Sąd Najwyższy uchylił wyrok o odsetki, bank nie zatrzyma pieniędzy powódki

II CSKP 899/25

2

1. Wyrokiem z 30 sierpnia 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił,

że nie istnieje stosunek prawny wynikający z umowy kredytu hipotecznego z 31 lipca

2006 r. zawartej między pozwanym Bank S.A. w W. a powódką G.Ż. z powodu

nieważności tej umowy (pkt 1), zasądził od pozwanego na rzecz powódki kwotę 389

357,47

zł

z

odsetkami

ustawowymi

za opóźnienie (pkt 2), oddalił powództwo w pozostałej części (pkt 3) i orzekł

o kosztach procesu (pkt 4).

2. Na skutek apelacji pozwanego wyrokiem z 8 grudnia 2023 r. Sąd Apelacyjny

w Warszawie zmienił zaskarżony wyrok w ten tylko sposób, że oddalił powództwo

o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie od kwoty 272 112,63 zł od 21 września

2018 r. do dnia zapłaty, od kwoty 89 978,29 zł od 1 kwietnia 2022 r. do dnia zapłaty

i od kwoty 27 266,55 zł od 23 kwietnia 2022 r. do dnia zapłaty oraz w ten sposób,

że zastrzegł na rzecz pozwanego prawo zatrzymania zasądzonych kwot do czasu

zaoferowania przez powódkę zwrotu świadczenia uzyskanego na podstawie umowy

kredytu w kwocie 365 099,50 zł lub zabezpieczenia roszczenia o zwrot tej kwoty

(pkt I); oddalił apelację w pozostałym zakresie (pkt II) i orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego (pkt III).

3. Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy

i zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny wynika, że 1 sierpnia 2006 r. strony

zawarły umowę kredytu hipotecznego nr[…] indeksowanego do CHF. Postanowienia

umowy dotyczące mechanizmu indeksacji nie były indywidualnie uzgadniane między

stronami; nie było takiej możliwości. Powódka zawarła ww. umowę celem

zaspokojenia własnych potrzeb mieszkaniowych. Bank udzielił kredytu w kwocie 365

099,50 zł, indeksowanego kursem CHF, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z

kursem kupna CHF według tabeli obowiązującej w banku w dniu uruchomienia

kredytu lub transzy. Oprocentowanie kredytu wynosiło 2,77% w stosunku rocznym,

co stanowiło sumę stopy referencyjnej LIBOR 3M obowiązującej w dniu sporządzenia

umowy oraz marży w wysokości 1,25%, stałej w całym okresie kredytowania.

Kredytobiorca zobowiązał się spłacić kwotę kredytu z zastosowaniem kursu

sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z tabelą

obowiązującą w banku.

II CSKP 899/25

3

Sąd Okręgowy uznał, że mechanizm indeksacji, złożony z postanowień

umownych niedozwolonych w rozumieniu art. 3851 k.c., jest bezskuteczny wobec

kredytobiorcy. Klauzule kształtujące mechanizm indeksacji określają główne

świadczenie kredytobiorcy. Wyeliminowanie tego mechanizmu z umowy, a zatem

również ryzyka kursowego, powoduje zarazem stan rzeczy, w którem umowa kredytu

nie może być dalej wykonywana. Należy przyjąć, że wyeliminowanie ryzyka

kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej

i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR,

jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy uznać

ją za umowę o odmiennej istocie i charakterze. Oznacza to, że po wyeliminowaniu

tego rodzaju postanowień umownych utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym

przez strony nic jest możliwe, co prowadzi do całkowitej nieważności umowy

na podstawie art. 58 k.c. Zdaniem Sądu Okręgowego strony nie zawarłyby umowy

kredytu złotowego oprocentowanego według stawki LIBOR właściwej dla obcej

waluty (CHF). Ponieważ umowa kredytu była nieważna od początku, Sąd Okręgowy

przyjął, że powódce należy się zwrot wszystkich świadczeń spełnionych w wykonaniu

umowy (art. 405 i 410 § 1 k.c.).

Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu Okręgowego co do nieważności

umowy kredytu. W kwestii rozliczeń między stronami stwierdził, że roszczenie

konsumenta o zwrot nienależnego świadczenia powstaje dopiero z chwilą,

gdy konsument, który otrzymał wyczerpującą informację o konsekwencjach

abuzywności klauzul zawartych w umowie, odmówi ich potwierdzenia i przywrócenia

im skuteczności z mocą wsteczną. Powódka, pouczona przez Sąd na rozprawie

30 listopada 2023 r., opowiedziała się za nieważnością umowy. Stąd Sąd Apelacyjny

uznał, że najwcześniej z tą datą jej roszczenie stało się wymagalne. Ponadto Sąd

odwoławczy uznał, że pozwany skutecznie 28 października 2022 r. podniósł zarzut

zatrzymania. W konsekwencji Sąd drugiej instancji zastrzegł, że spełnienie

świadczenia przez pozwanego jest uzależnione od zaoferowania przez powódkę

zwrotu świadczenia uzyskanego na podstawie umowy kredytu w kwocie

365 099,50 zł lub zabezpieczenia roszczenia o zwrot tej kwoty. Sąd Apelacyjny uznał,

że roszczenie powódki stało się wymagalne z chwilą złożenia oświadczenia

o odmowie potwierdzenia niedozwolonych klauzul (30 listopada 2023 r.), ponieważ

II CSKP 899/25

4

jednak pozwany wcześniej podniósł skutecznie zarzut zatrzymania (28 października

2022 r.) nie zaistniał stan opóźnienia pozwanego w spełnieniu świadczenia.

W związku z powyższym Sąd Apelacyjny dokonał stosownej zmiany zaskarżonego

wyroku w zakresie odsetek za opóźnienie.

4. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosła powódka,

zaskarżając wyrok w części, tj. co do pkt I., w zakresie w jakim Sąd oddalił powództwo

o odsetki za opóźnienie i zastrzegł pozwanemu prawo zatrzymania. Skarżąca

zarzuciła wyrokowi naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 496 w zw. z art.

497 k.c. oraz art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c.

5. Pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i o zasądzenie od strony

przeciwnej zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

6. Zarzuty skargi kasacyjnej dotyczą problemu skuteczności podniesionego

przez pozwanego zarzutu zatrzymania oraz daty wymagalności roszczenia

konsumenta o zwrot nienależnego świadczenia i w konsekwencji ustalenia daty

naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia przez

bank.

7. Aktualnie zarówno w judykaturze Sądu Najwyższego, jak i orzecznictwie

Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, dominuje pogląd, który Sąd Najwyższy

w składzie orzekającym podziela, że bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania

z art. 496 w zw. art. 497 k.c.

8. Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r.,

III CZP 31/23 (OSNC 2025, nr 3, poz. 25), wyjaśnił, że prawo zatrzymania

nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności

drugiej strony. Ponadto w uchwale składu siedmiu sędziów z 5 marca 2025 r.,

III CZP 37/24 (OSNC 2025, nr 11, poz. 98), Sąd Najwyższy wyraźnie stwierdził,

że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie

II CSKP 899/25

5

umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo

zatrzymania.

9. Przyjęcie niemożliwości powoływania się przez bank na prawo zatrzymania

pozostaje także w zgodzie ze stanowiskiem Trybunału Sprawiedliwości Unii

Europejskiej, który w postanowieniu z 8 maja 2024 r., C-424/22, Santander Bank

Polska, uznał, że art. 6 ust. 1 oraz art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia

5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich

(dalej: „dyrektywa 93/13”) stoją na przeszkodzie powołaniu się przez instytucję

bankową na prawo zatrzymania w sporze z konsumentem żądającym stwierdzenia

nieważności umowy kredytu hipotecznego (pkt 38).

10. W związku z powyższym zasadny okazał się zarzut kasacyjny dotyczący

naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. art. 496 w zw. art. 497 k.c.

11. Trzeba zaznaczyć, że kwestia momentu, od którego roszczenie

konsumenta o zwrot nienależnego świadczenia staje się wymagalne, została również

wyjaśniona w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który

w wyroku z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank (Déclaration du consommateur),

uznał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten

sposób, że w kontekście nieważności umowy kredytu ze względu na przewidziane

w niej abuzywne postanowienia, stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa

krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej

dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem

oświadczenia, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego abuzywnego

warunku oraz, że jest świadomy konsekwencji uznania nieważności umowy,

oraz wyraża zgodę na uznanie umowy za nieważną.

12. W konsekwencji Sąd Najwyższy w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej

z 25 kwietnia 2025 r. III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118), przyjął,

że roszczenie konsumentów o zwrot nienależnego świadczenia staje się wymagalne

niezwłocznie po wezwaniu do spełnienia świadczenia zgodnie z art. 455 k.c.

W związku z powyższym, zdaniem Sądu Najwyższego, błędne jest stanowisko Sądu

II CSKP 899/25

6

Apelacyjnego co do ustalenia początku terminu, od którego biegną odsetki

za opóźnienie należne powódce.

13. Trzeba zaznaczyć, że w odniesieniu do roszczeń z tytułu nienależnego

świadczenia tradycyjnie w orzecznictwie i doktrynie uznaje się, że są to roszczenia

bezterminowe (zob. wyrok SN z 17 grudnia 1976 r., III CRN 289/76, i uchwałę SN

z 6 marca 1991 r., III CZP 2/91, OSNCP 1991, nr 7, poz. 93). Termin wymagalności

roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy, a więc i data rozpoczęcia biegu

odsetek ustawowych za opóźnienie, nie może być uzależniony nie tylko od prawa

zatrzymania, na które powołuje się przedsiębiorca, ale również od złożenia przez

konsumenta oświadczenia co do utrzymania skuteczności umowy zawierającej

klauzule abuzywne (zob. wyrok SN z 22 stycznia 2025 r., II CSKP 2050/22).

Nie można więc przyjąć, że dopiero „upadek” umowy stanowi podstawę do naliczania

odsetek ustawowych za opóźnienie. Skoro, z podanych wyżej przyczyn, w sprawie

nie może mieć zastosowania prawo zatrzymania, odsetki należą się konsumentowi

na zasadach ogólnych. W ocenie Sądu Najwyższego o wymagalności roszczenia

konsumenta decyduje więc chwila skutecznego wezwania do zapłaty, a za taką

można uznać doręczenie pozwanemu odpisu pozwu lub pisma procesowego

zawierającego rozszerzenie żądania pozwu. Oznacza to, że w okolicznościach

sprawy pozwany pozostaje w opóźnieniu z zapłatą po upływie 7 dni od dnia

doręczenia pozwu lub pisma procesowego zawierającego rozszerzenie żądania

pozwu, jak trafnie przyjął to Sąd pierwszej instancji.

14. W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.

uchylił wyrok w zaskarżonej części i przekazał w tym zakresie sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach

postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2 k.p.c.).

Maciej Kowalski

Krzysztof Grzesiowski

Marcin Łochowski

(Ł.W.)

II CSKP 899/25

7

[SOP]