Światłowód nad cudzą działką na słupie spółki trzeciej. SN uchylił postanowienia o służebności przesyłu

Wnioskodawca M. M. prowadzący działalność gospodarczą pod firmą […],

wniósł o ustanowienie na nieruchomości będącej własnością W. G., a położonej w

R., przy ul. […], stanowiącej działkę nr […], dla której Sąd Rejonowy

II CSKP 807/25

2

w Częstochowie prowadzi księgę wieczystą nr […], służebności przesyłu

polegającej na możliwości eksploatacji napowietrznego przyłącza

telekomunikacyjnego światłowodowego przebiegającego do budynku przy ul. […] w

R., położonego na działce nr […], wykorzystywanego w działalności

telekomunikacyjnej przez wnioskodawcę, dostępie do infrastruktury w zakresie

niezbędnym do korzystania i wykonywania czynności związanych z eksploatacją,

naprawą, przeglądem, pomiarami, konserwacją, modernizacją, remontami, w tym

wymiany zniszczonych lub zużytych elementów tej infrastruktury oraz usuwaniem

awarii, prawie wstępu z prawem przejścia i przejazdu przez i do tej nieruchomości

w celu niezbędnym do korzystania z tej infrastruktury, ograniczeniu uprawnień

właściciela w pasie eksploatacyjnym i ochronnym o szerokości 1 metra przez

wprowadzenie obowiązku znoszenia przez właściciela ograniczeń i zakazów

wynikających z istnienia na obciążonej nieruchomości infrastruktury

telekomunikacyjnej, takich jak zakaz jej usuwania, wznoszenia budynków i budowli

w pasie ochronnym bez uzgodnienia z wnioskodawcą oraz konieczności

uzgadniania z nim ewentualnych prac ziemnych i nasadzeń w tym pasie, na czas

nieokreślony, za jednorazowym wynagrodzeniem w kwocie 300 zł.

Uczestniczka W. G. wniosła o oddalenie wniosku.

Postanowieniem z 17 marca 2020 r. Sąd Rejonowy w Częstochowie

ustanowił na nieruchomości będącej własnością W. G. położonej w R. przy ulicy

[…], stanowiącej działkę nr […], dla której Sąd Rejonowy w Częstochowie prowadzi

księgę wieczystą […], służebność przesyłu ograniczoną punktami […] o

powierzchni 0,0001 ha, przedstawioną na mapie sporządzonej przez biegłego

wpisanej do ewidencji materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i

kartograficznego identyfikator ewidencyjny […], polegającą na eksploatacji

napowietrznego przyłącza telekomunikacyjnego światłowodowego, korzystaniu

i wykonywaniu niezbędnych czynności związanych z korzystaniem, naprawą,

przeglądem, pomiarami, konserwacją, modernizacją, remontami w tym wymianą

zniszczonych lub zużytych elementów infrastruktury oraz usuwaniu usterek i awarii

oraz zasądził od M. M. na rzecz W. G. kwotę 40 zł tytułem wynagrodzenia za

korzystanie z pasa gruntu zajętego pod służebność przesyłu.

II CSKP 807/25

3

Sąd Rejonowy ustalił, że uczestniczka jest właścicielką nieruchomości

położonej w obrębie K., przy ul. […], gmina R., stanowiącej działkę nr […] o

powierzchni 1,2480 ha, dla której Sąd Rejonowy w Częstochowie prowadzi księgę

wieczystą nr […].

Wnioskodawca prowadzi działalność gospodarczą pod firmą […] i jest

przedsiębiorcą przesyłowym - telekomunikacyjnym, wpisanym do rejestru

przedsiębiorców telekomunikacyjnych prowadzonego przez Prezesa Urzędu

Komunikacji Elektronicznej w Warszawie pod numerem […]. Wnioskodawca

wydzierżawia swoją sieć telekomunikacyjną A. Spółce z ograniczoną

odpowiedzialnością w C. Przyłącza telekomunikacyjne dla abonentów A. Sp. z o.o.

wykonywane są przez wnioskodawcę na zlecenie tej spółki, przy czym ich

własność, jak i całej sieci, przysługuje wnioskodawcy.

Nieruchomość uczestniczki jest ogrodzona od frontu ogrodzeniem z siatki

w ramkach z kątownika na słupkach z rur stalowych osadzonych w cokole

betonowym, z bramą i furtką w tej samej konstrukcji. Nieruchomość jest

zabudowana szklarnią z kotłownią. W pasie przydrożnym, w odległości około 6 m

od ulicy, przebiega linia energetyczna NN ze stanowiskiem słupowym z żerdzi

betonowej należącym do Spółki T. W kwietniu 2017 r. wnioskodawca na zlecenie

Spółki A. doprowadził przyłącze światłowodowe do budynku przy ul. […] w R. w taki

sposób, że kabel światłowodowy przebiega nad nieruchomością uczestniczki, która

nie zgadza się na wzniesienie urządzenia przesyłowego. Przyłącze

telekomunikacyjne światłowodowe powieszono na znajdującym się w pasie

przydrożnym słupie linii energetycznej, na wysokości około 7,4 m.

Urządzenie przesyłowe wchodzące w skład sieci przedsiębiorstwa

wnioskodawcy przebiega przez nieruchomość uczestniczki pasem gruntu

oznaczonym literą „A”, zawartym między punktami […] , o powierzchni 0,0001 ha,

przedstawionym na mapie sporządzonej przez biegłego S. S. na mapie wpisanej do

ewidencji materiałów państwowego zasobu geodezyjnego i kartograficznego

prowadzonego przez Starostę 21 maja 2019 r. za nr ewid. […]. Pas gruntu

wyznaczony przez rzut poziomy napowietrznej strefy na działkę nr […] jest

projektem obszaru służebności gruntowej przesyłu przewodem światłowodowym.

II CSKP 807/25

4

Jego zasięg określono jako 0,05 m od osi przewodu w każdą stronę. Określenie

minimalnej szerokości pasa służebności na 0,10 m związane jest z błędem pomiaru

szczegółów I grupy dokładnościowej do 0,10 m względem najbliżej położonych

punktów poziomej osnowy geodezyjnej.

Wysokość jednorazowego wynagrodzenia za ustanowienie służebności

przesyłu w opisanym wyżej pasie gruntu o powierzchni 0,0001 ha, wynosi 40 zł.

Pozwem wniesionym 27 czerwca 2017 r. uczestniczka zażądała od

wnioskodawcy przywrócenia stanu zgodnego z prawem i zaniechania naruszeń,

tj. usunięcie kabla posadowionego na należącej do niej nieruchomości bez jej

wiedzy i woli. Złożone powództwo poprzedzone było wezwaniami kierowanymi do

pozwanego do przywrócenia stanu zgodnego z prawem. Postanowieniem

z 27 października 2017 r. sąd zawiesił postępowanie w tej sprawie na podstawie

art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c., do czasu zakończenia niniejszego postępowania.

Wnioskodawca pismem z 15 maja 2017 r., doręczonym 19 maja 2017 r.,

wezwał uczestniczkę do negocjacji i zawarcia umowy o ustanowienie służebności

przesyłu będącej przedmiotem wniosku. Uczestniczka nie odpowiedziała na pismo.

Sąd Rejonowy przytoczył brzmienie art. 3051, art. 3052 § 1 i art. 49 § 1 k.c.

Stwierdził, że na obszarze nieruchomości uczestniczki znajdują się urządzenia

przesyłowe wchodzące w skład sieci przesyłowej przedsiębiorstwa wnioskodawcy

w postaci napowietrznego przyłącza światłowodowego. Wnioskodawca nie ma

tytułu do korzystania z nieruchomości uczestniczki. Korzystania z urządzeń

przesyłowych wymaga ustanowienia służebności, a kwestia braku legalności

wzniesienia urządzeń nie ma znaczenia z punktu widzenia spełnienia przesłanek

warunkujących jej ustanowienie. W okolicznościach sprawy spełnione zostały

wszystkie opisane w art. 3052 § 2 k.c. przesłanki ustanowienia służebności przesyłu

zgodnie ze złożonym do akt projektem biegłego geodety. Ustanowienie służebności

i ustalenie za nią wynagrodzenia musi nastąpić jednocześnie. Inwestycja na

nieruchomości obciążonej służąca celom publicznym jest zdarzeniem w zasadzie

nieodwracalnym. Na wysokość wynagrodzenia wpływa zakres ograniczeń

własności nieruchomości, w tym uciążliwość ustanawianego prawa dla właściciela

nieruchomości obciążonej. Powierzchnia pasa służebności określona została na

II CSKP 807/25

5

28 m2. Wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu wedle wskazań

biegłego geodety wynosi 40 zł.

Postanowieniem z 24 listopada 2020 r. Sąd Okręgowy w Częstochowie

zmienił postanowienie Sądu Rejonowego z 17 marca 2020 r. w ten sposób, że

oddalił wniosek.

Sąd Okręgowy stwierdził, że art. 49 § 1 k.c. nie definiuje pojęcia urządzenie

przesyłowe. Może to być urządzenie definiowane w prawie energetycznym lub

w prawie telekomunikacyjnym. W art. 2 pkt 46 ustawy z 16 lipca 2004 r. - Prawo

telekomunikacyjne (Dz.U. z 2024 r., poz. 34, dalej – pr. tel.) zdefiniowano

urządzenie telekomunikacyjne jako urządzenie elektryczne lub elektroniczne do

zapewnienia telekomunikacji, a sieć telekomunikacyjną w art. 2 pkt 35 pr. tel. jako

systemy transmisyjne oraz urządzenia komutacyjne i przekierowujące a także inne

zasoby, które umożliwiają nadawanie, odbiór lub transmisję sygnałów za pomocą

przewodów, fal radiowych lub optycznych lub innych środków wykorzystujących

energię elektromagnetyczną niezależnie od ich rodzaju. Sieć może być traktowana

jako inne urządzenie, o którym mowa w art. 49 § 1 k.c.

Sąd Okręgowy stwierdził, że przedsiębiorca, na rzecz którego może być

ustanowiona służebność musi być właścicielem sieci jako urządzenia

przesyłowego. Za problem wymagający rozstrzygnięcia uznał to, czy można

ustanowić służebność na rzecz przedsiębiorcy, który nie jest właścicielem słupów

energetycznych, na których umocował sieć, niebędących częścią sieci

światłowodowej, lecz ruchomościami podmiotu trzeciego. Sieć światłowodowa

może być na nich umocowana na podstawie osobno ustanawianych służebności.

W sprawie o ustanowienie służebności przedsiębiorca niebędący właścicielem

słupów, na których umocował sieć, powinien wykazać, że przysługuje mu prawo do

umieszczenia na nich swojej sieci przesyłowej. W przeciwnym wypadku

ustanowienie służebności nastąpiłoby z naruszeniem prawa podmiotu trzeciego

niebędącego stroną niniejszego postępowania.

Sąd Okręgowy dwukrotnie zobowiązywał wnioskodawcę do złożenia

dokumentów, z których wynikałoby, że ma prawo do korzystania ze słupów

energetycznych należących do Spółki T., na których została umieszczona jego sieć

II CSKP 807/25

6

przesyłowa umieszczona nad nieruchomością uczestniczki. Wnioskodawca

przedłożył umowę najmu nr [...] z 29 stycznia 2016 r., z której wynika, że

Przedsiębiorstwo T. SA zobowiązuje się oddać mu jako najemcy słupy linii

elektroenergetycznej napowietrznej niskiego napięcia zgodnie z załącznikiem nr

[…]. W załączniku tym zostały wymienione słupy według ich usytuowania w

określonych miejscowościach i na konkretnych ulicach. W załączniku dotyczącym

miejscowości R. nie została wymieniona ulica […].

Z umowy nr […] z 16 grudnia 2013 r. wynika natomiast, że spółka T.

udostępnia wnioskodawcy miejsce na słupach stanowiących jej własność i zezwala

na podwieszenie kabla telekomunikacyjnego na słupach elektroenergetycznych linii

napowietrznych niskiego napięcia, a słupy te będą udostępnione w zakresie i na

warunkach określonych w załączniku nr […], przy czym we wniosku o

udostępnienie słupów należy podać nazwę miejscowości, numery, liczbę słupów i

plan sytuacyjny z naniesionymi słupami. W piśmie do wykonawcy sieci

wnioskodawca podał, że warunki dotyczące podwieszenia kabla dotyczą stanowisk

słupowych w miejscowości R. przy ul. [...], lecz nie przy ul. […]. Z załączonych map

wynika natomiast, że ul. […] jest jedną z sąsiednich ulic biegnących od ul. […].

Wnioskodawca nie wykazał zatem, aby miał zgodę właściciela słupa

tj. Spółki T. na korzystanie z niego i aby w tej sytuacji wykonanie przez niego

przyłącze było zgodne z przepisami prawa, co zadecydowało o oddaleniu wniosku.

Sąd Okręgowy odnotował też, że postanowienie nie zostało zaskarżone

przez wnioskodawcę, chociaż nie nadawało się ono do wykonania, gdyż nie określa

uprawnionego do korzystania ze służebności.

W skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu Okręgowego z 24 listopada

2020 r. wnioskodawca zarzucił, że zostało ono wydane z naruszeniem prawa

materialnego, tj.: - art. 3051, art. 3052 § 1 w zw. art. 3054 w zw. z art. 288 k.c. przez

przyjęcie, że ustanowienie służebności przesyłu jest zależne od uzyskania

uprzedniego tytułu prawnego do ruchomości nienależącej do żadnej ze stron

postępowania; - ustanowienie służebności przesyłu nastąpiłoby z naruszeniem

praw osób trzecich, w sytuacji, gdy urządzenie przesyłowe (kabel) wnioskodawcy

zostało umieszczone (przymocowane) do słupa osoby trzeciej, niebędącej stroną

II CSKP 807/25

7

postępowania o ustanowienie służebności przesyłu; - prawa osób trzecich,

niebędących stroną postępowania o ustanowienie służebności przesyłu.

Wnioskodawca wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości

i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Konstrukcja służebności przesyłu ustalona została przez ustawodawcę w art.

3051 k.c. Służebność ta nie jest rodzajem służebności gruntowej, gdyż wprawdzie

obciąża ona nieruchomość, jednak nie na korzyść innej nieruchomości, lecz na

korzyść przedsiębiorcy, którego przedsiębiorstwo wykorzystuje urządzenia, o jakich

mowa w art. 49 § 1 k.c. do dostarczania odbiorcom płynów, pary, gazu, energii

elektrycznej lub do świadczenia usług telekomunikacyjnych. Ta właściwość

decyduje przy tym o sposobie przeniesienia uprawnień składających się na treść

służebności (art. 3053 § 1 k.c.) i o momencie jej wygaśnięcia (art. 3053 § 2 k.c.).

Przepisy o służebności gruntowej do służebności przesyłu stosuje się tylko

odpowiednio (art. 3054 k.c.) (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego

z 20 kwietnia 2023 r., II CSKP 620/22 i orzecznictwo powołane w uzasadnieniu).

Postanowienie Sądu Rejonowego pozornie tylko uwzględniało wniosek, gdyż

nieoznaczenie w jego sentencji uprawnionego ze służebności (łącznie z nazwaniem

jej w motywach postanowienia służebnością gruntową przesyłu) czyniło to

rozstrzygnięcie niekompletnym w świetle art. 3051 k.c. i przez to niemożliwym do

ujawnienia w księdze wieczystej, co trafnie dostrzegł Sąd Okręgowy. W świetle

art. 378 k.p.c. w związku z art. 382 k.p.c., sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę

na skutek apelacji nie był związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi

naruszenia prawa materialnego, wiązały go natomiast zarzuty dotyczące

naruszenia prawa procesowego (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego – zasada prawna – z 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008,

nr 6, poz. 55). Naruszenie prawa materialnego musi być zatem przez sąd drugiej

instancji uwzględnione nie tylko na zarzut apelującego, lecz i z urzędu,

z zachowaniem jednak reguły z art. 384 k.p.c. Doprowadzenie treści rozstrzygnięcia

o ustanowionej służebności do zgodności z art. 3051 k.c., tak by identyfikowało ono

wnioskodawcę jako uprawnionego do korzystania z niej, leżało w interesie

II CSKP 807/25

8

wnioskodawcy, nie zaś uczestniczki.

W świetle tego, co powiedziano o ustalonej wykładni art. 378 k.p.c.

w związku z art. 382 k.p.c., za bezzasadne trzeba uznać zarzuty skarżącego co do

tego, że Sąd Okręgowy – niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji przez

uczestniczkę – objął badaniem także i to, czy wnioskodawca ma tytuł do

korzystania z urządzenia, na którym zamontował przewody światłowodowe i od

wykazania tego tytułu uzależnił możliwość ustanowienia służebności o takiej treści

i przebiegu, jakiego żądał wnioskodawca. Rozważania Sądu Okręgowego

odnoszące się do tych okoliczności miały bowiem związek z wykładnią

i stosowaniem prawa materialnego, tj. art. 3051 i art. 3052 k.c. Osobną natomiast

kwestią jest trafność poglądów, które w związku z tą wykładnią wyraził Sąd

Okręgowy.

Nie sposób zaakceptować stanowiska skarżącego, jakoby samo to, że

zamontował już nad nieruchomością uczestniczki urządzenia przesyłowe, przy

wykorzystaniu których inny – związany z nim umową – przedsiębiorca świadczy

usługi udostępnienia Internetu właścicielowi sąsiedniej nieruchomości, mogło być

wystarczającym w świetle art. 3052 k.c. argumentem za uwzględnieniem jego

wniosku. O tym, jaki przebieg ma mieć służebność pozwalająca przedsiębiorcy

korzystającemu z urządzeń przesyłowych na prowadzenie działalności polegającej

np. na udostępnieniu Internetu kablem światłowodowym decydują przesłanki

określone w art. 287 k.c. w związku z art. 3054 k.c., co ma stworzyć warunki do

wykonywania służebności w sposób określony w art. 288 k.c. w związku z art. 3054

k.c.

Przed ustanowieniem służebności przesyłu w postępowaniu sądowym,

a zatem wtedy, gdy przedsiębiorca nie przekonał właściciela nieruchomości do

umownego uregulowania tytułu do korzystania z niej, ma zastosowanie

art. 626 k.p.c. W świetle ugruntowanego stanowiska w sprawie o takim przedmiocie

sąd nie jest związany żądaniem wnioskodawcy co do przedmiotu obciążenia

(zob. uchwała Sądu Najwyższego z 29 czerwca 2016 r., III CZP 31/16, OSNC 2017,

nr 5, poz. 56) ani też określonego przez wnioskodawcę przebiegu służebności

(zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 12 października 2011 r., II CSK 94/11).

II CSKP 807/25

9

Ma zatem obowiązek rozważenia różnych wariantów stworzenia przedsiębiorcy

warunków do prowadzenia działalności (zob. postanowienie Sądu Najwyższego

z 12 września 2019 r., V CSK 322/18). W sprawie o ustanowienie służebności nie

może być mowy o ograniczeniu zakresu rozpoznania sądu do tego, co

o najwygodniejszym dla niego szlaku służebnym twierdzi wnioskodawca,

w szczególności zaś wówczas, gdy okazuje się, że oczekuje on na ustanowienie

służebności w sposób mający legalizować ingerencje w cudze prawo własności

dokonane już wcześniej bez tytułu prawnego.

Zadaniem sądu w sprawie o ustanowienie służebności przesyłu jest

zweryfikowanie czy przedsiębiorca dostarczający wodę, prąd, gaz lub świadczący

usługi telekomunikacyjne osobom trzecim musi – w celu zamontowania

niezbędnych mu do wykonywania działalności o tym profilu urządzeń –

wykorzystywać nieruchomości innych osób, a także rozważenie, jakie miejsce

i technika posadowienia tych urządzeń będzie optymalna z punktu widzenia

interesów samego przedsiębiorcy i właścicieli nieruchomości, na których

urządzenia mają być posadowione.

Wnioskodawca w niniejszej sprawie oczekiwał ustanowienia służebności

przesyłu pozwalającej mu korzystać z nieruchomości uczestniczki w takim zakresie,

jaki zdeterminowany został dokonanymi już przez niego czynnościami polegającymi

na zawieszeniu nad tą nieruchomością przewodów światłowodowych, na słupie

będącym własnością spółki T. Dystrybucja, za pomocą których dostarcza Internet

do nieruchomości osoby, z którą on sam lub inny związany z nim przedsiębiorca

zawarł umowę o świadczenie usług. Usługi tego rodzaju mają charakter usług

użyteczności publicznej, lecz technologia ich świadczenia przez kabel

światłowodowy nie jest jedyną możliwą do zastosowania w celu zabezpieczenia

zainteresowanym dostępu do Internetu, a skoro jej wykorzystanie ma wiązać się z

obciążeniem nieruchomości osób trzecich służebnością przesyłu, to wstępnego

rozważenia wymaga, czy cel, do którego dąży wnioskodawca nie może być

osiągnięty przy użyciu innej technologii niż światłowodowa (być może

optymalniejszej z punktu widzenia interesów osób, których nieruchomości mają

podlegać obciążeniu służebnością w konfrontacji ze znaczeniem inwestycji dla

samego przedsiębiorstwa wnioskodawcy i skali działalności, którą prowadzi) albo

II CSKP 807/25

10

nawet przy użyciu tej samej technologii, lecz inaczej zastosowanej (kabel

prowadzony gruntem zamiast nad powierzchnią ziemi). Zadaniem sądu nie jest

zatem zalegalizowanie samowoli bez weryfikacji przesłanek ustanowienia

obciążenia.

Skoro wnioskodawca w niniejszej sprawie utrzymywał, że jest w stanie

uzyskać umownie tytuł do korzystania ze słupa energetycznego spółki T.

Dystrybucja, na którym zamocował kabel światłowodowy, to sąd nie miał podstaw

do obejmowania rozstrzygnięciem owego słupa, tym bardziej, że służebność

przesyłu ma obciążać nieruchomość, nie zaś urządzenie będące częścią sieci

przesyłowej, mające status ruchomości. Weryfikacja tytułu do korzystania z takiego

urządzenia w sensie oceny, czy tytuł ten jest, czy nie jest możliwy do uzyskania

musi być podporządkowana jedynie ocenie racjonalności gospodarczej

ustanawianego obciążenia. Trudno bowiem zaakceptować ustanawianie obciążeń,

z których przedsiębiorca przesyłowy nie byłby w stanie skorzystać z uwagi na

uwarunkowania techniczne, gdy wiadomo o tym już na etapie ustanawiania

służebności. Na te uwarunkowania techniczne składa się też możliwość lub

niemożliwość uzyskania tytułu do skorzystania z urządzeń w sieci innego

przedsiębiorcy w celu wykonywania własnej działalności.

Błędna wykładania przesłanek ustanowienia służebności przesylu przez

Sądy obu instancji, w warunkach gdy Sąd Rejonowy niewłaściwie rozeznał istotę

służebności, o której orzekał, a zatem nie rozpoznał istoty sprawy, spowodowało,

że konieczne stało się uchylenie orzeczeń Sądów obu instancji i przekazanie

sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 398 § 1 k.p.c.).

Marta Romańska Władysław Pawlak Roman Trzaskowski

[dr]

[r.g.]