SN odmówił przyjęcia skargi Banku i zasądził od niego 5400 zł kosztów procesu

Pozwany Bank wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Łodzi z 23 maja 2022 r., w sprawie z powództwa M.S., o zapłatę, zaskarżając ten

wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości oraz przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania ewentualnie orzeczenie co do istoty sprawy poprzez

uwzględnienie apelacji pozwanego w całości i oddalenie w całości apelacji powódki.

W ramach wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powołano

się na nieważność postępowania w zakresie rozprawy apelacyjnej oraz czynności

przygotowawczych poprzedzających tę rozprawę, a to z uwagi na brak

poinformowania pełnomocnika pozwanego radcy prawnego A.S. ustanowionego w

sprawie I ACa 341/21, o wyznaczeniu rozprawy apelacyjnej na 12 maja 2022 r., a

tym samym uniemożliwienie pełnomocnikowi ustanowionemu w tejże w sprawie

wzięcia udziału w tej rozprawie oraz zajęcia stanowiska, które to okoliczności,

zdaniem skarżącego, świadczą o pozbawieniu pozwanego prawa

do obrony w tym postępowaniu.

Skarżący wskazał ponadto na potrzebę wykładni przepisów prawnych

budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie

sądów oraz powołał się na występowanie istotnych zagadnień prawnych

sprowadzających się do potrzeby odpowiedzi na następujące pytania:

1. Jakie skutki wywołuje stwierdzenie abuzywności normy przeliczeniowej,

określającej zasady ustalania wartości waluty obcej w umowie kredytu

indeksowanego (wskazanej w art. 69 ust. 2 pkt 4a Prawa bankowego) zawartej przed

24 stycznia 2009 r. w szczególności, czy można w jej miejsce zastosować przepisy

dyspozytywne z odwołaniem się do średniego kursu NBP?

2. Czy dopuszczalne jest w polskim porządku prawnym przyjęcie sankcji

nieobowiązywania umowy, w sytuacji, gdy art. 3851 § 2 k.c., wprost stanowi, że strony

są związane umową w pozostałym zakresie (…), czy sankcja braku obowiązywania

umowy jest równoznaczna z nieważnością bezwzględną i uzasadnia zastosowanie

art. 58 § 1 k.c., czy też jest to sankcja unieważnialności, która może nastąpić jako

rezultat konstytutywnego orzeczenia sądu?

II CSKP 858/23

3

3. Czy przy stosowaniu przepisów dotyczących niedozwolonych postanowień

umownych, tj. art. 3851 k.c. oraz art. 3852 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 oraz

art. 7 Dyrektywy 93/13 sąd powinien uwzględnić także zasady proporcjonalności,

równości oraz pewności prawa? W szczególności czy orzekając o konsekwencjach

uznania postanowień umowy za niedozwolone, Sąd może zastosować sankcję

skrajnie korzystną dla konsumenta, ale prowadzącą do naruszenia zasady

proporcjonalności, pewności prawa i równości?

Skarżący wskazał też, iż w sprawie istnieje potrzeba wykładni

art. 3851 § 1 k.c. co do tego, czy może być uznane za postanowienie określające

główne świadczenie stron, postanowienie umowy kredytu indeksowanego, zgodnie

z którym spłata rat kredytu wyrażonych w walucie obcej następuje w walucie

krajowej, w wysokości ustalonej poprzez zastosowanie kursu sprzedaży z Tabeli

Banku;

Postanowieniem z 22 września 2023 r., I CSK 1929/23, Sąd Najwyższy przyjął

skargę kasacyjną do rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 2026 r., o szczególnych

rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych

z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka

szwajcarskiego (Dz. U. z 2026, poz. 985, dalej ustawa frankowa lub u.f.) w sprawach,

o których mowa w art. 1 ust. 1 lub 2, w których przed dniem wejścia w życie niniejszej

ustawy przyjęto do rozpoznania skargę kasacyjną kredytodawcy, Sąd Najwyższy

może zmienić postanowienie o przyjęciu do rozpoznania skargi kasacyjnej i odmówić

przyjęcia jej do rozpoznania, jeżeli w sprawie nie występuje już istotne zagadnienie

prawne lub nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne

wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a zarazem

nie zachodzą okoliczności określone w art. 3989 § 1 pkt 3 lub 4 Kodeksu

postępowania cywilnego.

Przepis ten pozwala na zmianę postanowienia o przyjęciu skargi

do rozpoznania, jeżeli w trakcie oczekiwania na rozpoznanie skargi, po jej przyjęciu

przez Sąd Najwyższy, podniesione w niej istotne zagadnienia prawne, potrzeba

wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub rozbieżności

w orzecznictwie sądów doczekały się rozwiązania, wykładni lub ujednolicenia

II CSKP 858/23

4

orzecznictwa, a więc ze względu na publiczne cele skargi kasacyjnej, zrealizowano

już funkcję nadzoru judykacyjnego Sądu Najwyższego.

Co do pierwszej podstawy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania,

to kwestia nieważności postępowania ze względu na wystąpienie przyczyny

z art. 379 pkt 5 k.p.c. znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego,

w którym przyjmuje się, że niemożność obrony swych praw zachodzi wówczas,

gdy w postępowaniu sądowym pozbawiono stronę, wbrew jej woli, całkowitej

możności podejmowania lub świadomego zaniechania czynności procesowych

zmierzających do ochrony jej sfery prawnej. Nie ma przy tym znaczenia z czyjego

powodu pozbawienie możności obrony nastąpiło, tj. czy było to efektem działania

sądu, strony przeciwnej, czy też osoby trzeciej. Jednocześnie przyjmuje

się, że pozbawienie możności obrony zachodzi w sytuacji, gdy strona została

pozbawiona uprawnień procesowych wskutek wadliwego postępowania innego

podmiotu, a nie wtedy, gdy strona na skutek własnego działania z uprawnień tych

nie skorzystała (zob. np. wyroki SN z: 9 stycznia 2001 r., II CKN 1211/00;

28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02; 7 lipca 2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006, nr 5-6,

poz. 95 oraz postanowienie SN z: 8 marca 2002 r., III CKN 461/99

i 17 lutego 2004 r., III CK 226/02).

Należy podkreślić, że strona zostaje pozbawiona możności działania

w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. tylko wtedy, gdy doszło do całkowitego pozbawienia

jej możności obrony jej praw, a zatem w przypadku, gdy znalazła się w sytuacji

uniemożliwiającej, a nie tylko utrudniającej lub ograniczającej popieranie przed

sądem dochodzonych żądań (zob. postanowienie SN z 25 czerwca 2026 r.,

I CSK 200/26).

Pozbawienie praw musi mieć charakter rzeczywisty, niezależny od strony,

i uniemożliwić stronie działanie w zakresie obrony swoich praw.

Jak wnika z akt niniejszej sprawy, do wspólnego rozpoznania połączono

sprawy zainicjowane wniesieniem powództwa przez M.S. ze sprawą

z powództwa M.S.1 i J.S. przeciwko Bankowi (prowadzoną przed Sądem pod sygn.

akt II C 1401/18).

W sprawie oznaczonej sygn. akt I ACa 341/21 ustanowiono pełnomocnika

radcę prawnego A.S. Pozwany Bank SA został zawiadomiony o rozprawie

apelacyjnej poprzez doręczenie informacji o terminie pełnomocnikowi adwokatowi

II CSKP 858/23

5

T.G., w imieniu którego na rozprawie stawił się pełnomocnik substytucyjny, adwokat

K.M. Jak wynika z protokołu rozprawy, pełnomocnik pozwanego banku zajmując

swoje stanowisko poparł obie apelacje, a więc także w sprawie niniejszej oznaczonej

sygn. akt I ACa 341/21. Z jego oświadczenia na rozprawie apelacyjnej wynikało, że

miał umocowanie do działania w imieniu pozwanego banku, w obu połączonych

sprawach, także w sprawie, w której wydano wyrok zaskarżony skargą kasacyjną

pod sygn. akt I ACa 341/21 (9:52 minuta protokołu rozprawy apelacyjnej z 12 maja

2022, k. 1232 verte). Wynika to także z korespondencji mailowej złożonej do sądu

11 maja 2022, w której wskazuje, iż został umocowany jako pełnomocnik

substytucyjny także w sprawie I ACa 341/21 (k. 1225). Adwokat T.G. legitymował się

udzielonym pełnomocnictwem przez pozwany bank z 6 czerwca 2017 r. (k. 262).

Treść pełnomocnictwa wskazywała na umocowanie procesowe do reprezentowania

banku we wszelkich sprawach z powództwa banku lub przeciwko bankowi, w tym

szczególności dotyczących kredytów hipotecznych. Szeroko ujęte pełnomocnictwo

procesowe nie zawężało umocowania do konkretnej, pojedynczej sprawy. Skarżący

nie wykazał więc, by na rozprawie apelacyjnej nie był należycie reprezentowany albo

by uniemożliwionemu dokonywanie jakichkolwiek czynności procesowych.

Podejmowane w jego imieniu czynności procesowe należy zatem uznać, za

skuteczne. Dlatego nie można podzielić zarzutu wydania orzeczenia w warunkach

nieważności postępowania.

Jeżeli chodzi zaś o wskazane zagadnienia prawne i potrzebę wykładni

przepisów, to podniesione w skardze zagadnienia zostały dostatecznie wyjaśnione

w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego.

Po pierwsze, postanowienia umowy (regulaminu) określające zarówno zasady

przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu,

jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować

kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych.

Stanowisko o niedozwolonym charakterze postanowień, w których możliwość

ustalania kursu (a zatem również wysokości świadczeń) zależy od arbitralnej decyzji

jednej ze stron, jest już ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego

(zob. m.in. następujące wyroki z: 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14;

8 września 2016 r., II CSK 750/15; 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16;

24 października 2018 r., II CSK 632/17; 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17;

II CSKP 858/23

6

27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; 9 maja 2019 r.,

I CSK 242/18; 29 października 2019 r., IV CSK 309/18; 7 listopada 2019 r.,

IV CSK 13/19; 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; 30 września 2020 r., I CSK 556/18;

2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; 28 września 2021 r., I CSKP 74/21, 7 lutego 2023,

II CSKP 1541/22; czy też postanowienia SN z: 29 marca 2023 r., I CSK 3031/22

i 27 kwietnia 2023r., I CSK 3374/22).

Po drugie, także zagadnienie prawne dotyczące możliwości zastępowania

przepisami dyspozytywnymi klauzul uznanych za abuzywne, tak aby osiągnąć efekt

w postaci zastąpienia niewiążących postanowień przeliczeniowych średnim kursem

NBP, było przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego. Jak wskazano

w postanowieniach Sądu Najwyższego z: 23 sierpnia 2022 r. I CSK 1669/22,

29 grudnia 2022, I CSK 3699, w razie eliminacji klauzul spreadowych, zniesiony

zostaje nie tylko mechanizm indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również

- pośrednio - zanika ryzyko kursowe, przez co dochodzi do zmiany charakteru

głównego przedmiotu umowy i jej upadku. Brak jest podstaw do zastąpienia

abuzywnych postanowień umowy jakimikolwiek innymi postanowieniami mogącymi

wynikać z przepisów o charakterze dyspozytywnym, bowiem na dzień zawarcia

spornej umowy (tu 16 września 2008 r.), brak było wśród przepisów prawa polskiego

regulacji mogących wypełnić lukę powstałą w wyniku stwierdzenia bezskuteczności

postanowień odnoszących się do kursów waluty (tak też wyroki

SN z: 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17 i 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18).

Po trzecie, jeżeli eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego

doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej

jej treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć,

iż strony pozostają związane pozostałą częścią umowy. W takiej sytuacji

sąd ma podstawy do stwierdzenia nieważności umowy (zob. wyroki

SN z: 3 lutego 2026 r., II CSKP 203/23, 7 maja 2026 r., II CSKP 1023/25 oraz

postanowienie SN z 21 maja 2026, I CSK 1479/25). Stanowisko sądów polskich,

w tym Sądu Najwyższego oraz dorobku judykacyjnego Trybunału Sprawiedliwości

Unii Europejskiej (zob. np.: wyrok z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18; wyrok

SN z 29 października 2019 r., IV CSK 308/18; wyrok SN z 27 listopada 2019 r.,

II CSK 483/18), że w razie sporu o ważność umowy kredytu bankowego

denominowanego (indeksowanego) do obcej waluty, w której treści znajduje

II CSKP 858/23

7

się niedozwolona klauzula konsumencka dotycząca sposobu tej indeksacji, można

zastosować sankcję nieważności umowy, która bez klauzuli niedozwolonej nie może

dalej funkcjonować w obrocie prawnym, zwłaszcza ze względu na brak (odpadnięcie)

któregoś z koniecznych składników (essentialia negotii) umowy nazwanej kredytu

bankowego wyrażono w licznych nowszych orzeczeniach (zob. m.in uchwałę

SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, uchwałę składu siedmiu sędziów

SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wyroki SN z: 30 maja 2014 r., III CSK 204/13;

1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; 24 października 2018 r., II CSK 632/17

i 7 lutego 2023, II CSKP 1541/22). Należy dodać, że orzeczenie stwierdzające

nieważność umowy nie ma charakteru konstytutywnego.

Po czwarte, co do oceny proporcjonalności mogących powstać skutków

w zakresie wadliwości umowy, to w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił

się pogląd, że przyjęcie skutku w postaci upadku umowy nie koliduje z zasadą

proporcjonalności sankcji i pewności prawa, skoro jest to efekt stosowania przez

bank praktyki, w ramach której określał on jednostronnie wysokość zobowiązania

po zawarciu umowy. Stwierdzenie nieważności umowy mieści

się przy tym w zakresie sankcji, jaką Dyrektywa 93/13 przewiduje w związku

z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych.

Uzupełnienie umowy przez sąd i dokonanie zmiany treści abuzywnego

postanowienia mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego

w art. 7 Dyrektywy 93/13, prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku

wywieranego na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków

wobec konsumentów. Przedsiębiorcy ci byliby w ten sposób zachęcani

do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały

być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać uzupełniona

w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu

na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów (zob. m.in. wyroki TSUE

z: 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Espańol de Crédito SA; 30 kwietnia 2014 r.,

C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernč Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt;

26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia SA

oraz wyroki SN z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 i z 29 lipca 2023 r.,

II CSKP 611/22).

II CSKP 858/23

8

Po piąte, wykładnia art. 3851 § 1 k.c. w kontekście pojęcia „głównych

świadczeń stron” w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego także nie budzi

wątpliwości. Klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego

lub denominowanego do waluty obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy

(zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z: 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17;

9 maja 2019 r., I CSK 242/18; 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;

30 września 2020 r., I CSK 556/18; 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21;

27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22, 7 lutego 2023,

II CSKP 1541/22). Na takim stanowisku stoi też TSUE (zob. np. wyroki

z: 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca

Românească SA, pkt 37; 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank Nyrt.

i OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss, pkt 68;

14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt,

pkt 48; 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko

Raiffeisen Bank International AG, pkt 44).

Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej

do rozpoznania na podstawie art. 20 ustawy frankowej w zw. z. art. 3989 § 1 i § 2

k.p.c., a co do kosztów postępowania kasacyjnego rozstrzygnął stosownie

do art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz art. 99 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.

(E.C.)

[r.g.]