Sąd Najwyższy oddalił skargę banku, kredyt indeksowany CHF pozostaje nieważny

Wyrokiem z 24 lutego 2022 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu ustalił, że umowa

o kredyt hipoteczny zawarta 18 lutego 2010 r. pomiędzy Bank1 S.A. w W. (obecnie

Bank w W.) oraz P.P. i R.P. jest nieważna (pkt 1) i zasądził od strony pozwanej na

rzecz powodów solidarnie koszty procesu (pkt 2).

Wyrokiem z 24 października 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu oddalił

apelację pozwanego i orzekł o kosztach postępowania.

Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy i zaakceptowanych

przez Sąd Apelacyjny wynika, że 19 lutego 2010 r. Bank1 S.A. w W. oraz P.P. i R.P.

zawarli umowę o kredyt hipoteczny, na mocy której bank udzielił kredytobiorcom

kredytu w wysokości 140.000 zł indeksowanego do waluty obcej CHF (§ 1 ust. 1 i §

2 ust. 1 umowy). Integralną część umowy stanowił „Regulamin kredytu hipotecznego

udzielanego przez Bank1” (§ 1 ust. 2 umowy). Kredyt miał zostać przeznaczony na

zakup lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym. Kredyt został oprocentowany

według zmiennej stopy procentowej, która w dniu sporządzenia umowy wynosiła

4,84833% w stosunku rocznym, z zastrzeżeniem postanowień Regulaminu w

zakresie ustalania wysokości oprocentowania (§ 3 ust. 1 umowy). Zmienna stopa

procentowa ustalona została jako suma stopy referencyjnej LIBOR 3M oraz stałej

marży Banku w wysokości 4,60 punktów procentowych (§ 3 ust. 2 umowy).

W przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej wypłata kredytu

następowała w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z tabelą

kursów walut obcych obowiązującą w banku w momencie wypłaty środków z kredytu;

w przypadku wypłaty kredytu w transzach, stosowano kurs nie niższy niż kurs kupna

zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz.

Ponadto, raty kredytu podlegające spłacie miały być wyrażone w walucie obcej

i w dniu wymagalności pobierane z rachunku bankowego według kursu sprzedaży

zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego

dzień wymagalności raty spłaty kredytu. O wysokości pierwszej raty spłaty kredytu

oraz terminach spłaty bank miał informować kredytobiorców listownie w ciągu 14 dni

od dnia uruchomienia kredytu, z zastrzeżeniem postanowień § 9 ust. 2.

II CSKP 710/24

3

W oparciu o powyższe ustalenia Sądy obu instancji zgodnie uznały, że

klauzule umowne arbitralnie odsyłające do ustalonego przez bank kursu CHF miały

charakter abuzywny. Klauzule te przewidywały indeksowanie kwoty kredytu i rat

kapitałowo-odsetkowych w oparciu o tabele kursów kupna/sprzedaży banku

kredytującego. Sądy meriti stwierdziły zarazem, że nie ziściła się żadna z przesłanek

negatywnych uniemożliwiających przeprowadzenie kontroli abuzywności.

Sądy meriti uznały, że klauzula indeksacyjna nie została w umowie kredytu

określona w sposób jednoznaczny. Umowa pozostawiała bankowi swobodę

i dowolność w kształtowaniu rozmiaru świadczenia powodów poprzez blankietowe

określenie w niej sposobu kształtowania kursów walut mających zastosowanie przy

wykonywaniu umowy. W ocenie Sądu Apelacyjnego warunki związane

z mechanizmem indeksacyjnym nie zostały wyrażone w sposób prosty i zrozumiały,

tak aby powodowie mogli oszacować wypływające z umowy konsekwencje

ekonomiczne. Sąd Apelacyjny uznał w związku z tym, że abuzywność postanowień

umowy wynika nie tylko z samej konstrukcji klauzuli indeksacyjnej, ale także z braku

właściwej informacji o ryzyku kursowym.

Sądy meriti zgodnie stwierdziły, że przyznanie sobie przez bank prawa do

jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu waloryzowanego kursem CHF

jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interes konsumenta (art. 3851

§ 1 k.c.). Postanowienia takie godzą przede wszystkim w jego interes ekonomiczny

związany z wysokością poszczególnych rat kredytu. Doszły ponadto do przekonania,

że przy uznaniu wspomnianych postanowień za abuzywne nie istnieje możliwość

utrzymania umowy w pozostałym zakresie. W konsekwencji przyjęły, że umowa

kredytu indeksowanego zawarta przez strony jest nieważna od samego początku.

Jak podkreślił przy tym Sąd Apelacyjny, za niedopuszczalne należało uznać

zastępowanie abuzywnych postanowień umowy łączącej strony innym

mechanizmem wyliczenia kwot kapitałowo-odsetkowych. Niezależnie od tego, że

żaden przepis prawa krajowego nie daje podstaw do zastąpienia owych klauzul

abuzywnych innym postanowieniem, uzupełnienie takie stanowiłoby zbyt daleko

idącą modyfikację umowy i w istocie służyłoby ratowaniu sytuacji prawnej banku,

który stosował niedozwolone postanowienia umowne.

II CSKP 710/24

4

W tym stanie rzeczy, z uwagi na wskazane wyżej argumenty Sąd Apelacyjny

stwierdził, że zasadne było uwzględnienie przez Sąd Okręgowy żądania powodów

i ustalenie nieważności spornej umowy kredytowej z uwagi na abuzywność całej

kwestionowanej klauzuli indeksacyjnej oraz niewywiązanie się przez poprzednika

pozwanego z ciążącego nań obowiązku informacyjnego względem konsumentów.

Pozwany wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok Sądu

Apelacyjnego w całości. Zarzucił naruszenie: art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2

dyrektywy 93/13; art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13;

art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 69 ust. 3 pr.bank., art. 65 i art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6

ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13;

art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.; art. 58 § 2 i 3 k.c. oraz art. 69 ust. 1 i ust. 2 pr.bank. w zw.

z art. 58 § 1 i 3 k.c.; art. 189 k.p.c.; art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2

dyrektywy 93/13.

Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi powodowie wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie

na ich rzecz zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw.

Rozpoczynając ocenę skargi kasacyjnej od zarzutów powołanych w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), za niezasadny należało uznać

zarzut naruszenia art. 3271 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia

w sposób, który nie wyjaśnia, czy Sąd Apelacyjny uznał klauzulę indeksacyjną za

jednocześnie nieważną i abuzywną. Według stanowiska ugruntowanego

w orzecznictwie naruszenie przez sąd drugiej instancji zasad sporządzania

uzasadnienia orzeczenia (aktualnie uregulowanych w art. 3271 k.p.c.) jedynie

wyjątkowo może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, co ma miejsce,

gdy wskutek uchybienia wymaganiom stawianym uzasadnieniu zaskarżone

orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej. Zaskarżone orzeczenie nie jest

dotknięte takimi wadami. Z motywów zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd

II CSKP 710/24

5

Apelacyjny uznał klauzulę indeksacyjną za abuzywną, a jej usunięcie z umowy – za

prowadzące do upadku (nieważności) umowy ze skutkiem ex tunc.

W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego interes prawny będący przesłanką

skutecznego wystąpienia z żądaniem ustalenia prawa lub stosunku prawnego na

podstawie art. 189 k.p.c. istnieje wówczas, jeżeli sam skutek, jaki wywoła

uprawomocnienie się wyroku ustalającego zapewni powodowi ochronę jego prawnie

chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub prewencyjnie

zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Powodowie mają interes prawny

w żądaniu ustalenia, jeżeli powództwo o ustalenie istnienia prawa jest jedynym

możliwym środkiem jego ochrony, jeżeli powodowie mogą uczynić zadość potrzebie

ochrony swej sfery prawnej przez samo ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku

prawnego lub prawa (zob. wyrok SN z 9 lutego 2012 r., III CSK 181/11, OSNC 2012,

nr 7-8, poz. 101). Zarazem jednak wyjaśniono też w dotychczasowym orzecznictwie

Sądu Najwyższego, że interes prawny nie istnieje, gdy już jest możliwe wytoczenie

powództwa o świadczenie, chyba że ze spornego stosunku prawnego wynikają

jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie

jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne (zob. wyrok SN z 30 października 1990 r.,

I CR 649/90). Mimo istnienia prawa do zażądania spełnienia świadczenia

(wytoczenia powództwa o świadczenie) lub skorzystania z innego środka ochrony

prawnej (np. powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego) interes

prawny w zgłoszeniu ustalenia prawa lub stosunku prawnego istnieje, jeżeli wyrok

uwzględniający żądanie świadczenia nie zapewnia pełnej ochrony prawnej

dłużnikowi (zob. wyrok SN z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14). Jeżeli zatem

w sporze o świadczenie nie może dojść do rozstrzygnięcia o wszystkich

uprawnieniach istotnych z perspektywy ochrony sfery prawnej powodów, a zatem

wyrok nie będzie wyczerpywał wszystkich płaszczyzn istniejącego sporu objętego

stosunkiem prawnym, którego dotyczy żądanie ustalenia, to należy przyjąć, że

powodowie mają interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w zgłoszeniu żądania

ustalenia. W konsekwencji, zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. poprzez jego błędną

wykładnię okazał się pozbawiony podstaw.

Skarżący zarzucił następnie, że zaskarżony wyrok został wydany

z naruszeniem art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez

II CSKP 710/24

6

zaniechanie wyodrębnienia w łączącej strony umowie klauzul ryzyka walutowego,

dotyczących zastosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania kredytowego

kursem waluty obcej (klauzule ryzyka walutowego) obok klauzul spreadów

walutowych, dotyczących wyłącznie odesłania do stosowanych przez bank kursów

walutowych (klauzule spreadowe), podczas gdy wyłącznie klauzule ryzyka

walutowego są postanowieniami określającym główne świadczenia stron i zostały

one sformułowane w sposób jednoznaczny.

Powyższe stanowisko jest chybione, bowiem w orzecznictwie Trybunału

Sprawiedliwości UE za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego

przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 uznawane są

zarówno klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się

do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane

niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem

kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym

ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE z 20 września 2017 r., C-

186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP

Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października

2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).

W nawiązaniu do powyższego stanowiska również w aktualnym orzecznictwie

Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości kwalifikacja klauzul kształtujących

mechanizm przeliczeniowy, na który składa się zarówno klauzula ryzyka, jak

i klauzula spreadu, jako określających „główne świadczenia stron” w rozumieniu

art. 3851 § 1 k.c. (zob. uzasadnienie uchwały całej Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia

2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118 i przywołane tam orzecznictwo).

Wbrew stanowisku skarżącego, nie można przyjąć, że postanowienia umowy

przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej były sformułowane

jednoznacznie. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, iż

wymaganie wyrażenia postanowienia umownego prostym i zrozumiałym językiem

nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie

mechanizmu, do którego się ono odnosi, a także, w zależności od przypadku,

związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych

II CSKP 710/24

7

warunkach umowy, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu

o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy

konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy (regulaminu), określające

zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie

kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie

kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień

umownych. Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem Sądu Najwyższego,

postanowienia takie kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób

sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność

z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku

na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia

konsumenta od swobodnej decyzji banku. Postanowienia uprawniające bank do

jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do

arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę

nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron (zob.

uzasadnienie uchwały SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, i przywołane tam

orzecznictwo; zob. także np. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC

2016, nr 11, poz. 134; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 7 listopada 2019 r.,

IV CSK 13/19; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21).

Z przytoczonych względów niezasadny był zarzut naruszenia art. 3851 § 1 i 2 k.c.

przez błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że postanowienia umowne

dotyczące indeksacji stanowią niedozwolone postanowienia umowne.

Niezasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 69 ust. 3 pr.bank.,

art. 65 i art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez ich

niezastosowanie, polegające na przyjęciu, że niedopuszczalne jest odwołanie się

przy wykładni umowy stron do bezwzględnie obowiązującego przepisu prawa

krajowego bądź normy dyspozytywnej w miejsce uznanych za niedozwolone

postanowień umownych, a także zarzut naruszenia art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6

ust. 1 dyrektywy 93/13 i motywem dwudziestym pierwszym dyrektywy 93/13 przez

jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że na skutek stwierdzenia

niedozwolonego (nieuczciwego) charakteru całego mechanizmu indeksacji dochodzi

do upadku umowy, podczas gdy wyeliminowanie powinno prowadzić do uznania, że

II CSKP 710/24

8

kredyt jest kredytem zlotowym, oprocentowanym według sumy stawki referencyjnej

WIBOR charakterystycznej dla zobowiązań w walucie polskiej oraz marży banku.

Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w powołanej już wyżej uchwale składu całej Izby

Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w razie uznania, że postanowienie

umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu

określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie

jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego

postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający

z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1. uchwały). W razie niemożliwości ustalenia

wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub

denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2. uchwały).

W konsekwencji nieuzasadnione są zarzuty skargi odnoszące się do możliwości

wypełnienia luki w umowie przez odwołanie się do mechanizmu ustalania kursu

walutowego przewidzianego np. w art. 358 § 2 k.c. Wbrew stanowisku skarżącego

nie można uznać, że umowa mogłaby dalej wiązać jako umowa kredytu złotowego

oprocentowanego według stawki WIBOR (por. uchwałę całej Izby Cywilnej

z 24 czerwca 2026 r., III CZP 8/26; wyrok SN z 18 lutego 2026 r., II CSKP 603/24).

Z przytoczonych względów orzeczono jak w sentencji.

Agnieszka Jurkowska-Chocyk Joanna Misztal-Konecka Piotr Telusiewicz

(M.M.)

[SOP]