z tej

przyczyny. W orzecznictwie Sądu Najwyższego ugruntowany jest pogląd, że braki

formalne pozwu, a także uchybienia związane z opłaceniem zgłoszonego żądania,

podlegają uzupełnieniu w trybie i pod rygorami wskazanymi w art. 130 - 1303 k.p.c.

jedynie na wstępnym etapie postępowania, który kończy doręczenie pozwu stronie

przeciwnej. Przyjęto też, że sąd apelacyjny nie może stosować powyższych

przepisów i zwrócić pozwu w zakresie roszczeń rozpoznanych i osądzonych przez

Sąd pierwszej instancji. Nadanie bowiem sprawie biegu wywołuje takie skutki, jakby

uchybień nie było i uniemożliwia na późniejszym etapie wyciagnięcie z faktu

nieopłacenia określonych żądań pozwu negatywnych dla strony konsekwencji.

Natomiast uchybienia sądu w zakresie poboru i kontroli uiszczania kosztów

sądowych mogą być zniwelowane po prawomocnym zakończeniu postępowania na

podstawie art. 1081 k.p.c. (np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2010 r.,

I CSK 555/09, niepubl. i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 lutego 2019 r.,

I CSK 109/18, niepubl.). Sankcji za brak wniesienia należnej opłaty sądowej od

pozwu nie przewiduje również ustawa o kosztach sądowych w sprawach cywilnych,

więc także przepisy tej ustawy nie pozwalają na etapie postępowania apelacyjnego

dokonać zwrotu pozwu albo uchylić orzeczenia Sądu pierwszej instancji w celu

dokonania jego zwrotu lub wezwania do uiszczenia opłaty od pozwu (albo części

roszczeń, od których nieuiszczono należnej opłaty).

Stwierdzając niedozwolony charakter spornych postanowień Umowy oraz jej

nieważność (trwałą bezskuteczność), Sąd Apelacyjny miał w istocie na względzie

II CSKP 70/24

9

dwie przyczyny abuzywności, piętnując zarówno pozostawienie Bankowi dowolności

w zakresie określania kursu CHF (klauzule spreadu walutowego), a tym samym

wysokości świadczeń stron, jak i nieprawidłowe obciążenie powodów ryzykiem

walutowym. W tej sytuacji uznanie stanowiska Sądu odwoławczego za prawidłowe

i oddalenie zarzutów w odniesieniu do jednej z tych przyczyn, dezaktualizuje

potrzebę rozpatrywania zarzutów dotyczących drugiej przyczyny. Biorąc przy tym

pod uwagę, że Sąd odwoławczy za zasadniczą przyczynę abuzywności uznał

wadliwe obciążenie powodów ryzykiem walutowym, należy najpierw ocenić zarzuty

i prawidłowość stanowiska Sądu w tym właśnie zakresie, co obejmuje także

stwierdzone następstwo abuzywności klauzuli w postaci nieważności Umowy

i związanych z tym roszczeń restytucyjnych.

Zarzuty skarżącego zmierzające do poważenia tezy o abuzywności klauzuli

ryzyka walutowego (klauzuli indeksacyjnej) i związanym z nią upadku Umowy,

zasadzają się na twierdzeniu, że klauzula ta określa główne świadczenie stron, jest

jednoznaczna (powodom udzielono informacji pozwalających im na oszacowanie

istotnych konsekwencji ekonomicznych Umowy), a nadto została indywidualnie

uzgodniona. Nie kształtuje też praw i obowiązków powodów w sposób sprzeczny

z dobrymi obyczajami, nie narusza, zwłaszcza rażąco, ich interesów, a ryzyko

kursowe przyjęte przez kredytobiorcę rekompensowane było dodatkowymi

korzyściami (niższym oprocentowaniem). Ponadto, w ocenie Banku, nie można było

uznać Umowy za nieważną bez uprzedniego poinformowania konsumenta przez sąd

„w sposób obiektywny i wyczerpujący” o konsekwencjach prawnych, jakie może

pociągnąć za sobą uznanie warunku za abuzywny i skutków nieważności umowy

oraz bez poczynienia ustaleń, czy powodowie mają realną świadomość skutków tejże

nieważności (powołanie się na pouczenie pełnomocnika konsumenta jest

niewystarczające), ani bez dokonania przez Sąd własnej oceny, z jakimi skutkami

dla konsumenta wiąże się uznanie Umowy za trwale bezskuteczną (nieważną) i czy

skutki te są dlań niekorzystne. W konsekwencji nie było podstaw do zastosowania

art. 410 § 1 i § 2 w związku z art. 405 k.c., skoro świadczenia spełnione przez

powodów miały podstawę w łączącym strony stosunku prawnym.

Niezależnie od tego pozwany zakwestionował interes prawny powodów

w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego, jak również pogląd, że samo

II CSKP 70/24

10

wniesienie pozwu kredytobiorców, w którym dochodzą oni roszczeń z powołaniem

na abuzywność postanowień, powinno zostać uznane za powodujące zaistnienie po

stronie przedsiębiorcy opóźnienia w spełnieniu świadczenia.

Rozpatrując te kwestie, należy stwierdzić, że nie nasuwa zastrzeżeń

stanowisko Sądu odwoławczego co do tego, że postanowienia Umowy nie były

indywidualnie negocjowane. Zgodnie bowiem z utrwalonym i trafnym orzecznictwem

Sądu Najwyższego, dokonanie przez konsumenta wyboru między różnego rodzaju

umowami oferowanymi przez bank (w tym wybór kredytu indeksowanego do waluty

obcej - CHF, a nie kredytu złotowego) nie stanowi formy indywidualnego uzgodnienia

postanowień umowy w rozumieniu art. 3851 § 1 i 3 k.c., nie świadczy bowiem

o rzeczywistym wpływie konsumenta na treść postanowień umowy, którą wiąże się

z bankiem (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1027/22,

niepubl., postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 28 września 2023 r., I CSK

6388/22, niepubl., z dnia 5 października 2023 r., I CSK 420/23, niepubl. i z dnia

9 sierpnia 2024 r., I CSK 1807/23 i I CSK 1849/23, niepubl.). Istotne jest to, czy

konsument wywarł rzeczywisty wpływ na treść konkretnego postanowienia (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.), czego

pozwany in casu nie wykazał, a powinien, zważywszy, że chodziło o postanowienia

umowne o charakterze wzorcowym.

Trzeba też zauważyć, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego - z odwołaniem

do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej - negatywnie ocenia

się, tak jak uczynił to implicite Sąd Apelacyjny, obciążenie kredytobiorcy ryzykiem

walutowym, o którym nie został należycie uprzedzony (por. zwłaszcza wyroki Sądu

Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z dnia 25 października

2023 r., II CSKP 820/23, niepubl., z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl.

i tam omówiony wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10

czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas Personal Finance, pkt 99-103,

teza, oraz z dnia 9 lipca 2024 r., II CSKP 249/24, niepubl. i z dnia 3 grudnia 2024 r.,

II CSKP 1803/22). Wywodząc, że warunkiem sine qua non jednoznaczności klauzuli

indeksacyjnej (ryzyka) nie jest określenie sposobu ustalania kursu wymiany,

skarżący pomija, że to właśnie zakres udzielonych konsumentowi informacji o ryzyku

walutowym decyduje, czy klauzula ryzyka była transparentna. In casu zaś Sądy

II CSKP 70/24

11

zgodnie oceniły, że informacje te były niewystarczające dla zapewnienia powodom

możliwości należytej oceny podejmowanego ryzyka. Ocena ta odpowiada utrwalonej

już linii orzeczniczej Sądu Najwyższego, z której wynika, jakie przesłanki muszą być

spełnione, aby można było przyjąć, że konsument został należycie poinformowany

o ryzyku walutowym, co wskazywałoby na jednoznaczność postanowienia

wprowadzającego to ryzyko i wykluczało jego kontrolę pod kątem abuzywności,

zważywszy, iż chodzi o postanowienie określające świadczenie główne (por. art.

3851 § 1 zd. 2 k.c.). W szczególności Sąd Najwyższy trafnie zastrzegał m.in., że

ogólne pouczenie konsumenta, iż wahania kursów waluty obcej, do której kredyt jest

denominowany/indeksowany, wpłyną na wysokość salda kredytu oraz wysokość raty

kapitałowo-odsetkowej wyrażonej w walucie krajowej, jest niewystarczające dla

stwierdzenia, że bank udzielił kredytobiorcy konsumentowi wystarczającej informacji

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl.,

z dnia 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22,

niepubl, z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 24 czerwca 2022 r., II CSKP

10/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 28 lutego 2023 r., II CSKP 763/22, niepubl.

i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23). Kryteria te zostały

uszczegółowione w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP

464/22, gdzie wskazano, że kluczowe znaczenie ma uświadomienie konsumentowi,

iż silna deprecjacja waluty krajowej może pociągać za sobą konsekwencje trudne do

udźwignięcia przez konsumenta. Zdaniem Sądu prawidłowa informacja powinna

uwzględniać kilka istotnych elementów. Przede wszystkim uświadamiać

konsumentowi - wyraźnie i z należytą powagą - że ryzyko silnej deprecjacji jest trudne

do oszacowania w perspektywie długookresowej (in casu Umowa była zawarta na

30 lat) i nie powinno być lekceważone (pozostaje realne). Wymaganiu temu nie czyni

zadość np. podawanie „uspokajających” informacji o historycznych wahaniach waluty

indeksacji w okresie nieproporcjonalnym do przewidywanego czasu trwania umowy

kredytu, które może wręcz usypiać czujność kredytobiorcy, wywołując wrażenie

o jedynie hipotetycznym charakterze zagrożeń. Istotne jest również zwrócenie uwagi

na powagę tego zagrożenia w aspekcie możliwego rozmiaru deprecjacji waluty

krajowej, a w szczególności podkreślenie, że może być ona gwałtowna i drastyczna

II CSKP 70/24

12

(przekraczać nawet kilkadziesiąt procent), z uwzględnieniem sytuacji majątkowej

konkretnego konsumenta, decydującej o tym, jaki stopień deprecjacji waluty

indeksacji przekraczać będzie granice jego zdolność do spłacania kredytu.

Wymagana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej informacja

co do tego, że konsekwencje silnej deprecjacji mogą być trudne do udźwignięcia dla

konsumenta, nie powinna ograniczać się do ogólnego stwierdzenia o jej wpływie na

wysokość zadłużenia czy nawet rat, ale obrazować ów wpływ konkretnymi

wyliczeniami. Konsument powinien być też uświadomiony, że deprecjacja taka może

powodować utratę zdolności do spłaty kredytu, z czym wiąże się poważne ryzyko

utraty nieruchomości – stanowiącej częstokroć miejsce zamieszkania konsumenta -

obciążonej hipoteką zabezpieczającą spłatę kredytu. Jeżeli Umowa przewiduje

mechanizmy ograniczające czy łagodzące ryzyko kursowe, konsument powinien być

też odrębnie poinformowany o zasadzie ich działania (np. czy może żądać

przewalutowania kredytu) i krokach, które powinien podjąć w celu skorzystania z nich

(por. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22,

niepubl.). W tym kontekście Sąd Najwyższy podkreślał też, że nawet przestrzeganie

przez bank obowiązującego w dacie zawarcia umowy standardu wynikającego

z rekomendacji S Komisji Nadzoru Bankowego dotyczącej dobrych praktyk

w zakresie ekspozycji kredytowych zabezpieczonych hipotecznie wydanej w 2006 r.,

nie wyklucza oceny, iż bank nie udzielił konsumentowi należytej informacji, a ocena

ta może przesądzać nietransparentność klauzuli ryzyka walutowego (por. np. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22 i z dnia 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22 i z dnia 25 października 2023 r., II CKSP 820/23,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 września 2022 r., I CSK 2071/22,

niepubl. i tam przywoływane orzeczenia). Natomiast w wyroku z dnia 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22, sięgając również do orzecznictwa Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Sąd Najwyższy stwierdził, że ryzyko kursowe

towarzyszące umowom pożyczki (kredytu) zawieranym na bardzo długi czas jest na

tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony pożyczkobiorca

(kredytobiorca), to niezbędne jest przedstawienie mu nie tylko danych z okresu, kiedy

nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania kursu waluty, lecz także

II CSKP 70/24

13

przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących

spowodować 100 - 200% wzrost kursu.

W świetle poczynionych w sprawie i wiążących w postępowaniu kasacyjnym

(por. art. 39813 § 2 k.p.c.) ustaleń nie można uznać, że przesłanki te zostały in casu

spełnione. Przeciwnie, z ustaleń tych wynika, że powodowie nie zdawali sobie

sprawy ze skali ryzyka walutowego.

Nie można zgodzić się z sugestią skarżącego, że in casu ryzyko ponoszone

przez powodów było kompensowane przez korzystniejsze oprocentowanie kredytu

indeksowanego w porównaniu ze złotowym. Wbrew argumentacji Banku dla oceny

abuzywności klauzuli ryzyka walutowego kluczowe jest nie to, czy indeksacja wiązała

się dla kredytobiorców z pewnymi korzyściami, lecz to, czy korzyści te

(w szczególności korzystne oprocentowanie kredytu) już ab initio gwarantowały

zrównoważenie ryzyka walutowego (co do niższego oprocentowania por. wyroki

Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl. i z dnia 25

października 2023 r., II CSKP 820/23, niepubl. oraz wyrok Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782/19, BNP Paribas

Personal Finance, pkt 99-102), a wywody Banku zawarte w skardze kasacyjnej –

pomijając ich gołosłowność - nie wskazują, by tak rzeczywiście było. Zwłaszcza

w konfrontacji z jednolitą linią orzeczniczą, z której wynika, że korzyści związane

z niższym oprocentowaniem kredytów indeksowanych do waluty obcej

(denominowane w tej walucie) de facto nie równoważyły (i nie mogły zrównoważyć)

negatywnych następstw ziszczenia się ryzyka walutowego.

Skarżący nie zdołał także wykazać, że Umowa może obowiązywać bez

abuzywnej klauzuli ryzyka walutowego. Sąd Najwyższy wielokrotnie i przekonująco

wyjaśniał już, że bez takiej klauzuli umowa kredytu indeksowanego do waluty obcej

nie może być utrzymana, w tym jako zwykły kredyt złotowy (oprocentowany w sposób

charakterystyczny dla kredytów w walucie obcej albo kredytów złotówkowych), gdyż

byłoby to równoznaczne z tak daleko idącym jej przekształceniem, iż należałoby ją

uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze niż zamierzone przez strony,

choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu (por. np.

wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021,

II CSKP 70/24

14

z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10 maja

2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP

293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia 8 listopada

2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22,

niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl.,

z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP

1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25

lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22,

niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada

2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl., z dnia

6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl. oraz z dnia 3 grudnia 2024 r., II CKSP

1803/22). Ponadto przypisanie zasadniczego znaczenia nieprawidłowemu

obciążeniu powodów nieograniczonym ryzykiem walutowym wyjaśnia, dlaczego

upadek Umowy (jej nieważność) nie może być postrzegany jako zastosowanie

nieproporcjonalnej sankcji. Obciążenie takie bowiem może powodować –

i w praktyce powodowało – bardzo poważne, negatywne konsekwencje majątkowe

dla kredytobiorców. Z tego względu, a także ze względu na pożądane oddziaływanie

prewencyjne sankcji, w orzecznictwie uznaje się, że nieważność umowy kredytu nie

jest nieproporcjonalne (por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2025 r.,

II CKSP 81/23 i II CSKP 2169/22, niepubl., z dnia 30 maja 2025 r., II CSKP 168/23,

niepubl.).

Zaaprobowanie stanowiska Sądu Apelacyjnego co do abuzywności klauzuli

ryzyka walutowego obciążającej powodów w niedopuszczalny sposób tym ryzykiem

i niemożliwości utrzymania Umowy bez tej klauzuli, sprawia, że bezprzedmiotowe –

pozbawione wpływu na rozstrzygnięcie sprawy - stało się rozważanie zarzutów

skarżącego, zmierzających w szczególności do zakwestionowania tezy

o abuzywności klauzul odsyłających do kursów ustalanych w Tabelach kursowych

Banku i możliwości ich zastąpienia odwołaniem do kursu rynkowego albo kursu

średniego NBP, jak również powołujących się na przewidzianą w Umowie możliwość

II CSKP 70/24

15

spłaty kredytu w CHF oraz sanujący skutek ustawy antyspreadowej. Nawet bowiem

częściowe przyznanie pozwanemu racji co do tych kwestii, w żaden sposób nie

rozwiązywałoby problemu niedopuszczalnego obciążenia powodów ryzykiem

walutowym (nie wyłączało tego ryzyka).

Jedynie zatem ubocznie warto zauważyć, że stanowisko Sądu odwoławczego

co do abuzywności klauzul spreadowych pozostaje w pełnej zgodzie z utrwaloną

judykaturą Sądu Najwyższego, z której wynika, iż określenie wysokości należności

obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie

przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne,

pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza

kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron,

w związku z czym jest niedopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego z 22 stycznia

2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z 1 marca 2017 r., IV CSK

285/16, niepubl., z 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl., z 24 października

2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl., z 27

lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP

2019, z. 12, poz. 115, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl., z 29 października

2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, Glosa 2020,

nr 4, s. 67 i n., z 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r.,

II CSKP 45/22, niepubl., z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl., z 27 maja

2022 r., II CSKP 314/22, niepubl., z dnia 8 listopada 2022 r., II CSKP 674/22, niepubl.,

z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 25 października 2023 r.,

II CKSP 820/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22, niepubl.,

z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, niepubl., z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP

1560/22, niepubl. i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.).

Zapatrywanie to znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dotyczącym postanowień dyrektywy 93/13,

a w szczególności w wyroku z dnia 18 listopada 2021 r., C-212/20, A. S.A.,

dotyczącym postanowienia zastrzeżonego w umowie kredytu indeksowanego do

franka szwajcarskiego przewidującego, że raty kredytu są wyrażone w walucie obcej

i w dniu wymagalności pobierane są z rachunku bankowego kredytobiorcy, według

kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego

II CSKP 70/24

16

poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu (pkt 19). Przypominając,

że przewidziane w art. 5 dyrektywy 93/13 wymaganie przejrzystości postanowień

umownych musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do

ich prostego i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym

(pkt 41), Trybunał zwrócił tam uwagę, iż w przypadku spornej klauzuli indeksacyjnej

problem dotyczy nie tyle jej jednoznaczności, ile niewskazania sposobów ustalania

kursu wymiany stosowanego do obliczenia rat spłaty, gdyż nie precyzuje ona

wszystkich czynników uwzględnianych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany

stosowanego przy obliczaniu rat spłaty kredytu hipotecznego (pkt 47-48). We

wcześniejszym swym orzecznictwie zaś wyjaśnił, że dla poszanowania wymogu

przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia, czy umowa kredytu przedstawia

w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu zamiany waluty obcej,

a także stosunek pomiędzy tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym

w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie zrozumieć, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne (pkt 49). Istotne jest zatem to, czy w świetle całokształtu

istotnych okoliczności faktycznych, w tym reklamy i informacji dostarczonych przez

kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu, właściwie poinformowany

oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny konsument może nie tylko

dowiedzieć się o istnieniu wahań kursów wymiany ogólnie obserwowanych na rynku

walutowym, ale również oszacować - potencjalnie istotne - konsekwencje

ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu sprzedaży przy obliczaniu rat

kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w rezultacie także całkowity koszt

zaciągniętego przez siebie kredytu (pkt 50). Wprawdzie Trybunał dostrzegł, że kurs

wymiany zmienia się w długim okresie i w przypadku umowy kredytu indeksowanego

do waluty obcej na okres 40 lat kredytodawca nie może przewidzieć zmiany

obciążenia finansowego, jakie może pociągnąć za sobą mechanizm indeksacji

przewidziany w umowie (pkt 51), jednakże stwierdził, iż okoliczność ta nie może

uzasadniać niewskazania w postanowieniach umowy oraz w ramach informacji

dostarczonych przez przedsiębiorcę w trakcie negocjacji umowy kryteriów

stosowanych przez bank w celu ustalenia kursu wymiany mającego zastosowanie do

obliczania rat spłaty, co umożliwiłoby konsumentowi określenie w każdej chwili tego

II CSKP 70/24

17

kursu wymiany (pkt 53). Konsument bowiem musi móc zrozumieć, do czego się

zobowiązuje, zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat spłaty kredytu, który zaciąga

(pkt 54). W rezultacie Trybunał stwierdził, że art. 5 dyrektywy 93/13 należy

interpretować w ten sposób, iż treść klauzuli umowy kredytu zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej,

do której kredyt jest indeksowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych

kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu

i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty

obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby

konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany

stosowany przez przedsiębiorcę (pkt 55, teza). Przypominając również, że

przestrzeganie wymagania transparentności postanowienia stanowi jeden

z czynników, które sąd krajowy powinien wziąć pod uwagę przy dokonywaniu oceny

abuzywności tego postanowienia na podstawie art. 3 ust. 1 tej dyrektywy 93/13 (pkt

58), Trybunał zasugerował, iż przedmiotowe postanowienie dotyczące indeksacji,

niepozwalające konsumentowi na samodzielne określenie w każdej chwili kursu

wymiany stosowanego przez przedsiębiorcę, ma abuzywny charakter (pkt 64).

Zastrzegł przy tym, że badanie, czy istnieje znaczna nierównowaga wynikających

z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, nie może ograniczać

się do ekonomicznej oceny o charakterze ilościowym, dokonywanej w oparciu

o porównanie z jednej strony całkowitej kwoty transakcji będącej przedmiotem

umowy, a z drugiej strony kosztów, które zgodnie z tym warunkiem obciążają

konsumenta. Znacząca nierównowaga może bowiem wynikać z samego faktu

wystarczająco poważnego naruszenia sytuacji prawnej, w której konsument, jako

strona danej umowy, znajduje się na mocy właściwych przepisów krajowych,

w postaci czy to ograniczenia treści praw, które zgodnie z rzeczonymi przepisami

przysługują mu na podstawie tej umowy, czy to przeszkody w ich wykonywaniu, czy

też nałożenia na niego dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują normy

krajowe” (pkt 65-66; por. też np. wyroki Trybunału z dnia 27 stycznia 2021 r.,

C-229/19 i C-289/19, Dexia Nederland, pkt 49, z dnia 13 października 2022 r.,

C-405/21, Nova Kreditna Banka Maribor, pkt 22, z dnia 21 września 2023 r.,

C-139/22, mBank (Polski rejestr klauzul niedozwolonych), pkt 54 oraz postanowienie

II CSKP 70/24

18

Trybunału z dnia 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska, pkt 58-59,

69-71). W ujęciu Trybunału abuzywność postanowienia sugeruje to, że konsumenci

nie zostali uprzedzeni o dodatkowej korzyści Banku wynikającej z przeliczeń, jak

również to że korzyść ta nie ma żadnego ekwiwalentu (por. postanowienie Trybunału

z dnia 18 października 2023 r., C-117/23, Eurobank Bulgaria, pkt 48-50, teza).

Sąd Najwyższy zwracał też uwagę, że bez postanowień określających sposób

wyznaczenia kursu miarodajnego dla przeliczenia złotówki na franki szwajcarskie

i na odwrót (bez uzupełnienia związanej z tym luki), klauzule przewidujące indeksację

(ucieleśniające też ryzyko walutowe), w ogóle nie mogą wywrzeć skutku (por. np.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z dnia 25 lipca

2023 r., II CSKP 1487/22). Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju

klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe

(por. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-

ZD 2021, z. B, poz. 20, z dnia 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22, niepubl., z dnia 10

maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22, niepubl., z dnia 13 maja 2022 r.,

II CSKP 293/22, niepubl, z dnia 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, niepubl., z dnia

8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl., z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP

722/22, niepubl., z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 941/22, niepubl., z dnia 20 lutego

2023 r., II CSKP 809/22, niepubl., z dnia 10 marca 2023 r., II CSKP 1017/22, niepubl.,

z dnia 27 kwietnia 2023 r., II CSKP 1016/22, niepubl., z dnia 25 maja 2023 r., II CSKP

1311/22, niepubl., z dnia 6 czerwca 2023 r., II CSKP 1159/22, niepubl., z dnia 25

lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, niepubl., z dnia 28 lipca 2023 r., II CSKP 611/22,

niepubl., z dnia 8 listopada 2023 r., II CSKP 1530/22, niepubl., z dnia 21 listopada

2023 r., II CSKP 1675/22 i II CSKP 701/23, niepubl., z dnia 29 listopada 2023 r.,

II CSKP 1460/22, niepubl. i II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP

874/22, niepubl., z dnia 24 stycznia 2024 r., II CSKP 1496/22, niepubl. oraz z dnia

6 września 2024 r., II CSKP 1644/22, niepubl.). Właśnie dlatego w orzecznictwie

Sądu Najwyższego zwraca się uwagę na ścisłe powiązanie klauzuli ryzy