Spłacone raty kredytu frankowego. SN uchylił wyrok oddalający pozew kredytobiorców

II CSKP 881/25

2

Sąd Okręgowy w Łodzi, wyrokiem z 19 października 2022 r., zasądził od Bank

S.A. w W. na rzecz powodów w częściach równych kwoty 121 250,29 zł wraz

z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 30 czerwca 2021 r. do dnia zapłaty oraz

3 454,64 zł.

Sąd ten ustalił, że w dniach 2 i 22 lutego 2007 r. powodowie zawarli

z pozwanym bankiem umowy o kredyt hipoteczny […] indeksowany do CHF. Kredyty

udzielone zostały w złotych (70 000 zł oraz 74 250 zł) przy jednoczesnym

przeliczeniu na CHF według tabeli […] Banku S.A. W umowach ustalono, że raty

kapitałowo – odsetkowe i raty odsetkowe spłacane będą w złotych po uprzednim ich

przeliczeniu według kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej […] Banku S.A.

obowiązującego na dzień spłaty. Kredyty zostały w całości spłacone przez powodów.

Sąd Okręgowy uznał, że łączące strony umowy kredytowe indeksowane do

CHF zawierały postanowienia abuzywne wypełniające przesłanki określone

w art. 3851 § 1 k.c. Dotyczyło to mechanizmu indeksacji oraz ubezpieczenia niskiego

wkładu własnego. Postanowienia te nie zostały uzgodnione indywidualnie

z powodami. Ich wyeliminowanie z umowy nie było możliwe bez wypaczenia istoty

stosunku prawnego. To skutkowało zaktualizowaniem się obowiązku wzajemnego

rozliczenia tego co strony świadczyły sobie nawzajem na podstawie umów kredytu

– na podstawie art. 410 k.c. Sąd Okręgowy w tym zakresie zastosował teorię dwóch

kondykcji.

Na skutek apelacji pozwanego, Sąd Apelacyjny w Łodzi, wyrokiem

z 2 marca 2023 r., zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Łodzi w ten sposób, że oddalił

powództwo. Sąd Apelacyjny w obszernych wywodach przedstawił dorobek

orzecznictwa w sprawach dotyczących kredytów bankowych indeksowanych

frankiem szwajcarskim, w tym na temat klauzul walutowych. Sąd drugiej instancji

uznał, że zakwestionowane przez powodów postanowienia umowy kredytu

wyczerpują dyspozycję art. 3851 § k.c., gdyż są one nieprecyzyjne i przewidują

uprawnienia do kształtowania treści stosunku prawnego tylko dla jednej, mocniejszej

strony. Postanowienia te nie zawierają przejrzystych, obiektywnych kryteriów

ustalania kursów walut. Na konsumentów, poza ryzykiem kursowym, na które się

godzili, przerzucone zostało ryzyko dowolnego kształtowania kursów wymiany walut

II CSKP 881/25

3

przez kredytodawcę. Tym samym strona pozwana – będąca profesjonalistą

i silniejszą stroną stosunku prawnego, kształtując treść umowy, wykorzystała swoją

uprzywilejowaną pozycję. W dalszej kolejności Sąd Apelacyjny stwierdził, że

konsekwencją stwierdzenia, że dane postanowienie umowne ma niedozwolony

w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., jest sankcja bezskuteczności niedozwolonego

postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron

w pozostałym zakresie, co jednak nie wyklucza skutku w postaci upadku całej umowy

(art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 EWG z 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych

warunków w umowach konsumenckich). Ponadto Sąd Apelacyjny wykluczył

możliwość uzupełnienia luk powstałych w umowie łączącej strony, po

wyeliminowaniu z niej klauzul abuzywnych, na podstawie odpowiednio stosowanych

przepisów krajowych. Jednocześnie Sąd drugiej instancji wskazał, że dopiero

świadome oświadczenie kredytobiorców złożone przed sądem, dotyczące braku

zamiaru dalszego wykonywania umowy, powoduje wymagalność ich roszczenia

o zwrot nienależnego świadczenia. Kwestia dalszego wykonywania przez powodów

umów kredytowych zawierających klauzule abuzywne nie mogła mieć zastosowania

w rozpoznawanej sprawie, gdyż postanowienia obu umów wygasły, ze względu na

ich pełne wykonanie. Dyrektywa 93/13/EWG nakazuje przywrócenie równowagi

między przedsiębiorcą a konsumentem w zakresie wykonywanych stosunków

umownych, zaś upadek umów zawierających klauzule abuzywne nie jest możliwy,

skoro zobowiązania obu stron zostały już wykonane. Sąd Apelacyjny wskazał

również, że nawet, gdyby uznać za uzasadnioną tezę przeciwną, to nie sposób

mówić o przywróceniu równowagi między stronami, gdy kredytobiorca, tak jak chcą

powodowie, otrzymuje nieruchomość za cudze pieniądze bez żadnej rekompensaty

jak również, że Sąd Okręgowy nie zbadał, czy powodowie zostali zubożeni, co jest

warunkiem koniecznym zastosowania art. 410 §1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. Finalnie

Sąd drugiej instancji uznał, że uwzględnieniu powództwa stoi na przeszkodzie

również art. 5 k.c.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi wnieśli powodowie.

W skardze kasacyjnej zarzucili naruszenie prawa materialnego, to jest:

1. art. 3851 § 2 k.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że

umowa kredytu, która bez klauzuli abuzywnej nie może wiązać stron, nie jest

II CSKP 881/25

4

nieważna tylko niemożliwa do dalszego wykonywania, co w przypadku gdy

kredyt został spłacony powoduje, że nie można stwierdzić jej upadku jak

również na uznaniu, że orzeczenie sądu dotyczące kwestionowanych umów

ma charakter konstytutywny;

2. art. 410 §1 i 2 w zw. z art. 405 k.c. przez jego błędną wykładnię polegającą na

uznaniu, że aby żądać zwrotu świadczenia nienależnego, konieczne jest

wykazanie zubożenia kredytobiorców oraz uznaniu, że w sprawie

zastosowano teorię salda;

3. art. 5 k.c. przez jego zastosowanie i przyjęcie, że roszczenie powodów stoi

w sprzeczności z zasadą równowagi kontraktowej.

W konkluzji skarżący wnosili o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Łodzi do ponownego rozpoznania, ewentualnie

o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie apelacji pozwanego.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Przede wszystkim błędne jest twierdzenie Sądu Apelacyjnego, że

w przypadku wykonania umowy kredytu zawierającej niedozwolone postanowienia

umowne, nie jest dopuszczalne stwierdzenie upadku tej umowy i zasądzenie zwrotu

świadczeń nienależnych uiszczonych na jej podstawie w oparciu o art. 410 §1 k.c.

Kwestia ta została wyjaśniona w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym

przyjęto, że niedozwolone postanowienie umowne jest od początku, z mocy samego

prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić

następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić

mu skuteczność z mocą wsteczną. Co do zasady jednak zarówno w świetle

art. 3851 k.c. jak i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 klauzula abuzywna nie wiąże

konsumenta, co oznacza, że klauzula ta nie wywołuje wobec konsumenta żadnych

skutków. Należy ją traktować jakby nigdy nie istniała (nieskuteczność ab initio albo

ex tunc). Aczkolwiek Sąd Najwyższy w swoim orzecznictwie nie rozstrzygnął

jednoznacznie czy opisaną sankcję należy kwalifikować jako tzw. nieważność

bezwzględną, czy też jako inny rodzaj bezskuteczności ex lege i ab initio, to jednak

stwierdził stanowczo, że sankcja przewidziana w art. 3851 k.c. jak i art. 6 ust 1

II CSKP 881/25

5

dyrektywy 93/13 odpowiada cechom sankcji bezwzględnej nieważności,

a orzeczenie uznające postanowienie umowne za niedozwolone nie ma charakteru

konstytutywnego, ale deklaratywny (zobacz np. uchwałę 7 sędziów z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56 i powołane tam orzecznictwo Trybunału

Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Sądu Najwyższego oraz uchwałę Izby Cywilnej

SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024/12118).

Niezależnie zatem od tego, czy umowę zawierającą niedozwolone

postanowienia umowne należałoby uznać za nieważną czy za niewiążącą

(bezskuteczną ex lege i ab initio), podstawą prawną do jej rozliczeń stanowią

przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu. W przypadku jednak nieważnej bądź też

z innych przyczyn niewiążącej umowy kredytu ma miejsce szczególna postać

bezpodstawnego wzbogacenia – nienależne świadczenie, gdzie do bezpodstawnego

wzbogacenia dochodzi w wyniku działania zubożonego, podjętego w celu spełnienia

świadczenia. Konsekwencją zrealizowania się przesłanek nienależnego świadczenia

jest powstanie obowiązku zwrotu wzbogacenia, same zaś postanowienia niewiążącej

umowy nie stanowią podstawy prawnej dokonanych świadczeń ani zobowiązania do

ich zwrotu i nie mogą być brane pod uwagę. Z tego właśnie względu spełnienie

świadczeń w całości w wykonaniu nieważnej (niewiążącej) umowy nie stoi na

przeszkodzie stwierdzenia jej upadku i skutecznego żądania zwrotu spełnionych na

jej podstawie świadczeń. Takie rozwiązanie zapobiega również pośredniemu

sankcjonowaniu nieważnych (niewiążących) czynności prawnych przez uznanie

skuteczności prawnej ich wykonania. Wyeliminowanie skutku restytucyjnego

niedozwolonych postanowień umownych podważałoby skutek zniechęcający dla

przedsiębiorcy, jaki w art. 6 ust. 1 w zw. z art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 powiązano ze

stwierdzeniem abuzywności postanowienia umownego.

W licznych orzeczeniach Sąd Najwyższy stwierdził także, że stronie, która

w wykonaniu umowy kredytu dotkniętej nieważnością, spłacała kredyt, przysługuje

roszczenie o zwrot spłaconych środków pieniężnych jako świadczenia nienależnego

niezależnie od tego, czy i w jakim zakresie jest dłużnikiem banku z tytułu zwrotu

nienależnie otrzymanej kwoty kredytu, a także bez potrzeby – co do zasady

– ustalania, czy i w jakim zakresie spełnione świadczenie wzbogaciło osobę, na

której rzecz świadczenie zostało spełnione, ani czy majątek spełniającego

II CSKP 881/25

6

świadczenie uległ zmniejszeniu. Samo bowiem spełnienie świadczenia wypełnia

przesłankę zubożenia po stronie świadczącego, a uzyskanie tego świadczenia przez

odbiorcę – przesłankę jego wzbogacenia (np. uchwała SN z 16 lutego 2021 r.,

III CZP 11/20, OSNC 2021/6/40 i przytoczone tam orzecznictwo). Konstatacja ta jest

tym bardziej uzasadniona przy przyjęciu tzw. teorii dwóch kondykcji, a nie teorii salda

przy rozliczeniu świadczeń wzajemnych kredytobiorcy i kredytodawcy po

stwierdzeniu upadku umowy kredytowej na skutek zamieszczenia w niej klauzul

abuzywnych. Zasadność stosowania tej teorii potwierdził ostatecznie Sąd Najwyższy

w uchwale podjętej w składzie Izby Cywilnej 25 kwietnia 2024 r. (III CZP 25/22,

OSNC 2024/12/118), przytaczając obszerną argumentację, w której stwierdzono, że

jeżeli w wykonaniu umowy kredytu, która nie wiąże z powodu niedozwolonego

charakteru jej postanowień, bank wypłacił kredytobiorcy całość lub część kwoty

kredytu, a kredytobiorca dokonywał spłat kredytu, powstają samodzielne roszczenia

o zwrot nienależnego świadczenia na rzecz każdej ze stron (porównaj także uchwały

SN z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021/6/40 oraz z 7 maja 2021 r.,

III CZP 6/21, OSNC 2021/9/56 i powołane tam orzecznictwo Sądu Najwyższego

i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej). Na marginesie wskazać należy, że

konkluzji wynikających z uchwały pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r.

nie zmienia wyrok z 19 czerwca 2025 r., C-396/24 (mBank S.A.,

ECLI:EU:C:2025:460), w którym Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wskazał,

że art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na

przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku gdy warunek

umowy kredytu uznany za nieuczciwy prowadzi do nieważności tej umowy,

przedsiębiorca ma prawo żądać od konsumenta zwrotu całej nominalnej kwoty

udzielonego kredytu, niezależnie od kwoty spłat dokonanych przez konsumenta

w wykonaniu tej umowy i niezależnie od pozostałej spłaty kwoty. W pierwszej

kolejności stwierdzić należy, że Trybunał Sprawiedliwości podkreślił, że sądy krajowe

powinny uczynić wszystko, co leży w zakresie ich kompetencji, uwzględniając

wszystkie przepisy prawa krajowego i stosując uznane w porządku krajowym metody

wykładni, by zapewnić pełną skuteczność dyrektywy 93/13 i dokonać rozstrzygnięcia

zgodnego z realizowanymi przez nią celami (pkt 42). Następnie TSUE wskazał, że

jeśli sąd krajowy uzna, że umowa kredytu nie może, zgodnie z prawem umów, nadal

II CSKP 881/25

7

być prawnie wiążąca, wysoki poziom ochrony konsumentów, jaki powinien zostać

zapewniony zgodnie z dyrektywą 93/13, wymaga, aby dla przywrócenia rzeczywistej

równowagi między wzajemnym prawami i obowiązkami stron umowy sąd krajowy

podjął, z pełnym uwzględnieniem prawa krajowego, wszelkie niezbędne środki

mające na celu ochronę konsumenta przed szczególnie szkodliwymi

konsekwencjami, jakie może wywrzeć unieważnienie danej umowy kredytowej,

w szczególności ze względu na natychmiastową wymagalność wierzytelności

przysługującej przedsiębiorcy wobec konsumenta (pkt 54). Z powyższego wynika, że

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie odnosił się do teorii salda i dwóch

kondykcji ani też nie rozstrzygnął, która z tych teorii jako prawidłowa powinna znaleźć

zastosowanie. TSUE oceniał jedynie sytuację, w której bank jako przedsiębiorca

dochodzi od konsumenta roszczenia z tytułu wypłaconego kredytu. Finalnie

stwierdził, że w takiej sytuacji należy uwzględnić kwoty wpłacone przez konsumenta,

gdyż częściowa spłata kapitału oznacza, iż roszczenie przedsiębiorcy powinno być

uznane za bezzasadne. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej nie zajmował się

natomiast sytuacją, w której to konsument dochodzi od banku zwrotu spłaconych rat

kredytu jako świadczenia nienależnego. Podkreślenia również wymaga, że wyrok

TSUE z 19 czerwca 2025 r., C-396/24, nie ma bezpośredniego wpływu na związanie

Sądu Najwyższego uchwałą z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22. Wyrok TSUE został

wydany na podstawie art. 267 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej, zgodnie

z którym TSUE jest właściwy m. in. do orzekania w trybie prejudycjalnym o wykładni

aktów przyjętych przez instytucje, organy lub jednostki organizacyjne Unii

Europejskiej (w powołanej sprawie chodziło o wykładnię dyrektywy). Zgodnie

z art. 91 ust. 3 Konstytucji RP, jeżeli wynika to z ratyfikowanej przez Rzeczpospolitą

Polską umowy konstytuującej organizację międzynarodową, prawo przez nią

stanowione jest stosowane bezpośrednio, mając pierwszeństwo w przypadku kolizji

z ustawami. Norma ta odnosi się także do tzw. prawa wtórnego Unii Europejskiej,

jednak nie obejmuje to dyrektyw. Zgodnie bowiem z art. 288 akapit 3 TFUE

dyrektywy wiążą i są kierowane do państw członkowskich w odniesieniu do rezultatu,

który ma być osiągnięty, pozostawiając organom krajowym swobodę wyboru formy

i środków. W związku z tym dyrektywa, której wykładni dokonał TSUE nie stanowi

bezpośrednio ani źródła prawa procesowego, które stosuje sąd krajowy ani źródła

II CSKP 881/25

8

regulacji stosunku prawnego stron, a w konsekwencji nie wynika z niej żadne normy

prawne, które mogłyby mieć pierwszeństwo przed normami prawa polskiego

stosowanymi w niniejszym postępowaniu. Dokonana przez TSUE wykładnia

przepisów dyrektywy ma to znaczenie, że przy stosowaniu przepisów prawa

polskiego sąd jest zobowiązany tak je interpretować, aby osiągnąć zgodność

z dyrektywą w rozumieniu, jakie prezentuje TSUE. Obowiązek ten jest jednak

ograniczony przez ogólne zasady wykładni prawa i nie może służyć za podstawę dla

dokonywania wykładni prawa krajowego contra legem (por. uzasadnienie uchwały

pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22; wyroki SN:

z 5 września 2025 r., II CSKP 550/24 oraz z 18 września 2025 r., II CSKP 6/25; wyroki

TSUE z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Árpád Kásler and Hajnalka Káslerné Rábai

przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt, pkt 64-65, i z 27 lutego 2014 r., C-351/12,

OSA - Ochranný svaz autorský pro práva k dílům hudebním o.s. przeciwko Léčebné

lázně Mariánské Lázně a.s., pkt 44-45, i przytoczone tam orzecznictwo). Wydanie

wymienionego wyroku przez TSUE nie doprowadziło do ustania związania Sądu

Najwyższego przyjętą wcześniej zasadą prawną. Nie wyklucza to jednak, w związku

z tym wyrokiem, dokonania oceny zasadności wystąpienia we właściwym trybie

(art. 88 § 1 i 2 ustawy o Sądzie Najwyższym) do odpowiedniego składu Sądu

Najwyższego celem rozważenia ewentualnego odstąpienia od zasady prawnej

przyjętej w punkcie trzecim uchwały z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22. W ocenie

Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną potrzeba

rozważenia zasadności odstąpienia od przyjętej zasady prawnej nie zaistniała, gdyż

zastosowanie w niej teorii dwóch kondykcji nie stoi w sprzeczności z art. 7 ust. 1

dyrektywy 93/13 przy uwzględnieniu jego interpretacji przyjętej w wyroku TSUE

z 19 czerwca 2025 r., C-396/24. W uzasadnieniu uchwały z 25 kwietnia 2024 r.,

III CZP 25/22, Sąd Najwyższy przedstawił szczegółowo argumenty przemawiające

zarówno za przyjęciem teorii salda, jak i dwóch kondykcji. Największe znaczenie

wśród nich wydaje się mieć argument natury dogmatycznej, zgodnie z którym w razie

uznania, że umowa stanowiąca faktyczną podstawę obu świadczeń nie wiąże,

świadczenia te muszą być potraktowane jako niezależne od siebie zdarzenia prawne,

wywołujące powstanie odrębnych stosunków prawnych mających źródło

w bezpodstawnym wzbogaceniu bezpodstawnego wzbogacenia (nienależnym

II CSKP 881/25

9

świadczeniu). W polskim systemie prawnym nie ma zaś zasady automatycznego

umorzenia przeciwstawnych wierzytelności, które przysługują dwóm podmiotom

wobec siebie z różnych stosunków prawnych. Przyjęcie w analizowanej sytuacji

odmiennego założenia z uwagi na to, że oba świadczenia zostały spełnione ze

względu na tę samą nieważną (niewiążącą) umowę kredytu, oznaczałoby, że umowa

ta wywołuje jednak jakiś skutek prawny, co byłoby sprzeczne z przyjętym wnioskiem

o jej nieważności (bezskuteczności). Motywy, którymi kierował się TSUE w wyroku

z 19 czerwca 2025 r., C-396/24, odrzucając teorię dwóch kondykcji w przypadku

dochodzenia zwrotu nienależnego świadczenia przez bank, nie zostały wyrażone

wprost, przez co ich odtworzenie, a w konsekwencji odniesienie się do nich nasuwa

pewne trudności. Trybunał cytuje jednak stanowisko zajęte we wcześniejszym

orzeczeniu (wyrok z 25 listopada 2020 r., C-269/19, Banca B), zgodnie z którym

w razie stwierdzenia nieuczciwego charakteru umowy sąd powinien upewnić się, że

orzeczenie zniechęci przedsiębiorcę do wprowadzania nieuczciwych warunków

w umowach oferowanych konsumentom (pkt 38 wyroku z 19 czerwca 2025 r.,

C-396/24), a jeżeli umowa nie może obowiązywać po usunięciu z niej nieuczciwych

warunków, sąd powinien podjąć niezbędne środki dla ochrony konsumenta przed

szczególnie szkodliwymi konsekwencjami (pkt 39 wymienionego wyroku).

Z przytoczenia tych motywów należy wnosić, że w ocenie TSUE w razie

dochodzenia przez bank roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia jedynie

zastosowanie teorii salda będzie dla niego wystarczająco dolegliwe, by wywrzeć

skutek prewencyjny, i jedynie to rozwiązanie należycie uchroni konsumenta przed

niekorzystnymi konsekwencjami "upadku" umowy.

Zasadny również okazał się zarzut oczywistego naruszenia przez Sąd

Apelacyjny art. 5 k.c. przez jego zastosowanie i przyjęcie, że roszczenie powodów

stoi w sprzeczności z zasadą równowagi kontraktowej. W sytuacji, w której

stwierdzony został upadek umów kredytu łączących strony z powodu zastosowania

w nich przez pozwany Bank klauzul abuzywnych, roszczenie konsumentów o zwrot

świadczeń nienależnych jest ich uprawnieniem wynikającym wprost z art. 410 k.c.,

a skorzystanie z tego prawa podmiotowego nie narusza zasad słuszności.

Argumentem przeciwnym nie jest tu ani niezrozumiałe twierdzenie Sądu

Apelacyjnego o uzyskaniu przez powodów rzekomych „owoców” z niewiążącej ich

II CSKP 881/25

10

umowy ani – tym bardziej – kwestia, z jakich środków Bank udzielał kredytów

indeksowanych czy denominowanych.

Mając na uwadze przedstawione okoliczności, Sąd Najwyższy na podstawie

art. 39815 § 1 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Beata Janiszewska Małgorzata Manowska Piotr Telusiewicz

(M.M.)

[a.ł])