Sąd Najwyższy oddalił skargę banku w sporze o kredyt frankowy klientów

Wyrokiem z 18 stycznia 2021 r. Sąd Rejonowy w Szamotułach: 1) oddalił

powództwo o zasądzenie od pozwanego Bank spółki akcyjnej w W. ( dalej także jako:

„Bank”) na rzecz powódki I.G. kwoty 1 000 zł oraz kwoty 250 CHF każdorazowo

wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 18 kwietnia 2018r. i o zasądzenie

od pozwanego na rzecz powoda K.G. kwoty 1 000 zł oraz kwoty 250 CHF

każdorazowo wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 18 kwietnia 2018r.,

rozszerzone następnie co do kwot głównych pismem z 9 stycznia 2020 r. do kwot na

rzecz powódki 2 265,79 zł i 255 CHF i na rzecz powoda 2 265,79 zł i 255 CHF,

rozszerzone następnie co do kwot głównych pismem z 2 listopada 2020 r. na rzecz

powódki do kwot 25 500 zł i 1 000 CHF i na rzecz powoda 25 500 zł i 1 000 CHF; 2)

oddalił powództwo o zasądzenie od pozwanego na rzecz powódki kwoty 450 zł wraz

z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 18 kwietnia 2018 r. i o zasądzenie od

pozwanego na rzecz powoda kwoty 450 zł wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie od 18 kwietnia 2018 r., rozszerzone następnie co do kwot głównych

pismem z 9 stycznia 2020 r. do kwot na rzecz powódki 648,55 zł i na rzecz powoda

648,55 zł., rozszerzone następnie co do kwot głównych pismem z 2 listopada 2020 r.

do kwot na rzecz powódki 26 632,04 zł i na rzecz powoda 26 632,04 zł.; 3) zasądził

od pozwanego na rzecz powódki kwotę 37 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za

opóźnienie od 18 kwietnia 2018 r. do dnia zapłaty; 4) zasądził od pozwanego na

rzecz powoda kwotę 37 000 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie

od 18 kwietnia 2018 r. do dnia zapłaty; 5) kosztami postępowania obciążył

pozwanego w całości i z tego tytułu zasądził na rzecz powodów kwotę 6 434 zł.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że na początku 2008 r. powodowie postanowili

zaciągnąć kredyt na zakup nieruchomości. Po trwających kilka miesięcy

negocjacjach z Bankiem 28 kwietnia 2008 r. złożyli wniosek kredytowy na kwotę

853 202,50 zł, z czego 850 000 zł miało być postawione do dyspozycji powodów,

a 3 202,50 zł miało stanowić podlegające kredytowaniu koszty udzielenia kredytu.

Kwota 853 202,50 zł po przeliczeniu na CHF wyniosła 411 479,38 CHF. Przeliczenia

tego dokonał pracownik Banku po kursie ustalonym przez Bank na podstawie tabeli

II CSKP 734/23

3

kursów obowiązującej w Banku bez możliwości jego negocjowania. W dacie złożenia

wniosku powodowie podpisali oświadczenie o ponoszeniu ryzyka walutowego

i ryzyka zmiennej stopy procentowej dla kredytów hipotecznych. W oświadczeniu

sporządzonym na wzorze przygotowanym przez Bank wskazano, że po

przedstawieniu oferty kredytu w złotych i w walucie wymienialnej oraz po zapoznaniu

się z ofertą powodowie wybrali kredyt w walucie wymienialnej, mając pełną

świadomość, że w okresie obowiązywania umowy może nastąpić wzrost kursu

waluty kredytu, co spowoduje podwyższenie kwoty kredytu przypadającej do spłaty

określonej w złotych. Powodom przedstawiono symulację porównawczą kredytu

w PLN i CHF z wysokością raty kredytu w PLN i w CHF w oparciu o jedynie aktualny

kurs CHF; nie prowadzono analizy ewentualnych wahań kursu waluty. Powodowie

potwierdzili otrzymanie informacji o kosztach obsługi kredytu w przypadku

niekorzystnej zmiany kursu waluty. Oświadczyli, że są świadomi, iż oprocentowanie

kredytu jest zmienne i w okresie obowiązywania umowy może ulec podwyższeniu

w związku ze wzrostem stopy referencyjnej, co spowoduje podwyższenie kwoty raty

odsetkowej przypadającej do spłaty. Powódka wyraziła wątpliwości co do sytuacji

kredytobiorców w razie wzrostu kursu waluty, jednakże doradca uspokoiła powodów

wskazując na stabilność waluty denominacji.

Decyzją Banku w sprawie ustalenia indywidualnych warunków obsługi kredytu

hipotecznego w walucie wymienialnej CHF obniżono powodom wysokość marży

Banku do poziomu 1,5%, odstąpiono od pobierania prowizji rekompensacyjnej od

przedterminowo spłaconej kwoty kredytu i obniżono wysokość opłaty

przygotowawczej do poziomu 0,4%. Były to jedyne indywidualnie wynegocjowane

postanowienia umowy.

W dniu 12 czerwca 2008 r. powodowie zawarli z Bankiem umowę kredytu

hipotecznego w walucie wymienialnej. Umowa została zawarta w oparciu

o stosowany przez Bank gotowy wzorzec umowy, którego treść nie podlegała

indywidualnym negocjacjom i uzgodnieniom między stronami.

Bank udzielił kredytobiorcom kredytu na zakup nieruchomości w kwocie

411 479,38 CHF, powiększonej o kwotę 1 645,92 CHF opłaty przygotowawczej, na

okres od 12 czerwca 2008 r. do 14 maja 2035 r. Kwota kredytu miała zostać

II CSKP 734/23

4

wypłacona jednorazowo, bezgotówkowo na rzecz zbywcy nieruchomości w terminie

do 31 sierpnia 2008 r. Zgodnie z § 37 ust. 1 Regulaminu kredytu hipotecznego

i budowlanego (dalej: „Regulamin”) stanowiącego integralną część umowy jako

gotowy wzorzec, nie podlegający negocjacjom, kredyty w walutach wymienialnych

wypłacane miały być w złotych, przy zastosowaniu kursu kupna waluty

obowiązującego w Banku w chwili wypłaty. Powodowie byli zobowiązani do spłaty

kredytu wraz z opłatą przygotowawczą i oprocentowaniem zmiennym ustalanym

w oparciu o stopę referencyjną LIBOR 6-mies. zaokrągloną do 4-go miejsca po

przecinku, obowiązującą w Banku w dniu podpisania umowy kredytu, a w okresie

kredytowania - w pierwszym dniu kolejnego okresu stabilizacji oprocentowania oraz

przy uwzględnieniu marży Banku w wysokości 1,50 punktu procentowego. Zgodnie

z § 4 ust. 1 umowy i § 37 ust. 2 Regulaminu spłata kredytu miała następować

w złotych. Zmiana kursu waluty (ustalanego w oparciu o kurs sprzedaży waluty

obowiązujący w Banku w chwili spłaty) wpływała na wysokość salda kredytu oraz raty

kapitałowo-odsetkowej. Kredyt z odsetkami miał by spłacany miesięcznie poprzez

obciążenie w terminach płatności konta powodów w równych ratach kapitałowo-

odsetkowych. W aneksie nr […], uzgodniono, że kredyt miał być spłacany

miesięcznie w równych ratach kapitałowych.

Zabezpieczenie kredytu stanowiły hipoteki zwykle łączne w kwocie

413 125,30 CHF, hipoteki kaucyjne do kwoty 206 562,65 CHF na nieruchomościach

powodów, pełnomocnictwo do dysponowania rachunkiem osobistym powodów,

weksel własny in blanco oraz ubezpieczenie niskiego wkładu własnego.

Bank wypłacił powodom tytułem kredytu jedynie kwotę 814 175,77 zł z uwagi

na zmniejszenie kursu CHF ustalonego przez Bank w okresie pomiędzy złożeniem

wniosku a dniem wypłaty. Różnicę w cenie nieruchomości powodowie pokryli

ze środków własnych.

Powodowie byli obciążani poszczególnymi ratami spłaty kredytu, ustalanymi

zgodnie z umową w oparciu o tabele kursów obowiązujące w Banku w drodze

automatycznego przeliczenia, którego algorytm nie był znany kredytobiorcom i nie

był udostępniany pracownikom obsługujących klientów detalicznych. W trakcie

obowiązywania umowy doszło do znacznego wzrostu rynkowego kursu CHF;

II CSKP 734/23

5

zwiększył się także kurs CHF stosowany przez Bank. Aby zminimalizować

niekorzystne skutki wynikające z tego dla powodów, z ich inicjatywy 6 października

2014 r. strony zawarły aneks nr […] do umowy, ustalając, że spłata kredytu następuje

w CHF w formie wpłaty na określony rachunek. Wskazano na możliwość dokonania

zmiany sposobu spłaty kredytu przez kredytobiorców pod warunkiem złożenia

w Banku stosownej dyspozycji. W § 4 aneksu sprecyzowano zasady ustalania przez

Bank kursów walut.

Kredyt był spłacany przez powodów z ich majątku wspólnego początkowo

w złotówkach, a od dnia zawarcia aneksu nr […] w CHF, które nabywali w kantorach

internetowych. Między innymi w dniu 5 sierpnia 2008 r. powodowie dokonali na

poczet kredytu dwóch wpłat: 1 878,05 zł (w przeliczeniu wg kursu Banku:

918,45 CHF) i 200 000 zł (w przeliczeniu wg kursu Banku: 97 809,08 CHF).

W tak ustalonym stanie faktycznym – na podstawie art. 405 w zw.

z art. 410 k.c. - Sąd Okręgowy uznał za zasadne powództwo ewentualne oparte na

przesłankowym stwierdzeniu nieważności umowy, oddalił natomiast powództwo

główne w zakresie żądań opisanych w punktach 1 i 2 wyroku.

Podzielił stanowisko powodów dotyczące abuzywności stanowiącej główne

świadczenie stron klauzuli denominującej kwotę kredytu i kwotę rat kapitałowo-

odsetkowych z uwagi na dowolne kształtowanie przez pozwanego kursu waluty

w tabeli kursowej stanowiącej podstawę przeliczeń (art. 3851 § 1 k.c.). Przyjął, że

konsekwencją wystąpienia w umowie klauzuli niedozwolonej jest upadek umowy

z uwagi na brak obiektywnego mechanizmu pozwalającego ustalić wysokość

świadczeń stron. Zdaniem Sądu Rejonowego oceny uzasadniającej przesłankowe

ustalenie nieważności umowy nie zmienia zawarcie przez strony aneksu nr […] do

umowy. Doprowadził on wprawdzie umowę do stanu umożliwiającego jej wykonanie

w walucie obcej, nie konwalidował jej jednak w zakresie pierwotnego świadczenia

Banku, czyli wypłaty kwoty kredytu w CHF. Podkreślił także, że nie ma możliwości

konwalidacji umowy bezwzględnie nieważnej.

Wskazał, że świadczenia spełnione przez powodów w wykonaniu nieważnej

umowy stają się nienależne. Kwota dochodzona z tego tytułu (74 000 zł ) mieści się

w kwocie nienależnie spełnionej przez powodów na rzecz pozwanego, która jest

II CSKP 734/23

6

znacznie wyższa, skoro już na początku wykonywania umowy powodowie uiścili na

poczet spłaty kredytu 200 000 zł.

Sąd Rejonowy stwierdził także, że możliwe było żądanie przez powodów całej

kwoty na ich rzecz łącznie, gdyż nienależne świadczenie zostało spełnione z majątku

wspólnego. Jednakże ukształtowanie żądania po połowie (37 000 zł) dla każdego

z małżonków również jest w ocenie tego Sądu dopuszczalne.

Jako bezzasadny Sąd Rejonowy ocenił zgłoszony przez pozwanego zarzut

przedawnienia. Miał na względzie, że roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia

przedawnia się na zasadach ogólnych z upływem 10 lat. Termin ten nie mógł

upłynąć, skoro świadczenia były uiszczane przez powodów od 2008 r., natomiast

w 2017 r. zostało złożone zawezwanie do próby ugodowej obejmujące znacznie

większą kwotę niż objęta pozwem (art. 123 § 1 pkt 1 k.c.). O odsetkach ustawowych

za opóźnienie od zasądzonych kwot orzekł na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. mając

na względzie, że 18 kwietnia 2018 r. pozwany pozostawał już w opóźnieniu

ze spełnieniem swego świadczenia z uwagi na doręczenie zawezwania do próby

ugodowej.

Wyrokiem z 11 lutego 2022 r. Sąd Okręgowy w Poznaniu oddalił apelację

pozwanego, podzielając ustalenia faktyczne i w zasadniczym zakresie oceny prawne

Sądu pierwszej instancji.

Sąd Okręgowy zaakceptował także stanowisko Sądu Rejonowego odnośnie

do braku podstaw do przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego na okoliczności

wskazane przez pozwanego w piśmie procesowym z 2 czerwca 2020 r. Stwierdził,

że przesłankowe ustalenie nieważności umowy oznacza, że spełnione przez

powodów świadczenia były nienależne, a poza sporem pozostawało, że dochodzona

pozwem kwota 74 000 zł mieści się w tym zakresie. W konsekwencji wnioskowany

dowód nie dotyczył faktów istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy (art. 227 k.p.c.)

i podlegał oddaleniu jako zmierzający jedynie do przedłużenia postępowania

( art. 2352 pkt 5 k.p.c.).

Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutów apelacji dotyczących dokonanej przez

Sąd Rejonowy oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Stwierdził,

że nie było powodu do podważenia wiarygodności zeznań powodów odnośnie do

II CSKP 734/23

7

minimalizowania przez pracowników Banku na etapie przedkontraktowym ryzyka

związanego ze wzrostem kursu waluty CHF z powołaniem na stabilność tej waluty.

Uznał także, że prawidłowego poinformowania powodów o ryzyku kursowym i ich

świadomości co do obciążenia ryzykiem walutowym nie można wyłącznie

sprowadzać do podpisania przez nich oświadczenia o otrzymaniu informacji

o kosztach obsługi kredytu w przypadku niekorzystnej zmiany kursu waluty.

Podkreślił, że konsument zawierając umowę kredytu denominowanego w walucie

obcej jest świadomy (a przynajmniej powinien być świadomy) ryzyka wynikającego

ze zmienności kursów walut obcych. Ryzyko to nie ma jednak żadnego wpływu na

ryzyko związane z możliwością dowolnego kształtowania przez pozwanego kursu

wymiany waluty. Odnośnie do ryzyka walutowego stwierdził, że powodom

przedstawiono wyłącznie symulację porównawczą kredytu w PLN i CHF w oparciu

o aktualny kurs CHF z wysokością raty kredytu w PLN i w CHF. Podpisanie natomiast

przez powodów oświadczenia, przedstawianie im również oferty zawarcia umowy

w złotych, czy też nie gwarantowania przez pracowników Banku stabilnego kursu

franka, nie ma jego zdaniem przesądzającego znaczenia dla ostatecznej konkluzji

dotyczącej abuzywności klauzuli waloryzacyjnej.

Sąd Okręgowy podzielił stanowisko Sądu Rejonowego, że zawarcie umowy

łączącej strony było dopuszczalne na gruncie art. art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia

29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. z 2020 r., poz. 1896 – dalej: „Prawo

Bankowe” lub „p.b.”) i mieściło się w granicach art. 3531 k.c., jednak umowa ta

zawierała abuzywną klauzulę denominacyjną stanowiącą główny przedmiot umowy

(art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 i 6 dyrektywy Rady Wspólnot Europejskich

nr 93/13/EWG dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach

konsumenckich (Dz.U. UE. L. 1993.95.29 – dalej: „Dyrektywa 93/13” lub

„Dyrektywa”). Postanowienia składające się na przyjęty w umowie mechanizm

denominacji mogły być jednak oceniane pod kątem ich nieuczciwego charakteru

z uwagi na brak jednoznaczności w ich sformułowaniu. Spełnienie warunku

jednoznaczności nie może się bowiem sprowadzać wyłącznie do formalnego

pouczenia o możliwości wzrostu kursu waluty, lecz wymaga przekazania

niezbędnych informacji w sposób, który umożliwia konsumentowi oszacowanie -

II CSKP 734/23

8

potencjalnie istotnych — konsekwencji ekonomicznych ocenianej klauzuli dla jego

zobowiązań finansowych.

Odwołując się do orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej

( dalej: „TSUE”) stwierdził, że kredytobiorca musi zostać jasno poinformowany, że

podpisując umowę kredytu w obcej walucie, ponosi pewne ryzyko kursowe, które

z ekonomicznego punktu widzenia może okazać się dla niego trudne do udźwignięcia

w przypadku dewaluacji waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie. Przedsiębiorca

musi zatem przedstawić ewentualne wahania kursów wymiany i ryzyko wiążące się

z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej, zwłaszcza w przypadku, gdy kredytobiorca

nie uzyskuje dochodów w tej walucie.

W ocenie Sądu Okręgowego pozwany nie dopełnił wymogu sformułowania

postanowień umownych zawierających ryzyko wymiany (klauzula waloryzacyjna)

w sposób jasny i zrozumiały dla powodów. Informacje przez niego udzielone

sprowadzały się do formalnego pouczenia o ryzyku kursowym i możliwości wzrostu

kosztów obsługi kredytu w razie niekorzystnych wahań kursów walut. Taki zakres

informacji uniemożliwiał powodom rozeznanie jakie mogą być dla nich realne skutki

ekonomiczne zaciąganego zobowiązania. Podkreślił, że pozwany nie przedstawił

materiału dowodowego wykazującego, że przekazał powodom jakiekolwiek dalsze

informacje, w tym przykładowo prognozy wahań kursu CHF, informację o czynnikach

ryzyka wzrostu tego kursu w okresie kredytowania oraz symulacje wskazujące, jak

kształtowałby się koszt kredytowania w przypadku przewidywanych zmian kursu

CHF w okresie kredytowania i skutków znacznego osłabienia się złotego do tej

waluty.

Sąd Okręgowy podzielił także stanowisko Sądu Rejonowego, że

konsekwencją wystąpienia w umowie abuzywnej klauzuli denominacyjnej jest

upadek umowy (art. 6 Dyrektywy nr 93/13). Podkreślił, że zgodnie z orzecznictwem

TSUE wprowadzenie w miejsce niedozwolonych klauzul innego mechanizmu

waloryzacji jest możliwe jedynie, gdy konsument następczo udzieli świadomej,

wyraźnej i wolnej zgody na postanowienie umowy o charakterze abuzywnym i w ten

sposób jednostronnie przywróci mu skuteczność. W wypadku, gdy konsument po

rozeznaniu wynikających z tego konsekwencji, woli nie powoływać się na system

II CSKP 734/23

9

ochrony zagwarantowany mu w Dyrektywie nr 93/13 nie ma podstaw do stosowania

tego systemu. Odmowa potwierdzenia przed konsumenta związania klauzulami

ocenionymi jako abuzywne albo bezskuteczny upływ wyznaczonego mu w tym celu

terminu, prowadzi ostatecznie na gruncie prawa materialnego do bezskuteczności

abuzywnych postanowień umownych, natomiast potwierdzenie - do ich pełnej

skuteczności ex tunc. Stwierdził, że w rozpoznawanym przypadku powodowie zgłosili

żądania związane z nieważnością umowy i takie stanowisko konsekwentnie

prezentowali w sprawie.

Sąd Okręgowy podzielił także stanowisko Sądu Rejonowego w zakresie

przyjęcia, że roszczenie dochodzone pozwem nie było przedawnione, a żądanie

zasądzenia odsetek od zasądzonej kwoty prawidłowo określone w świetle

art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c.

W skardze kasacyjnej pozwany zaskarżył wyrok Sądu Okręgowego w całości

wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego

rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:

1. naruszenie prawa materialnego:

1. art. 3851 § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13 w związku

z art. 58 § 1 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie:

1. skutkujące uznaniem, że postanowienia przeliczeniowe zawarte

w umowie o kredyt oraz Regulaminie są abuzywne z uwagi na przyznanie Bankowi

jednostronnej możliwości ustalania wysokości świadczeń przy równoczesnym braku

w dokumentacji kredytowej opisu zasad ustalania kursów, podczas gdy:

(i) powierzenie Bankowi ustalenia sposobu przeliczania rat kapitałowo-odsetkowych

i wypłaty kredytu jest prawnie dopuszczalne, (ii) odniesienie do kursów kupna

i sprzedaży przy wypłacie i spłacie kredytu denominowanego stanowiło w dacie

zawierania umowy o kredyt zwyczaj, (iii) odniesienie do kursów kupna i sprzedaży

następowało w Regulaminie, a zatem powodowie powinni być tego świadomi;

2. polegające na uznaniu, że klauzule przeliczeniowe określają główne

świadczenia stron, podczas gdy należy odróżnić klauzule ryzyka walutowego

II CSKP 734/23

10

dotyczące zastosowania mechanizmu odniesienia zobowiązania kredytowego do

kursu waluty obcej ("klauzule ryzyka walutowego") oraz klauzule spreadów

walutowych dotyczące wyłącznie odesłania do stosowanych przez bank kursów

walutowych ("klauzule spreadowe"). W świetle aktualnego na dzień orzekania

orzecznictwa TSUE wyłącznie klauzule ryzyka walutowego, uwzględniwszy wyżej

wspomniane wyodrębnienie, są uznawane za postanowienia określające główne

świadczenia stron, zaś klauzule spreadowe głównych świadczeń stron nie określają.

W konsekwencji Sąd orzekł o upadku umowy, mimo że po wyeliminowaniu z niej

klauzul spreadowych w dalszym ciągu zawiera postanowienia określające główne

świadczenia stron i jako taka pozostaje ważna oraz może nadal być wykonywana;

niezależnie od tego, że wbrew ustaleniom Sądu klauzule określające sposób

ustalenia świadczenia wypłacanego powodom w PLN oraz sposób spłaty kredytu nie

stanowią klauzul abuzywnych;

3. art. 3851 § 1 zdanie drugie k.c. w związku z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13

poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na braku przyjęcia, że

postanowienia umowy stron przewidujące mechanizm denominowania kredytu

w walucie CHF (klauzule ryzyka walutowego) zostały sformułowane w sposób

jednoznaczny, w sytuacji gdy brzmienie omawianych klauzul, wyrażonych prostym

i zrozumiałym językiem, w sposób jednoznaczny wskazuje, że kredyt jest

denominowany do waluty obcej (CHF), co w konsekwencji doprowadziło do

nieuzasadnionego przeprowadzenia oceny tych klauzul przez pryzmat przesłanek,

o których mowa w art. 3851 § 1 k.c. oraz w art. 3 ust. 1 Dyrektywy 93/13 wraz

z klauzulami spreadowymi i uznania umowy za nieważną w całości;

4. art. 3851 § 2 k.c., art. 3852 k.c., art. 58 § 1 k.c. w związku z art. 6 ust. 1

Dyrektywy 93/13, poprzez ich błędną wykładnię skutkującą stwierdzeniem, że

uznanie kwestionowanych postanowień za niedozwolone postanowienia umowne

skutkuje nieważnością umowy, podczas gdy w pierwszej kolejności Sąd winien

zbadać, czy możliwe jest utrzymanie umowy w mocy, zwłaszcza w kontekście

unijnych zasad proporcjonalności sankcji, pewności prawa i równości;

5. art. 65 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 358 § 2 k.c., wszystkich w związku

z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, poprzez ich niezastosowanie i brak przyjęcia, że

II CSKP 734/23

11

dopuszczalnym jest odwołanie się przy wykładni umowy do bezwzględnie

obowiązującego i bezpośrednio stosowanego przepisu prawa krajowego w postaci

art. 69 ust. 3 p.b, wykładni oświadczeń woli stron w myśl art. 65 k.c., bądź też normy

dyspozytywnej w postaci art. 358 § 2 k.c. w miejsce uznanych za niedozwolone

postanowienia umowne klauzul spreadowych odsyłających przy dokonywaniu

rozliczeń w ramach stosunku umownego stron do tabel kursowych banku, podczas

gdy taki proces stosowania prawa pozwala na przywrócenie równowagi kontraktowej

stron przy jednoczesnym zachowaniu ważności umowy, wprost służy realizacji celów

Dyrektywy 93/13, a ponadto jest zgodny z przepisami prawa krajowego;

1. naruszenie prawa procesowego:

- art. 380 k.p.c., poprzez nieuwzględnienie wniosku Banku o przeprowadzenie

dowodu z opinii biegłego. Tymczasem jak wynika z powołanych w pkt I uzasadnienia

skargi kasacyjnej wyroków TSUE z 2021 r.: (i) w przypadku klauzul abuzywnych

należy zbadać, czy istnieje możliwość utrzymania umowy w mocy, (ii) wola

konsumenta co do utrzymania umowy w mocy albo nie, nie jest decydująca,

(iii) można zastosować przepis pozwalający na utrzymanie umowy w mocy, tu:

można zastosować kurs średni NBP;

- art. 382 k.p.c., poprzez pominięcie przy ocenie stopnia wywiązania się przez

pozwanego z obowiązku podania powodom odpowiednich informacji o umowie

o kredyt części materiału dowodowego w postaci zeznań świadków A.W. i M.N. oraz

„Informacji o kosztach obsługi kredytu hipotecznego, budowlanego,

konsolidacyjnego i pożyczki hipotecznej w przypadku niekorzystnej zmiany kursu

waluty stopy procentowej”, z których - łącznie z „Oświadczeniem o ponoszeniu

ryzyka walutowego i/lub ryzyka zmiennej stopy procentowej”, podpisanym przez

powodów wynika, że zostali w prawidłowy i adekwatny na ówczesny czas

poinformowani o oferowanym produkcie, w tym o ryzyku kursowym.

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o jej oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

II CSKP 734/23

12

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie.

Zarzut naruszenia art. 380 k.p.c. usuwa się spod kontroli Sądu Najwyższego

w postępowaniu kasacyjnym. Sąd Okręgowy pominął bowiem na rozprawie

11 stycznia 2022 r. wniosek pozwanego o przeprowadzenie dowodu z opinii

biegłego, a obecna na rozprawie pełnomocnik pozwanego nie zgłosiła zastrzeżenia

w trybie art. 162 k.p.c. dotyczącego podjętego w tym przedmiocie przez ten Sąd

postanowienia (k. 852).

Niezależnie od powyższego ponowiony przez pozwanego w apelacji wniosek

o dopuszczenie dowodu z opinii biegłego (k. 811 i k. 812 verte) dotyczył okoliczności

nieistotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto

bowiem, że bez znaczenia jest to, w jaki sposób Bank rzeczywiście stosował

abuzywne postanowienia umowne, w szczególności czy przynosiły mu one

nieuzasadnione korzyści i czy opierał się na powszechnej i utrwalonej praktyce

bankowej. O tym bowiem czy postanowienie jest niedozwolone decydują

okoliczności z chwili zawarcia umowy (art. 3851 k.c. i art. 3852 k.c.). Skoro zgłoszony

przez pozwanego wniosek miał zmierzać do wykazania, że kursy przez niego

stosowane do rozliczenia kredytu były kursami rynkowymi, a z przysługującej mu

swobody korzystał w sposób oględny, nie naruszając interesów powodów, to

prowadzenie na tę okoliczność postępowania dowodowego nie mogło mieć istotnego

wpływu na wynik sprawy. Sąd Okręgowy trafnie także przyjął, że ocena abuzywności

zakwestionowanych przez powodów klauzul umownych należy do jego kompetencji

i powinna się odbywać na podstawie tekstu umowy. Ponadto wobec objęcia przez

powodów żądaniem pozwu jedynie części kwoty nienależnego świadczenia i wobec

stwierdzenia nieważności umowy kredytu, bez znaczenia było dokonywanie przez

biegłego wnioskowanych przez skarżącego w piśmie procesowym z 2 czerwca

2020 r. wyliczeń ( k. 717).

Chybiony jest także zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. Analiza motywów

rozstrzygnięcia Sądu Okręgowego nie potwierdza tezy, by pominął on dowody

wyszczególnione przez pozwanego w punkcie szóstym zarzutów skargi. Sąd ten

II CSKP 734/23

13

podzielając bowiem ustalenia faktyczne i ocenę dowodów przeprowadzoną przez

Sąd Rejonowy uwzględnił zeznania świadków pracowników pozwanego A.W. i M.N.

jak i „Informacji o kosztach obsługi kredytu hipotecznego, budowlanego,

konsolidacyjnego i pożyczki hipotecznej w przypadku niekorzystnej zmiany kursu

waluty, stopy procentowej”, ale w przeciwieństwie do skarżącego brał pod uwagę

całokształt zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i w ramach tej oceny

wyprowadził z tych dowodów inne wnioski niż oczekiwane przez pozwanego (strona

20-21 uzasadnienia). Przyjęcie przez Sąd Okręgowy, że na etapie

przedkontraktowym doszło do deficytu informacyjnego Banku w stosunku do

powodów było wynikiem oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego,

a nie jego pominięcia. Zarzuty te dotyczą zatem kwestii, które uchylają się od kontroli

Sądu Najwyższego w postępowaniu kasacyjnym (art. 3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.).

Na uwzględnienie nie zasługują także zarzuty naruszenia prawa materialnego.

W dacie zawarcia przez strony umowy kredytowej (12 czerwca 2008 r.) ustawa

z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe nie zawierało uregulowań, które

odnosiłyby się do umów kredytu denominowanego w walucie obcej, co nie oznacza,

że umowy, w których waluta obca pełniła funkcję waloryzacyjną, nie były – zgodnie

z zasadą swobody umów (art. 3531 k.c.) - dopuszczalne. Stanowisko to potwierdza

ustawa z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych

innych ustaw (Dz.U. z 2011, nr 165, poz. 984 dalej: „ustawa antyspreadowa”), której

przepisy znajdują zastosowanie także w stosunku do umów zawartych przed dniem

jej wejścia w życie, w zakresie niespłaconej jeszcze części kredytu (art. 69 ust.2

pkt 4a i art. 75b Pr.b. w zw. z art. 4 i art. 5 ust. 1 ustawy antyspreadowej).

Umowa kredytu denominowanego mieści się w konstrukcji ogólnej umowy

kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant, odmienną natomiast kwestią jest,

że może ona zawierać klauzule niedozwolone (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22, niepubl.; z 27 maja 2022 r., II CSKP 395/22,

niepubl.; z 29 kwietnia 2015 r., V CSK 445/14, niepubl.; i z 11 grudnia 2019 r.,

V CSK 382/18, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 20).

Zgodnie z art. 3851 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem

nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki

II CSKP 734/23

14

w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy

(niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających

główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały

sformułowane w sposób jednoznaczny. Artykuł 3 ust. 1 Dyrektywy stanowi natomiast,

że warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane

za nieuczciwe, jeżeli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują

znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą

dla konsumenta. Przepisy dotyczące klauzul abuzywnych stanowią implementację

Dyrektywy, dokonując ich wykładni uwzględnić zatem należy, dorobek orzeczniczy

TSUE.

W aktualnym orzecznictwie tego Trybunału rozróżnia się abuzywność

postanowień dotyczących kryteriów przeliczania waluty krajowej na walutę indeksacji

(klauzule kursowe, spreadowe), od klauzul ryzyka walutowego, dotyczących

obciążenia konsumenta negatywnymi następstwami deprecjacji waluty krajowej, jako

kompensata za korzystniejszą stopę procentową (zob. m.in. wyroki z 20 września

2017 r., C- 186/16, Ruxandra Andruciuc i in. Banca Romaneascu; z 22 lutego

2018 r., C-119/17; i z 20 września 2018 r., C – 51/17, OTP Bank Nyrt. I in. przeciwko

Terez Illyez i in.).

Chybiony jest jednak zarzut dotyczący niedostatecznego wyodrębnienia przez

Sąd Okręgowy klauzuli ryzyka walutowego od klauzuli spreadowej. Klauzule te –

w ramach przyjętego w umowie mechanizmu denominacji - są ze sobą ściśle

powiązane, co ma istotne znaczenie z perspektywy możliwości utrzymania umowy

w mocy wobec stwierdzenia abuzywności przynajmniej jednej z tych klauzul. Podział

klauzul w sposób w jaki to ujmuje skarżący, jest zatem nieuzasadniony.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że klauzula ryzyka walutowego nie

może funkcjonować bez klauzuli kursowej określającej przeliczenie zobowiązań

stron celem ustalenia wysokości ich świadczenia. Z kolei klauzula spreadowa nie ma

racji bytu w umowie, w której nie zastosowano mechanizmu denominacji (indeksacji)

i wynikającej z niego narażenia konsumenta na ryzyko kursowe. W konsekwencji

stwierdzono, że klauzule przeliczeniowe i klauzule ryzyka walutowego składające się

na przyjęty w umowach kredytowych mechanizm denominacji ( indeksacji) - są

ze sobą ściśle powiązane, a ich rozszczepienie jest zabiegiem sztucznym.

II CSKP 734/23

15

Stwierdzenie zatem abuzywności klauzuli przeliczeniowej prowadzi, w przypadku

odmowy potwierdzenia przez konsumenta niedozwolonych postanowień umowy, do

jej upadku (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z 27 listopada 2019 r.,

II CSK 483/18, OSP 2021, z. 2, poz. 7; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, OSNC-

ZD 2021, z. B, poz. 20; z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22, niepubl.; z 13 maja

2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.; z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22, niepubl.;

z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, niepubl.; z 20 lutego 2023 r., II CSKP 809/22,

niepubl.; i z 18 kwietnia 2023 r., II CSKP 1511/22, niepubl.).

Możliwość uznania niedozwolonego charakteru postanowienia nie dotyczy

postanowień określających główne świadczenia stron, jeżeli zostały sformułowane

w sposób jednoznaczny (art. 385 1 § 1 zd. 2 k.c.). W aktualnym orzecznictwie Sądu

Najwyższego utrwalony jest pogląd, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego

denominowanego (indeksowanego) do waluty obcej klauzule kształtujące

mechanizm denominacji (indeksacji) określają główne świadczenia stron. Odnoszą

się one bowiem bezpośrednio do elementów przedmiotowo istotnych umowy kredytu

bankowego, a zatem do oddania i zwrotu sumy kredytowej, której wysokość wprost

kształtują. Również w orzecznictwie TSUE uznaje się, że klauzule ryzyka

walutowego, które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy ( konsumenta) ryzykiem

zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu,

określają główne świadczenia stron (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego

z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;

z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, niepubl.,

a także wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C – 260/18, K.J. Dziubak przeciwko

Raiffeisen Bank International AG; z 10 czerwca 2021 r., C-776/19-C-782-19, VB i inni

przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas

Personal Finance SA, Procureur de la République).

Wbrew stanowisku skarżącego Sąd Okręgowy trafnie przyjął, że klauzule

denominacyjne zawarte w umowie łączącej strony nie zostały wyrażone w sposób

jednoznaczny, a to otwiera dopuszczalność ich badania pod kątem abuzywności

(art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.). Wymóg by warunek umowny był wyrażony prostym

i zrozumiałym językiem ( art. 4 ust. 2 Dyrektywy), obejmuje bowiem nie tylko to by

był on zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego (językowego) punktu widzenia,

II CSKP 734/23

16

ale także by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działania

mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego odnosi się ów warunek, a także

związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych

warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie

oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego

z tej umowy konsekwencje ekonomiczne, które mogą być trudne do udźwignięcia

w przypadku spadku wartości waluty, w której otrzymuje wynagrodzenie w stosunku

do waluty obcej, w której kredyt został udzielony.

Ryzyko kursowe towarzyszące umowom kredytowym zawieranym na bardzo

długi okres jest na tyle poważne, że jeżeli ma nim być w całości obciążony

kredytobiorca, to jego decyzja podjęta w tym przedmiocie przez zaakceptowanie

umowy musi być poprzedzona wykonaniem obowiązków informacyjnych przez

kredytodawcę. Konieczne jest zatem przedstawienie mu nie tylko danych z okresu

kiedy nie miały miejsca zdarzenia powodujące istotne wahania kursu lecz także

przedstawienie zagrożeń będących wynikiem zdarzeń nadzwyczajnych mogących

spowodować 100 – 200 % wzrost kursu waluty ( zob. m.in. wyroki TSUE

z 20 września 2017 r., C 186/16, R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească

SA; z 30 kwietnia 2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernè Rábai przeciwko

OTP Jelzálogbank Zrt; z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP

Faktoring Követeléskezelő Zrt. Przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 14 marca

2019 r., C-118/17, Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt.; z 10 czerwca

2021 r., C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA

oraz AV i in. przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la

République oraz wyroki Sądu Najwyższego z 24 czerwca 2022 r., II CSKP 10/22,

niepubl.; i z 13 maja 2022 r., II CSKP 405/22, niepubl.).

Z wiążącej Sąd Najwyższy podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia

wynika, że Bank nie udzielił powodom informacji, które umożliwiłyby im rozeznanie,

jak duże jest ryzyko wzrostu kursu CHF do PLN i w jakich proporcjach wzrost ten

może nastąpić, uwzględniając dwudziestosiedmioletni okres związania stron umową.

Przedstawione im symulacje nie obejmowały w ogóle historycznych kursów CHF do

PLN, a jedynie aktualny kurs. Powodowie nie byli zatem w stanie ocenić wysokości

swojego zobowiązania, a co za tym idzie ryzyka ekonomicznego związanego

II CSKP 734/23

17

z zawarciem umowy w sytuacji silnej deprecjacji waluty krajowej w stosunku do CHF.

W konsekwencji nie otrzymali wystarczającej informacji o ryzyku kursowym,

w sposób uzasadniający przyjęcie, że główne świadczenie zostało sformułowane

w sposób jednoznaczny. Dostrzeżenia wymaga, że okoliczność, iż każdy przeciętny,

racjonalnie działający konsument zdaje sobie sprawę ze zmienności kursu

walutowego w czasie, nie może być identyfikowane z akceptacją nieuczciwego

postanowienia umownego pozwalającego na nieograniczony wzrost zobowiązania

bez jakiegokolwiek mechanizmu zabezpieczającego konsumenta i w oderwaniu od

jego zobowiązania istniejącego w dacie zawarcia umowy.

Jak ustalono przy omawianiu warunków kredytu powodowie uzyskali

informację, że kurs CHF jest stabilny, a wahania kursu mogą wystąpić, jednak będą

nieznaczne, a zatem w niewielkim stopniu będą wpływać na wysokość raty do spłaty.

Powodom w ogóle nie przedstawiono historycznych kursów CHF ani symulacji

wysokości raty w przypadku zmiany kursu. Bank nie poinformował zatem powodów

w sposób pełny, jasny i zrozumiały o ryzyku, związanym z zawarciem umowy,

zwłaszcza w kontekście wniosków możliwych do wyprowadzenia z historycznych

kursów CHF oraz wieloletniego okresu związania stron umową.

Prawidłowa informacja powinna natomiast uświadamiać konsumentowi, że

ryzyko silnej deprecjacji złotego jest trudne do oszacowania w perspektywie

długoterminowej i pozostaje realne. W konsekwencji nie może polegać na podawaniu

informacji historycznych o wahaniach waluty w okresie nieadekwatnym do czasu

trwania umowy i upewnianiu konsumenta – jak to miało miejsce w okolicznościach

sprawy - że waluta denominacji jest stabilna, a zagrożenia i ryzyka jedynie

hipotetyczne i nieprawdopodobne. Przeciwnie, prawidłowa informacja powinna

uświadamiać konsumentowi, że może dojść do sytuacji, w której rozmiar deprecjacji

waluty denominacji może spowodować utratę jego zdolności do spłaty kredytu,

z czym może się wiązać poważne ryzyko utraty nieruchomości obciążonej hipoteką

zabezpieczającą spłatę kredytu ( zob. m.in. wyroki TSUE z 10 czerwca 2021 r.,

C-776/19-782/19 VB i inni przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA oraz AV i in.

przeciwko BNP Paribas Personal Finance SA, Procureur de la République;

z 20 września 2018 r., C-51/17 OTP Bank Nyrt. I OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt.

przeciwko Teréz Ilyés i Emilowi Kissowi; z 20 września 2017 r., C-186/16

II CSKP 734/23

18

R. P. Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA; oraz wyroki Sądu

Najwyższego z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl., z 24 lutego 2022 r.,

II CSKP 45/22.; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, niepubl.).

Stawiana w skardze kasacyjnej teza, że powodowie zostali pouczeni o ryzyku

walutowym w sposób zrozumiały, jednoznaczny i czytelny nie koresponduje

z wiążącą Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym podstawą faktyczną

zaskarżonego orzeczenia (art. 3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.). Wynika z niej, że

poprzednik prawny pozwanego odebrał od powodów formalne pouczenie o ryzyku

kursowym, nie poinformował ich o skali tego ryzyka, a kredyt oferował jako

bezpieczny.

Skarżący nie uwzględnia także, że w orzecznictwie TSUE wyjaśniono, iż

przewidziane w art. 5 Dyrektywy wymaganie przejrzystości postanowień umownych

musi podlegać wykładni rozszerzającej i nie może zostać zawężone do ich prostego

i zrozumiałego charakteru pod względem formalnym i gramatycznym. Dla

poszanowania wymogu przejrzystości zasadnicze znaczenie ma kwestia czy umowa

kredytu przedstawia w sposób przejrzysty powód i szczególne cechy mechanizmu

zamiany waluty obcej, a także stosunek między tym mechanizmem a mechanizmem

przewidzianym w innych warunkach umowy, tak aby konsument był w stanie

zrozumieć, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego

z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. W konsekwencji decydujące jest to, czy

w świetle całokształtu istotnych okoliczności faktycznych, w tym informacji

dostarczonych przez kredytodawcę w ramach negocjacji danej umowy kredytu

właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i racjonalny przeciętny

konsument mógł się dowiedzieć nie tylko o istnieniu wahań kursów wymiany

obserwowanych na rynku walutowym, ale również oszacować – potencjalnie istotne

– konsekwencje ekonomiczne, jakie ma dla niego zastosowanie kursu sprzedaży

przy obliczaniu rat kredytu, którymi zostanie ostatecznie obciążony, a w rezultacie

także całkowity koszt zaciągniętego przez siebie kredytu. Konsument musi bowiem

móc zrozumieć, do czego się zobowiązuje, zwłaszcza co do sposobu obliczenia rat

kredytu, który zaciąga. TSUE przyjął zatem, że art. 5 Dyrektywy należy

interpretować w ten sposób, że treść klauzuli umowy kredytu zawartej między

przedsiębiorcą a konsumentem ustalającej cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej,

II CSKP 734/23

19

do której kredyt jest denominowany ( indeksowany) powinna, na podstawie jasnych

i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie

uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie stosowania kursu wymiany

waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób aby

konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany

stosowany przez przedsiębiorcę (zob. wyroki TSUE z 27 stycznia 2021 r., C 229/19

i C-289/19, Dexia Nederland; z 13 października 2022 r., C 405/21, Nova Kreditna

Banka Maribor; z 21 września 2023 r., C 139/22, mBank oraz postanowienia TSUE

z 30 maja 2024 r., C-325/23, Deutsche Bank Polska i z 18 października 2023 r.,

C-117/23, Eurobank Bulgaria).

Dostrzeżenia także wymaga w związku z argumentacją skarżącego dotyczącą

bezzasadnego obciążenia go obowiązkami informacyjnymi, których zakres miał nie

wynikać z przepisów prawa w dacie zawarcia umowy, że wykładnia prawa unijnego

dokonywana przez TSUE ma charakter deklaratywny i jest skuteczna ex tunc,

znajduje zatem zastosowanie – poza sytuacjami, gdy Trybunał zdecyduje się na

ograniczenie skutków czasowych przyjmowanych przez siebie wykładni - także do

stosunków prawnych powstałych przed wydaniem wyroku (zob. m. in. wyroki

z 8 kwietnia 1976 r., 43/75, Gabrielle Defrenne przeciwko S