Częściowo podtrzymane więzi z synem. SN uchylił zadośćuczynienie dla rodziców po wypadku

Sąd Rejonowy w Gliwicach wyrokiem z 11 stycznia 2021 r. zasądził

od

pozwanego

[…]

na rzecz powodów B.Ż. i D.Ż. kwoty po 70 000,00 zł oraz na rzecz powoda T.Ż. kwotę

30 000,00 zł – z ustawowymi odsetkami […] i kosztami procesu a apelację

pozwanego od tego orzeczenia Sąd Okręgowy w Gliwicach oddalił wyrokiem

zaskarżonym skargą kasacyjną.

W sprawie ustalono, że […] w G. kierujący motocyklem M.L. utracił panowanie

nad

pojazdem,

zjechał

z

jezdni

w prawo i uderzył w drzewo. M.L. w wyniku urazów zmarł a jadący z nim jako pasażer

K.Ż. doznał ciężkich obrażeń ciała. Do wypadku doszło

z winy kierującego motocyklem, który nie dostosował prędkości jazdy do panujących

warunków drogowych. K.Ż. jechał bez kasku ochronnego, co stanowiło naruszanie

zasad bezpieczeństwa w ruchu drogowym i miało wpływ na zmniejszenie stopnia

ochrony głowy. […] Podczas […] pobytu w hospicjum stosowano wobec niego m.in.

antybiotykoterapię o szerokim spektrum i podawano leki zmniejszające napięcie

mięśni. Odleżyny doprowadzono do stanu ziarninowania, opanowano infekcje, w tym

dróg moczowych i usunięto cewnik. Jako pacjenta stabilnego internistycznie,

wypisano poszkodowanego do domu pod opiekę matki. Ze względu na spastyczny

niedowład czterokończynowy, napady padaczkowe oraz infekcję dróg oddechowych

[…] przebywał na oddziale neurologicznym […], skąd wypisano go

z zaleceniem dalszego leczenia w warunkach domowych. […]

[…] K.Ż. został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności

o charakterze trwałym, na stałe. Jest niezdolny do pracy, wymaga zaopatrzenia w

przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze oraz stałej pomocy innych osób ze

względu

na

niezdolność

do samodzielnej egzystencji. […] K.Ż. został całkowicie ubezwłasnowolniony

ze względu na pourazowy zespół mózgowy. Jego opiekunem prawnym została

ustanowiona matka B.Ż.

II CSKP 75/23

3

K.Ż. w chwili wypadku […], był zdrowy i w pełni sprawny.

[…] Poszkodowany rozumie niektóre polecenia swoich rodziców, stara się mówić

pojedyncze słowa, ale tylko rodzice potrafią się z nim porozumieć. Ogląda książeczki

dla dzieci, próbuje grać w dziecięce gry. Nie potrafi dłużej utrzymać jednej pozycji

ciała, ciągle chce wyjść z wózka inwalidzkiego, jest niespokojny ruchowo.

Na niczym nie koncentruje się przez dłuższą chwilę. Nie stoi sam i nie chodzi.

Nie potrafi jeść samodzielnie, trzeba go karmić. Wymaga stałego nadzoru, gdyż

z powodu nadpobudliwości ruchowej może wyrządzić krzywdę sobie lub komuś.

Nie kontroluje zwieraczy, stale musi korzystać z pieluchomajtek. Rodzice karmią go,

myją, kąpią, golą, ubierają. K.Ż. zażywa leki przeciwpadaczkowe, dzięki którym

napady padaczkowe nie występują. Rokowania co do stanu jego zdrowia

na przyszłość są złe; konieczna jest dalsza rehabilitacja, leczenie specjalistyczne

i zażywania leków. Poszkodowany do końca życia będzie odczuwał negatywne skutki

wypadku. […] Stan ogólny i neurologiczny K.Ż. - w porównaniu do tego bezpośrednio

po wypadku, a więc wegetatywnego - uległ poprawie dzięki dotychczasowemu

leczeniu, zwłaszcza rehabilitacji.

Przed wypadkiem powódka B.Ż. pracowała zawodowo, prowadziła dom oraz

wychowywała

[…]

dzieci.

Szczególnie

bliski

kontakt

z K. Ż. spośród rodzeństwa miał jego brat […], który pomagał rodzicom w opiece nad

K. Po wypadku rodzina zaprzestała wspólnych wyjazdów, gdyż cała jej uwaga skupiła

się na opiece nad K.Ż. odczuwa, że jego żona nie ma czasu dla niego, gdyż ciągle

musi czuwać przy synu. Wypadek K.Ż. i jego następstwa wpłynęły na zdrowie

psychiczne B.Ż. Przeżyła ona poważny wstrząs emocjonalny i odczuwa bezradność

doświadczając nagłego, trwałego kalectwa swojego dziecka. Zrezygnowała z pracy

zawodowej, aby móc opiekować się synem Zmuszona jest spać z nim w jednym

pokoju, gdyż w każdej chwili może być mu potrzebna. Konsekwencją tej decyzji było

wyraźne

zawężenie

innych

aktywności

życiowych

i relacji interpersonalnych powódki. Nie przejawia ona poczucia samozadowolenia

i nie akceptuje obecnej sytuacji. Dominuje u niej lęk o przyszłość, niepokój, zmienny

nastrój, poczucie bezradności wobec rzeczywiści. Jej życie determinuje rola

opiekunki niepełnosprawnego syna.

II CSKP 75/23

4

Również

powód

D.Ż.

przeżył

wstrząs

emocjonalny

w następstwie wypadku syna. Musiał dostosował się do nowej rzeczywistości

i udziela wsparcia żonie w wykonywaniu roli opiekunki. Odczuwa braku realizacji

innych aktywności i spędzania czasu z żoną w sposób relaksujący. Powód jest

wsparciem dla K. przez zamieszkiwanie z nim, rozmowy, wspólne spędzanie czasu

z nim oraz doraźna pomoc.

Skutki wypadku wpłynęły także na zdrowie psychiczne T.Ż., powodując

wstrząsa emocjonalny. Przeżywa on niepełnosprawność brata, ma poczucie straty

relacji z K., która miała miejsce wcześniej.

Kierujący motocyklem sprawca wypadku pojazdu nie posiadał ubezpieczenia

OC, dlatego obowiązek zaspokojenie roszczeń za szkody w mieniu i na osobie

związane ze zdarzeniem spoczywa na pozwanym.

Sąd Okręgowy w Gliwicach wyrokiem z 28 czerwca 2012 r. zasądził

od

pozwanego

[…]

na rzecz K.Ż. kwotę 310 000.00 zł tytułem zadośćuczynienia za skutki zdarzenia […],

zł

tytułem

odszkodowania

rentę

18 830,00

oraz

w kwocie 2200,00 zł miesięcznie, płatną do 5 dnia każdego kolejnego miesiąca, […];

ustalił również, że pozwany ponosi odpowiedzialność za przyszłe szkody K.Ż.,

będące

skutkiem

wypadku

z uwzględnieniem ograniczenia odpowiedzialności […]; wyrok ten został

skorygowany nieznacznie przez Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 8 lutego

2013 r. w zakresie rozstrzygnięcia o odsetkach ustawowych za opóźnienie od kwoty

zasądzonego odszkodowania.

W świetle przytoczonych ustaleń faktycznych, Sąd Rejonowy uznał roszczenia

powodów za usprawiedliwione na podstawie art. 448 k.c. w związku z art. 23 k.c.

Stwierdził, że wypadek […] doprowadził do utraty więzi bliskości

i więzi emocjonalnej pomiędzy powodami a poszkodowanym K. Stan jego zdrowia,

uniemożliwiający samodzielna egzystencję i wykonywanie podstawowych funkcji

życiowych, stał się źródłem poważnych cierpień psychicznych powodów

i zmienił strukturę relacji rodzinnych w takim stopniu, że można mówić o naruszeniu

ich dóbr osobistych. Unicestwienia więzi bliskości nie można łączyć jedynie

II CSKP 75/23

5

ze stanem wegetatywnym członka rodziny. Może ono nastąpić również w przypadku,

gdy - jak w ustalonym stanie faktycznym - poszkodowany co prawda porusza się przy

pomocy osób trzecich na wózku inwalidzkim lub chodziku, jednak jego stan zdrowia

wskazuje na rozległe nieodwracalne uszkodzenia ciała i rozstrój zdrowia

uniemożliwiające pielęgnowanie prawidłowych więzi rodzinnych. Adekwatne sumy

pieniężne z tytułu zadośćuczynienia dla rodziców K.Ż. stanowią kwoty po 100 000,00

zł, które należało pomniejszyć o – bezsporny między stronami - stopień przyczynienia

się poszkodowanego do rozmiaru doznanego uszkodzenia ciała […] Natomiast w

przypadku

brata

poszkodowanego

odpowiednią

sumę

– przy zastosowaniu wzmiankowanej redukcji - stanowi kwota 30 000 zł.

Sąd Okręgowy podzielił ocenę prawną roszczeń powodów dokonaną przez

Sąd pierwszej instancji. Zwrócił uwagę, że zasługiwały one na uwzględnienie również

na podstawie art. 4462 k.c., który wszedł w życie z dniem 19 września 2021 r.

ze skutkiem retroaktywnym.

W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej (art. 3983 §

1 pkt 1 k.p.c.), skierowanej przeciwko rozstrzygnięciom oddalającemu apelację

pozwanego w stosunku do powodów B.Ż. oraz D.Ż. i orzekającemu o kosztach za

instancję

odwoławczą,

zarzucił

naruszenie

art.

448

i art. 4462 przez ich niewłaściwe zastosowanie. W konkluzji wniósł o uchylenie

wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi

do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postepowania kasacyjnego,

ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia i oddalenie roszczeń powodów objętych

skarga kasacyjną oraz zasądzenie od nich na rzecz skarżącego kosztów procesu.

Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

U podstaw zaskarżonego wyroku legło stwierdzenie, że ciężkie i długotrwałe

uszkodzenia ciała, których w wyniku wypadku komunikacyjnego doznał

poszkodowany K.Ż., spowodowały niemożność kontynuowania więzi rodzinnej,

uzasadniającą przyznanie jego najbliższym członkom rodziny zadośćuczynienie za

doznana

krzywdę.

Stanął

przy

tym

na

stanowisku,

że roszczenia powodów z tego tytułu znajdują usprawiedliwienie zarówno w treści

II CSKP 75/23

6

art. 448, jak i art. 4462 k.c. Podniesionym w skardze kasacyjnej zarzutom

podważającym powyższą ocenę nie można odmówić słuszności.

Zgodnie z art. 4462 k.c., wprowadzonym do Kodeksu cywilnego ustawą dnia

24 czerwca 2021 r. nowelizującą tę regulację, w razie ciężkiego i trwałego

uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, skutkującego niemożnością

nawiązania lub kontynuowania więzi rodzinnej, sąd może przyznać najbliższym

członkom rodziny poszkodowanego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia

pieniężnego za doznaną krzywdę. Z brzmienia tego przepisu wynika jednoznacznie,

że może być on zastosowany nie w każdym przypadku ciężkiego i trwałego

uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia wskutek czynu niedozwolonego,

lecz wyjątkowo wtedy, gdy skutkiem tych uszczerbków jest niemożność nawiązania

lub kontynuowania więzi rodzinnej.

Ratio legis tego unormowania została wyjaśniona w uzasadnieniu projektu

ustawy nowelizującej. Wskazano w nim, że celem jego wprowadzenia było

ustanowienie prawidłowej podstawy normatywnej odpowiedzialności cywilnej

za krzywdę najbliższych członków rodziny poszkodowanego polegającej

na niemożności nawiązania z nim lub kontynuowania więzi rodzinnej z uwagi

na doznanie trwałego i ciężkiego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia. Potrzeba

taka wynikła z podejmowanych w orzecznictwie – w sposób niejednolity i budzący

kontrowersje - prób poszukiwania podstaw tej odpowiedzialności w art. 448 i art. 446

§ 4 k.c. a także wypowiedzi wskazujących na brak podstawy prawnej

do konstruowania roszczenia o zadośćuczynienie tego rodzaju. Konieczne jest

zatem zagwarantowanie osobom najbliższym poszkodowanego prawa

do zadośćuczynienia za krzywdę spowodowaną zerwaniem więzi rodzinnej, zbliżoną

do krzywdy uregulowanej w art. 446 § 4 k.c. Projektowany art. 4462 k.c. dotyczy

szczególnie dramatycznych sytuacji, w których w następstwie ciężkiego i trwałego

uszczerbku na zdrowiu lub rozstroju zdrowia dochodzi do niemożności nawiązania

lub kontynuowania więzi rodzinnej. Przedmiotem jego regulacji są przypadki trwałego

stanu śpiączki pourazowej lub stanów wegetatywnych oraz stanów związanych

z uszkodzeniem mózgu albo innych przypadków poważnego i nieodwracalnego

rozstroju zdrowia, skutkujących zerwaniem więzi rodzinnej; w tego rodzaju

tragicznych sytuacjach skutek zerwania więzi rodzinnych jest zbliżony do skutku

II CSKP 75/23

7

śmierci osoby bliskiej. Dochodzi do niego - w rozumieniu projektowanego przepisu

- w okolicznościach wyjątkowych, które spowodowały nie ich zaburzenie, zakłócenie

lub pogorszenie, lecz faktyczną niemożliwości nawiązania lub utrzymywania

kontaktu właściwego dla danego rodzaju stosunków.

Przytoczone fragmenty uzasadnienia projektu ustawy nowelizującej wskazują

jednoznacznie na zamiar usunięcia wątpliwości co do zasadności objęcia ochroną

więzi rodzinnej jako dobra osobistego, podstawy prawnej roszczenia

o zadośćuczynienie za niemożność nawiązania lub kontynuowania tej więzi

i ograniczenia projektowanego rozwiązania - zgodnie z przeważającym nurtem

orzecznictwa na gruncie art. 448 k.c. - do przypadków najcięższych

i nieodwracalnych uszczerbków na zdrowiu, wiążących się z dotkliwą, niekończącą

się krzywdą, porównywalną z krzywdą związaną z definitywną utratą osoby

najbliższej.

Ustawodawca wprowadzając art. 4462 z dniem 19 września 2021 r. nadał mu

moc retroaktywną i nakazał w art. 2 ustawy nowelizującej jego stosowanie

do zdarzeń, których skutkiem jest niemożność nawiązania lub kontynuowania więzi

rodzinnej przez najbliższych członków rodziny z poszkodowanym z powodu

wyrządzenia u niego ciężkiego i trwałego uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju

zdrowia, powstałych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. Przepis ten

– co trafnie dostrzegł Sąd Okręgowy - ma zatem zastosowanie do stanu faktycznego

podlegającego ocenie w rozpoznawanej sprawie, jednak w chwili wyrokowania przez

ten Sąd - wbrew jego odmiennemu zaopatrywaniu - wyłączał możliwość

zastosowania do oceny tego stanu również art. 448 k.c. Zarzut naruszenia tego

przepisu był więc uzasadniony.

W motywach zaskarżonego wyroku odnoszących się do stanu zdrowia

poszkodowanego i jego wpływu na relacje z najbliższymi członkami rodziny Sąd

Okręgowy wskazał, że nie jest już możliwe, aby K.Ż. uczestniczył w życiu rodzinnym,

nawiązywał logiczny kontakt z rodzicami i bratem oraz aby był „integralną częścią

rodziny” tak, jak przed wypadkiem. Zaznaczył przy tym, że wykluczone jest już

wspólne spędzanie czasu oraz że „naruszeniu uległy wartości właściwe dla oceny

prawidłowych więzi społecznych”. Z ustaleń poczynionych przez Sąd pierwszej

II CSKP 75/23

8

instancji, zaaprobowanych przez Sąd Okręgowy, wynika jednak, że stan zdrowia K.Ż.

dzięki zastosowanemu leczeniu i rehabilitacji uległ poprawie

w stosunku do stwierdzonego bezpośrednio po wypadku (wegetatywnego). Rozumie

on niektóre polecenia rodziców, stara się mówić pojedyncze słowa i rodzice potrafią

się z nim porozumieć. Wykonuje też ćwiczenia rehabilitacyjne, ogląda książki

dla dzieci i próbuje grać w gry dziecięce a powodowie spędzają wspólnie z nim czas.

W świetle tych ustaleń, wnioski wysnute na ich podstawie przez Sąd Okręgowy

budzą istotne zastrzeżenia. Ustalania te wskazują bowiem na to, że choć na skutek

ciężkich obrażeń ciała stan zdrowia K.Ż. oraz więzi rodzinnych

z powodami uległy dramatycznemu pogorszeniu, to jednak więzi te nie zostały

całkowicie zerwaniu i w ograniczonym zakresie są jednak kontynuowane.

Tymczasem – jak już wskazano – przesłanką usprawiedliwiającą roszczenie

przewidziane w art. 4462 k.c. – jest stwierdzenie nie samego pogorszenia więzi

rodzinnych w stosunku do stanu istniejącego przed zdarzeniem wywołującym ciężkie

uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia, lecz braku możliwości jej kontunuowania

w jakiejkolwiek postaci. Sąd Okręgowy wyszedł z odmiennych założeń, co nie

pozwoliło odeprzeć skutecznie zarzutu naruszenia art. 4462 k.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

Grzegorz Misiurek

Karol Weitz

Roman Trzaskowski

(A.T.)

[SOP]